Egizak transformatsiya (twin transition), raqamli transformatsiya va yashil energiya transformatsiyasi bir-biridan mustaqil ikki jarayon sifatida emas, balki iqtisodiy tuzilma, unumdorlik va mehnat bozoriga birgalikda taʼsir qilishi mumkin boʻlgan oʻzaro bogʻliq transformatsiya tizimi sifatida qaraladigan yondashuvdir. Ushbu tadqiqot 2005–2022 davrida 17 Osiyo-Tinch okeani iqtisodiyotida raqamli va yashil transformatsiyaning mehnat norasmiyligi hamda mehnat unumdorligi bilan bogʻliqligini yillik panel maʼlumotlari, asosiy komponentlar tahlili orqali tuzilgan kompozit indekslar, ikki yoʻnalishli oʻzgarmas effektli dinamik panel modellari, Hansen tipidagi chegara tahlili va daromad guruhi geterogenligi modellari yordamida oʻrganadi. Toʻliq namunada raqamli transformatsiya norasmiylikni kamaytirishi bilan bogʻliq statistik ahamiyatli oʻrtacha munosabat aniqlanmagan; raqamli–yashil oʻzaro taʼsir ham norasmiylik uchun ahamiyatli emas. Aksincha, ayni oʻzaro taʼsir mehnat unumdorligi darajasi bilan ijobiy va ahamiyatli bogʻliqlik koʻrsatadi. Internetdan foydalanish darajasida taxminan %47,5 chegara aniqlanadi va raqamlashtirish–norasmiylik munosabatining ishorasi ushbu chegaraning ikki tomonida oʻzgaradi.

Tadqiqotning eng diqqatga sazovor, ammo eng ehtiyotkor talqin qilinishi lozim boʻlgan natijasi daromad guruhlari oʻrtasidagi geterogenlikdir. Alohida kichik guruh modelida quyi-oʻrta daromadli iqtisodiyotlarda raqamli va yashil transformatsiyaning oʻzaro taʼsir koeffitsiyenti −8,685, wild cluster bootstrap p-qiymati esa 0,011 ga teng; bu raqamli va yashil transformatsiyaning birgalikda rivojlanishi pastroq norasmiylik bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini anglatadi. Biroq keyinchalik barcha daromad guruhlarini bitta tenglamada taqqoslaydigan pooled model quyi-oʻrta daromad guruhi uchun nazarda tutilgan oʻzaro taʼsir ishorasini +6,660 ga oʻzgartirib, natijani statistik jihatdan noaniq qiladi. Shu sababli tadqiqot quyi-oʻrta daromadli mamlakatlarda mustahkam va sababiy “egizak transformatsiya sinergiyasi”ni isbotlamaydi; daromad darajasiga bogʻliq ehtimoliy geterogenlik model tanloviga sezgir ekanini koʻrsatadi.

Yashil transformatsiya indeksining norasmiylik bilan ijobiy bogʻliq koʻrinishi ham zamonaviy qayta tiklanuvchi energiya norasmiylikni oshiradi, deb talqin qilinmasligi kerak. Qoʻllanilgan xalqaro qayta tiklanuvchi energiya koʻrsatkichi quyosh, shamol va gidroelektr energiyasi kabi zamonaviy manbalar bilan oʻtin, yogʻoch koʻmiri va qishloq xoʻjaligi qoldiqlari kabi anʼanaviy biomassani bitta oʻzgaruvchida birlashtiradi. Anʼanaviy biomassadan foydalanish past daromad, qishloqlik va yuqori norasmiylik bilan birga harakat qilgani uchun ushbu oʻlchash tuzilmasi yashil indeks ishorasiga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Raqamlashtirish va kam uglerodli energiya transformatsiyasi bugungi kunda aksariyat siyosiy doiralarda birgalikda kechadigan ikki tarkibiy oʻzgarish sifatida qaraladi. Raqamli infratuzilma toʻlov tizimlari, elektron roʻyxatlar, soliq va ijtimoiy taʼminot boshqaruvi, elektron savdo hamda yangi ishlab chiqarish shakllarini qoʻllab-quvvatlashi mumkin. Yashil energiyaga investitsiyalar esa yangi tarmoqlar, yangi koʻnikmalar va yangi mehnat munosabatlarini yaratishi mumkin. “Egizak transformatsiya” yondashuvi ushbu ikki jarayon bir-birining taʼsirini kuchaytirishi mumkinligini ilgari suradi.

Biroq bu faraz mehnat norasmiyligi nuqtayi nazaridan haqiqatan ham amal qilishi aniq emas. Raqamlashtirish bir tomondan korxonalarni rasmiy roʻyxatga olishni osonlashtirishi mumkin, boshqa tomondan platforma va gig iqtisodiyotida yangi kafolatsiz mehnat shakllarini yuzaga keltirishi mumkin. Yashil transformatsiya yangi rasmiy ish oʻrinlarini yaratishi mumkin, biroq qazilma yoqilgʻiga intensiv tarmoqlarda moslashuv xarajatlarini ham keltirib chiqarishi mumkin. Bundan tashqari, ayni jarayonlarning taʼsiri yuqori daromadli va quyi-oʻrta daromadli iqtisodiyotlarda bir xil boʻlishi shart emas.

Shu sababli tadqiqot uchta asosiy savolga eʼtibor qaratadi: raqamli va yashil transformatsiya norasmiylik hamda mehnat unumdorligi bilan qanday bogʻliq; raqamli salohiyat taʼsiri oʻzgaradigan chegara mavjudmi; raqamli va yashil transformatsiyaning qoʻshma taʼsiri daromad guruhiga qarab oʻzgaradimi?

Nazariy asos: raqamli va yashil transformatsiyani nega birgalikda koʻrib chiqish mumkin?

Egizak transformatsiya nazariyasidagi asosiy mexanizm bir-birini toʻldiruvchanlikdir. Raqamli infratuzilma aqlli tarmoqlar, energiya boshqaruvi, ekologik monitoring, elektron toʻlov, elektron roʻyxatga olish va maʼlumotlarga asoslangan ishlab chiqarish kabi tizimlarning ishlashini osonlashtirishi mumkin. Yashil tarmoqlarning oʻsishi esa raqamli koʻnikmalar, oʻlchash infratuzilmasi va maʼlumotlarni boshqarishga talabni oshirishi mumkin. Bu oʻzaro bogʻliqlik ikki transformatsiyaning oddiy yigʻindisidan farqli oʻzaro taʼsir samarasini yuzaga keltirishi mumkin.

Mehnat bozorida nazarda tutilgan mexanizm quyidagicha: yanada rivojlangan raqamli maʼmuriy va moliyaviy infratuzilma xodimlar va korxonalarning rasmiy tizimlarga ulanishini osonlashtirarkan, yashil tarmoqlarda yangi ish oʻrinlarining paydo boʻlishi rasmiy bandlik kanallarini kengaytirishi mumkin. Biroq yetarli raqamli salohiyat boʻlmasa, bu mexanizm ishlamasligi mumkin. Shu bois tadqiqot chiziqli boʻlmagan chegara ehtimolini ham alohida sinaydi.

Tadqiqotning besh gipotezasi

Namuna: 17 Osiyo-Tinch okeani iqtisodiyoti

Tadqiqot 2005–2022 davrini qamrab olgan yillik, muvozanatlashtirilmagan paneldan foydalanadi. Maksimal nazariy namuna 17 mamlakat × 18 yil = 306 mamlakat-yil kuzatuvidir. Mamlakat namunaga kiritilishi uchun norasmiylikka oid asosiy mehnat qatorida kamida 10 yillik foydalanish mumkin boʻlgan kuzatuv mavjud boʻlishi va kuzatuvlar orasida uch yildan ortiq boʻshliq boʻlmasligi sharti qoʻyilgan. Har bir mamlakat boʻyicha foydalanish mumkin boʻlgan maʼlumotlar uzunligi 10–18 yil, oʻrtacha taxminan 16 yil.

Past daromad guruhida faqat Kambodja boʻlgani sababli bu guruh daromad-guruhi kichik namuna regressiyasiga kiritilmagan; bitta mamlakat bilan guruh ichidagi kesimlararo variatsiyani hosil qilib boʻlmaydi. Kambodja toʻliq namuna modellarida saqlab qolingan.

Norasmiylik qanday oʻlchanadi?

Tadqiqotning asosiy bogʻliq oʻzgaruvchisi INF_PROXYdir. Ushbu oʻzgaruvchi oʻz hisobiga ishlovchilar va haq toʻlanmaydigan oila ishchilarining jami bandlikdagi birlashtirilgan ulushini koʻrsatadi. Manba ILOning kengroq modelga asoslangan norasmiy bandlik qatoridagi mamlakat-yil yetishmovchiligini bartaraf etish maqsadida ushbu koʻrsatkichdan foydalangan. INF_PROXY ning namuna qamrovi %93,5 boʻlsa, taqqoslanayotgan ILO modelga asoslangan norasmiylik qatorining ayni mamlakatlar toʻplamidagi qamrovi taxminan %17 ni tashkil etadi.

Biroq INF_PROXY “barcha norasmiy bandlik” emas. U norasmiy kichik korxonalardagi yollanma xodimlarni chetda qoldirishi mumkin; bundan tashqari, ayniqsa yuqori daromadli iqtisodiyotlarda oʻz hisobiga ishlaydigan ayrim yuqori malakali mutaxassislar amalda rasmiy iqtisodiy faoliyat yuritishi mumkin. Shu bois ushbu maqolada “norasmiylik” atamasi tadqiqotda qoʻllanilgan mazkur maxsus proxy chegaralari doirasida tushunilishi kerak.

Ikkinchi bogʻliq oʻzgaruvchi LAP_level, ILO tomonidan modellashtirilgan har bir ishchiga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish darajasi boʻlib, ming doimiy PPP dollarida oʻlchanadi. Bu oʻzgaruvchi yillik unumdorlik oʻsish surʼati emas, balki har bir ishchiga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish hajmi darajasidir.

Raqamli va yashil transformatsiya indekslari qanday tuziladi?

Raqamli transformatsiya uchta World Development Indicators oʻzgaruvchisi bilan ifodalanadi: internetdan foydalanuvchi shaxslarning aholidagi foizi, har 100 kishiga toʻgʻri keladigan qatʼiy keng polosali obunalar va ICT tovarlari eksportining jami tovar eksportidagi foizi.

Yashil transformatsiya ikki oʻzgaruvchidan tuziladi: jami yakuniy energiya isteʼmolida qayta tiklanuvchi energiya ulushi va jon boshiga CO₂ emissiyasining ishorasi teskari aylantirilgan koʻrinishi. CO₂ koʻrsatkichini teskari aylantirishdan maqsad indeksning yuqoriroq qiymati “yashilroq” profilga mos kelishini taʼminlashdir.

Tadqiqotchilar raqamli va yashil koʻrsatkichlar toʻplamlariga alohida Asosiy Komponentlar Tahlili (Principal Component Analysis, PCA) qoʻllaydilar. Raqamli indeksning birinchi asosiy komponenti jami variatsiyaning %68,7 qismini tushuntiradi. Yuklamalar internetdan foydalanish uchun 0,655, keng polosali aloqa uchun 0,645 va ICT eksporti uchun 0,394 ni tashkil etadi. Yashil indeksning birinchi komponenti variatsiyaning %82,5 qismini tushuntiradi; qayta tiklanuvchi energiya ulushi va teskari aylantirilgan CO₂ koʻrsatkichi har biri 0,707 yuklama oladi.

`DIGI_std` va `GREEN_std` indekslarining ikkalasi ham oʻrtachasi nol va standart ogʻishi bir boʻladigan tarzda standartlashtirilgan. `DIGI_std × GREEN_std` koʻpaytma hadi H3 da nazarda tutilgan egizak transformatsiya oʻzaro taʼsirini ifodalaydi.

Yashil indeksning ilmiy cheklovi ayniqsa muhim. Qayta tiklanuvchi energiya ulushi energiya taʼminotining tarkibini, teskari CO₂ esa butun iqtisodiyotning emissiya intensivligini aks ettiradi; ushbu ikki koʻrsatkich bir xil yashirin konstruktning mukammal oʻlchovlari emas. Manba GREEN indeksini tasdiqlangan latent oʻzgaruvchi modeli sifatida emas, hisobot uchun foydalaniladigan yigʻma indeks sifatida taʼriflaydi.

Nega yashil transformatsiya indeksi yuqoriroq norasmiylik bilan bogʻliq koʻrinadi?

Manba tadqiqotidagi eng kuchli izoh shuki, xalqaro “qayta tiklanuvchi energiya isteʼmoli” koʻrsatkichi zamonaviy quyosh, shamol va gidroelektr energiyasi bilan birga oʻtin, yogʻoch koʻmiri va qishloq xoʻjaligi qoldiqlarining anʼanaviy yoqilishini ham oʻz ichiga oladi. Past daromadli qishloq iqtisodiyotlarida ham anʼanaviy biomassa ishlatilishi, ham norasmiy mehnat yuqori boʻlgani sababli xom qayta tiklanuvchi energiya koʻrsatkichi zamonaviy yashil energiya tarqalishining haqiqiy mehnat taʼsirini ajratib bera olmaydi; shu bois musbat GREEN–norasmiylik koeffitsiyenti zamonaviy qayta tiklanuvchi energiya norasmiylikni oshirayotganining dalili sifatida talqin qilinmaydi.

Bu oʻlchash muammosi manba rasmlarida ham aniq koʻrinadi. Tadqiqotning 13. sahifasidagi 2-rasmda yuqori daromad guruhining oʻrtacha xom qayta tiklanuvchi energiya ulushi taxminan %7,7 boʻlsa, past daromad guruhida %63,9 ni tashkil etadi. Ayni rasmning ikkinchi panelida qayta tiklanuvchi energiya ulushi bilan INF_PROXY oʻrtasida taxminan r = 0,80 musbat bogʻliqlik koʻrinadi. Tadqiqotchilar bu andozani asosan anʼanaviy biomassaning aralashib ketishi bilan izohlaydi, biroq biomassani zamonaviy qayta tiklanuvchi energiyadan alohida oʻlchaydigan toʻliq panel maʼlumotlari mavjud emasligi sababli mexanizm bevosita ekonometrik tarzda ajratilmaganini ham ochiq aytadi.

Nazorat oʻzgaruvchilari

Asosiy modellarda real jon boshiga YaIMning natural logarifmi (`LGDP`), savdo ochiqligi (`OPEN`), sof toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiya kirimlari (`FDI`), urbanizatsiya darajasi (`URB`) va davlat taʼlim xarajatlari (`EDU`) nazorat qilinadi. 2020–2021 davri uchun COVID-19 dummy oʻzgaruvchisi ham asosiy spetsifikatsiyalarga kiritilgan; biroq yil oʻzgarmas effektlari mavjud pooled daromad-guruhi modelida COVID oʻzgaruvchisi yil effektlari tomonidan yutilgani uchun alohida baholanmaydi.

Dinamik panel modeli

Asosiy ekonometrik model mamlakat va yil oʻzgarmas effektlari hamda bogʻliq oʻzgaruvchining bir davr kechikishini birgalikda qoʻllaydi:

\[ INF_{it} = \alpha + \rho INF_{i,t-1} + \beta_1 DIGI\_std_{it} + \beta_2 GREEN\_std_{it} + \beta_3(DIGI\_std\times GREEN\_std)_{it} + \gamma X_{it} + \mu_i + \lambda_t + \varepsilon_{it} \]

Bu yerda \(INF_{it}\) i mamlakatining t yilidagi norasmiylik proxy sini; \(\rho\) norasmiylikning oldingi yildan davomiyligini; \(\beta_1\) raqamli indeks bilan; \(\beta_2\) yashil indeks bilan; \(\beta_3\) raqamli-yashil oʻzaro taʼsir bilan bogʻliq koeffitsiyentni koʻrsatadi. \(X_{it}\) nazorat oʻzgaruvchilari vektoridir. \(\mu_i\) mamlakatga xos, vaqt davomida oʻzgarmaydigan xususiyatlarni, \(\lambda_t\) barcha mamlakatlarga taʼsir qiladigan umumiy yil shoklarini, \(\varepsilon_{it}\) esa model tushuntirmagan xato hadini ifodalaydi.

Standart xatolar mamlakat darajasida klasterlangan. Buning maqsadi ayni mamlakatning vaqt boʻyicha kuzatuvlarida geteroskedastiklik va ketma-ket korrelyatsiya tufayli yuzaga kelishi mumkin boʻlgan tuzilmani hisobga olishdir.

Model 17 mamlakat va koʻpi bilan 18 yillik panel uchun ikki yoʻnalishli within oʻzgarmas effektlar baholagichidan foydalanadi. Tadqiqotchilar system GMM kichik kesimda koʻp sonli instrumental oʻzgaruvchilar hosil qilishi muammosiga eʼtibor qaratib, uni asosiy model sifatida tanlamagan.

Nega Nickell tarafkashligi va endogenlik muhim?

Kechiktirilgan bogʻliq oʻzgaruvchini oʻz ichiga olgan oʻzgarmas effektli panel baholashlarida vaqt oʻlchami chekli boʻlganda Nickell tarafkashligi yuzaga kelishi mumkin. Tadqiqotda har bir mamlakat uchun oʻrtacha vaqt oʻlchami taxminan 16 yil; shu sababli tarafkashlikni eʼtiborsiz qoldirib boʻlmasligi qabul qilinadi. Kutiladigan yoʻnalish kechiktirilgan bogʻliq oʻzgaruvchi koeffitsiyentini nol tomonga tortishidir.

Bundan tashqari, `DIGI_std`, `GREEN_std` va `LGDP` mamlakat va yil oʻzgarmas effektlari sharoitida shartli ekzogen deb faraz qilinadi. Holbuki, norasmiy iqtisodiyot tuzilmasi raqamlashtirish yoki yashil infratuzilma investitsiyalariga ham taʼsir qilishi mumkin; uchinchi bir siyosat yoki tarkibiy shok ham tushuntiruvchi oʻzgaruvchilarni, ham norasmiylikni birgalikda harakatlantirishi mumkin. Shu sababli koeffitsiyentlar sababiy taʼsir emas, shartli bogʻliqlik sifatida talqin qilinishi kerak.

Manba kelajakda bias-corrected dinamik panel baholagichlari, collapsed-instrument Arellano–Bond/Blundell–Bond GMM va endogenlikni hisobga oluvchi dinamik panel chegara modellarini sinashni tavsiya qiladi; biroq hozirgi kichik N tufayli ushbu usullarning ishonchliligi ham cheklangan boʻlishi mumkinligini qayd etadi.

Chegara tahlili qanday amalga oshiriladi?

H4 ni sinash uchun internet penetratsiyasi (`INT`) chegara oʻzgaruvchisi sifatida ishlatilgan. Nomzod chegaralar internet penetratsiyasi taqsimotining %15 bilan %85 percentillari orasidagi kesilgan grid boʻyicha koʻrib chiqilgan. Har bir nomzod chegarada mamlakat va yil oʻzgarmas effektli model baholangan va qoldiqlar kvadratlari yigʻindisini eng kam qiladigan qiymat tanlangan.

Chegara modelining qoldiqlar kvadratlari yigʻindisi chiziqli model bilan taqqoslangan. Bu yerda muhim metodologik cheklov mavjud: manba Hansenning likelihood-ratio usuliga asoslangan rasmiy chegara ishonch toʻplamini hisoblamagan. Bundan tashqari, ushbu chegara spetsifikatsiyasi asosiy dinamik modelda qoʻllanilgan kechiktirilgan bogʻliq oʻzgaruvchini oʻz ichiga olmaydigan statik Hansen tipidagi tuzilmadir.

%47,5 internet penetratsiyasi chegarasi nimani anglatadi?

%47,5 qiymati koʻrib chiqilgan internet penetratsiyasi gridida chegara modelining qoldiqlar kvadratlari yigʻindisini minimallashtiradigan bahodir: bu qiymatdan pastda `DIGI_std` koeffitsiyenti +3,039, yuqorida −1,633 boʻlib, shu tariqa munosabat ishorasi oʻzgaradi. Biroq ikki rejim koeffitsiyentining hech biri anʼanaviy %5 darajada alohida ahamiyatli emas va chegara uchun rasmiy ishonch oraligʻi hisoblanmagan; demak, %47,5 aniq yoki universal “siyosat chegarasi” emas, balki raqamli salohiyat oshgani sari munosabat chiziqli boʻlmasligi mumkinligini koʻrsatuvchi izohlovchi uzilish bahosidir.

Kam sonli mamlakat klasterlarida statistik xulosa chiqarish qanday himoyalanadi?

Daromad guruhi modellarida atigi 4–6 mamlakat boʻlgani sababli klassik cluster-robust standart xatolar haddan tashqari optimistik ahamiyatlilik hosil qilishi mumkin. Shu sababli `DIGI × GREEN` koeffitsiyenti uchun qoʻshimcha ravishda wild cluster bootstrap-t qoʻllanilgan. Nol oʻzaro taʼsir null gipotezasi ostida mamlakat klasterlari darajasida Rademacher ogʻirliklaridan foydalanib 999 bootstrap takrori yaratilgan. Manba talqinda anʼanaviy va bootstrap p-qiymatlaridan konservativrogʻini asos sifatida oladi.

Multikollinearlik diagnostikasi

Kichik daromad guruhi namunalarida regressorlardagi kuchli chiziqli bogʻlanishlar koeffitsiyentlarni beqarorlashtirishi mumkin. Shu sababli tadqiqot Variance Inflation Factor (VIF) diagnostikalarini hisobot qilgan.

Ushbu jadval jiddiy multikollinearlik ayniqsa yuqori daromad va yuqori-oʻrta daromad kichik guruhlarida jamlanganini koʻrsatadi. Quyi-oʻrta daromad modelida maksimal VIF pastroq; biroq 12,6 hali ham eʼtiborsiz qoldiriladigan darajada emas. Shu sababli daromad guruhi koeffitsiyentlari aniq tarkibiy parametrlar sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tavsifiy statistika

INF_PROXY ning namunadagi oʻrtacha qiymati %35,3, biroq u %5,9 dan %74,8 gacha juda keng taqsimotga ega. Manbaning 12. sahifasidagi 1-rasm barcha daromad guruhlarida vaqt davomida pasayish kuzatilganiga qaramay, yuqori daromadli mamlakatlar bilan past/quyi-oʻrta daromadli guruhlar oʻrtasidagi taxminan 45–50 foiz punktlik tarkibiy farq katta darajada saqlanib qolganini koʻrsatadi.

Oddiy korrelyatsiyalar nimani koʻrsatadi?

Ikki oʻzgaruvchi orasidagi oddiy korrelyatsiyalar nazorat oʻzgaruvchilari yoki mamlakat/yil oʻzgarmas effektlarini hisobga olmaydi, biroq maʼlumotlar tuzilmasidagi kuchli rivojlanish gradientini koʻrsatadi. `DIGI_std` bilan INF_PROXY orasidagi Pearson korrelyatsiyasi −0,780; `GREEN_std` bilan INF_PROXY orasidagi korrelyatsiya +0,803; `LGDP` bilan INF_PROXY orasidagi korrelyatsiya −0,854.

Xususan, `DIGI_std` bilan `GREEN_std` orasidagi korrelyatsiya −0,815, `GREEN_std` bilan `LGDP` orasidagi korrelyatsiya −0,848 va urbanizatsiya bilan `GREEN_std` orasidagi korrelyatsiya −0,873. Ushbu andoza GREEN indeksi katta darajada daromad darajasi va anʼanaviy biomassadan foydalanish bilan birga harakatlanishi haqidagi oʻlchash ogohlantirishini qoʻllab-quvvatlaydi; u oʻz-oʻzicha sababiylikni koʻrsatmaydi.

Toʻliq namunada norasmiylik natijalari

* p<0,10; ** p<0,05; *** p<0,01.

Norasmiylik tenglamalarida kechiktirilgan bogʻliq oʻzgaruvchi koeffitsiyenti taxminan 0,48 va %1 darajada ahamiyatli. Bu INF_PROXY vaqt davomida sezilarli davomiylik koʻrsatishini bildiradi.

H1 ning norasmiylik qismidan farqli ravishda `DIGI_std` toʻrtta norasmiylik spetsifikatsiyasining hech birida statistik jihatdan ahamiyatli emas. Baholar taxminan +0,36 bilan +0,75 oraligʻida. Demak, mamlakat va yil oʻzgarmas effektlari hamda oʻtgan davrdagi norasmiylik hisobga olinganda toʻliq namunada raqamli transformatsiya oʻrtacha hisobda norasmiylikni kamaytirishi koʻrsatilmaydi.

`GREEN_std` esa uchta asosiy spetsifikatsiyada ijobiy va ahamiyatli. Manba bu natijani zamonaviy qayta tiklanuvchi energiya tarqalishining salbiy taʼsiri sifatida emas, GREEN indeksidagi anʼanaviy biomassani oʻlchash muammosining muhim aks-sadosi sifatida talqin qiladi.

`DIGI × GREEN` oʻzaro taʼsiri toʻliq namunada norasmiylik uchun 0,591 va 0,230; har ikkala koeffitsiyent ham ahamiyatli emas. Shunga koʻra H3 uchun pooled namunada oʻrtacha formalizatsiya sinergiyasi koʻrsatilmagan.

Mehnat unumdorligi uchun natija boshqacha

Model 5 da bogʻliq oʻzgaruvchi har bir ishchiga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish darajasidir. Bu yerda `DIGI × GREEN` koeffitsiyenti 1,685 va p<0,01. `DIGI_std` alohida holda ham +0,985 koeffitsiyent va p=0,090 bilan chegaraviy ijobiy bogʻliqlik koʻrsatadi.

Bu topilma raqamli va yashil transformatsiya unumdorlik jihatidan bir-birini toʻldirishi mumkinligini, biroq ayni qoʻshma transformatsiya norasmiy ishlovchilarni avtomatik ravishda rasmiy bandlikka oʻtkazadi, deb aytib boʻlmasligini koʻrsatadi. Unumdorlik va formalizatsiya turli iqtisodiy natijalardir va bir xil tezlikda harakatlanishi shart emas.

47,5% internet penetratsiyasi chegarasi

Raqamli koeffitsiyentning musbatdan manfiyga oʻtishi toʻliq namunada nega oʻrtacha raqamlashtirish bogʻliqligi taxminan nolga yaqin koʻrinishini tushuntirishi mumkin boʻlgan geterogenlikni koʻrsatadi. Biroq rejim koeffitsiyentlarining har biri alohida aniq emas; shu sababli “internet darajasi %47,5 dan oshganda raqamlashtirish albatta norasmiylikni kamaytiradi” degan talqin manba tomonidan qoʻllab-quvvatlanmaydi.

Manbaning 16. sahifasidagi 4-rasm toʻq sariq past-internet va koʻk yuqori-internet rejimlarini alohida nuqtalar hamda fitted chiziqlar bilan koʻrsatadi. Grafik ishora oʻzgarishini vizual jihatdan kuchli ifodalaydi; biroq nuqtalar buluti mamlakat-yil kuzatuvlarini oʻz ichiga olgani sababli chiziq qiyaligi sababiy intervensiya taʼsiri emas.

Daromad guruhiga koʻra alohida modellar

Alohida kichik guruh modeli eng kuchli manfiy oʻzaro taʼsirni quyi-oʻrta daromad guruhida koʻrsatadi. Bu guruhga Vyetnam, Indoneziya, Filippin, Shri-Lanka, Pokiston va Butan kiradi. `DIGI_std` koeffitsiyenti +10,127, `GREEN_std` +19,456 va ularning oʻzaro taʼsiri −8,685. Matematik jihatdan manfiy oʻzaro taʼsir ikki indeks birgalikda oshgan sari mustaqil musbat asosiy taʼsirlar yigʻindisi zaiflashishini va muayyan umumiy darajalarda manfiy chegaraviy bogʻliqlikka aylanishi mumkinligini anglatadi.

Biroq bu yerda metodologik bir tafsilot muhim: daromad guruhi kichik modellarida namuna qisqargani uchun yil oʻzgarmas effektlari qoʻllanilmagan; modellar entity fixed effects ni oʻz ichiga oladi. Keyingi pooled model ham mamlakat, ham yil oʻzgarmas effektlarini birgalikda qoʻllaydi. Shuning uchun bu ikki natija aynan bir xil spetsifikatsiyaning shunchaki turli maʼlumot qismlari emas.

Quyi-oʻrta daromad guruhida raqamli–yashil sinergiya isbotlangan natijami?

Yoʻq. Alohida kichik guruh regressiyasi kuchli va bootstrap tuzatishidan keyin ham ahamiyatli manfiy `DIGI × GREEN` koeffitsiyentini beradi; biroq mamlakat va yil oʻzgarmas effektlari bilan barcha daromad guruhlarini bitta tenglamada taqqoslaydigan pooled model quyi-oʻrta daromad guruhi uchun nazarda tutilgan koeffitsiyent ishorasini −8,685 dan +6,660 ga oʻzgartirib, natijani statistik jihatdan noaniq qiladi. Shu sababli manba tadqiqotining eng ehtiyotkor talqini shuki, daromad darajasiga bogʻliq geterogenlik mumkin va tadqiq etishga arziydi, ammo mustahkam quyi-oʻrta daromad sinergiyasi yoki sababiy mexanizm hali isbotlanmagan.

Nega pooled daromad-guruhi oʻzaro taʼsir modeli muhim?

Pooled modelda yuqori daromadli iqtisodiyotlar referens guruhdir. Asosiy `DIGI × GREEN` koeffitsiyenti −3,231 va p=0,619. Yuqori-oʻrta daromad uchun uchlamchi differensial −3,154 va p=0,626; quyi-oʻrta daromad uchun uchlamchi differensial +9,891 va p=0,210.

Ushbu koeffitsiyentlar guruhlar boʻyicha birlashtirilganda:

Quyi-oʻrta va yuqori-oʻrta daromad differensiallarining toʻgʻridan-toʻgʻri Wald taqqoslashi χ²=5,374 va p=0,020 boʻlsa, ikki guruh oʻzaro taʼsir hadlarining birgalikdagi testi χ²=5,388 va p=0,068. Alohida guruh differensiallari ahamiyatli emas. Manba N=186 mamlakat-yil va 16 mamlakat klasteri bilan bu model koʻp parametrli ekanini hamda katta standart xatolar spetsifikatsiya beqarorligini aks ettirishini taʼkidlaydi.

Manbaning natijalar boʻlimidagi muhim talqin tarangligi

Manbaning natijalar boʻlimi boshida quyi-oʻrta daromad guruhidagi alohida model topilmasi tadqiqotning markaziy hissasi sifatida kuchli taʼkidlanadi. Bunga qarshi ravishda ayni maqolaning abstract qismi, 5.4-boʻlimi, pooled model tahlili va cheklovlar boʻlimi bu natijani ochiqchasiga “specification-sensitive” deb tavsiflaydi va uni mustahkam sababiy sinergiya dalili deb hisoblamaslik kerakligini aytadi. Verianla nuqtayi nazaridan ilmiy jihatdan xavfsiz oʻqish ikkinchi, ehtiyotkorroq doiradir; kuchli kichik guruh bahosi bayon qilinishi, biroq pooled modeldagi ishora almashinuvi hech qanday holatda yashirilmasligi kerak.

Gipotezalar qay darajada qoʻllab-quvvatlandi?

Siyosat nuqtayi nazaridan tadqiqot nimani tavsiya qiladi?

Manba siyosat xulosalarini qatʼiy retseptlar sifatida emas, sinovdan oʻtkazilishi lozim boʻlgan kun tartibi takliflari sifatida taqdim etadi. Raqamli va yashil strategiyalar muvofiqlashtirilgan holda koʻrib chiqilishi kerakligini, biroq har bir daromad guruhida bir xil taʼsir yuzaga kelishi taxmin qilinmasligi lozimligini bildiradi.

Quyi-oʻrta daromadli iqtisodiyotlar uchun manbada muhokama qilingan ehtimoliy vositalar: yashil sanoat ragʻbatlarini rasmiy raqamli toʻlov va elektron roʻyxatga olish tizimlari bilan bogʻlash, qayta tiklanuvchi energiya investitsiyalari mavjud qishloq va shahar atrofi hududlarida raqamli identifikatsiya hamda mobil toʻlov infratuzilmasini kengaytirish va rivojlanayotgan yashil qiymat zanjirlaridagi oʻz hisobiga ishlovchilarga raqamli moliyaviy inklyuziya dasturlarini yoʻnaltirish kabi birgalikda ishlab chiqilgan intervensiyalardir.

Biroq manba ayni boʻlimda ushbu mexanizm mavjud panel tomonidan mustahkam aniqlanmaganini alohida taʼkidlaydi. Mamlakat darajasida qoʻllash uchun tarmoqlar boʻyicha ajratish, norasmiylikning muqobil oʻlchovlari, faqat zamonaviy qayta tiklanuvchi energiya qatorlari va mamlakatga xos monitoring zarur.

%47,5 internet penetratsiyasi ham mexanik “oldin/keyin” siyosat tugmasi emas. Manba raqamli salohiyati juda past iqtisodiyotlarda ulanish, raqamli identifikatsiya va toʻlov infratuzilmasi ustuvor boʻlishi mumkinligini; chegara atrofidagi yoki undan yuqori iqtisodiyotlarda yashil sektorni formalizatsiya qilish siyosatlari mavjud raqamli infratuzilma bilan bevosita bogʻlanishi mumkinligini muhokama qiladi. Biroq bu taklif chegara noaniqligi va pooled modeldagi spetsifikatsiya sezgirligi tufayli gipoteza darajasida baholanishi kerak.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlagan natijalar

• Osiyo-Tinch okeani namunasida norasmiylik daromad guruhlari oʻrtasida katta tarkibiy farqlarni koʻrsatadi.
• Raqamli transformatsiyaning norasmiylik bilan toʻliq namuna boʻyicha oʻrtacha bogʻliqligi ahamiyatli emas.
• GREEN indeksining musbat norasmiylik koeffitsiyenti jiddiy anʼanaviy biomassa oʻlchash muammosini oʻz ichiga oladi.
• Raqamli–yashil oʻzaro taʼsir mehnat unumdorligi darajasida musbat va ahamiyatli.
• Internet penetratsiyasi atrofida taxminan %47,5 darajada munosabat ishorasi oʻzgaradigan chegara andozasi mavjud.
• Alohida daromad guruhi modellari kuchli geterogenlik ehtimolini koʻrsatadi.
• Quyi-oʻrta daromad kichik guruhida manfiy DIGI × GREEN bahosi wild cluster bootstrap tuzatishidan keyin ham ahamiyatli.
• Pooled model ushbu quyi-oʻrta daromad andozasi mustahkam emasligini va uning ishorasi spetsifikatsiyaga bogʻliq ravishda teskari aylanishi mumkinligini koʻrsatadi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamagan natijalar

• Raqamlashtirish barcha Osiyo-Tinch okeani mamlakatlarida avtomatik ravishda norasmiylikni kamaytiradi, deb boʻlmaydi.
• Zamonaviy qayta tiklanuvchi energiya norasmiylikni oshiradi, degan xulosaga kelib boʻlmaydi.
• %47,5 internet foydalanishi universal va aniq siyosat chegarasi, deb boʻlmaydi.
• Quyi-oʻrta daromadli mamlakatlarda egizak transformatsiya norasmiylikni sababiy ravishda kamaytirishi isbotlanmagan.
• Vyetnam, Indoneziya yoki Filippin uchun yagona turdagi siyosat retseptini chiqarib boʻlmaydi.
• INF_PROXY norasmiy bandlikning barcha shakllarini ifodalamaydi.
• 17 mamlakatlik paneldan butun rivojlanayotgan dunyoga bevosita umumlashtirib boʻlmaydi.

Asosiy cheklovlar

Birinchi cheklov: norasmiylikni oʻlchash. INF_PROXY faqat oʻz hisobiga ishlovchilar va hissa qoʻshuvchi oila ishchilarini qamrab oladi; ILOning ish va korxonaga asoslangan toʻliq norasmiylik taʼrifi bilan teng emas.

Ikkinchi cheklov: yashil transformatsiyani oʻlchash. Qayta tiklanuvchi energiya oʻzgaruvchisida anʼanaviy biomassa bilan zamonaviy qayta tiklanuvchi manbalarni ajratib boʻlmaydi. Bu holat ayniqsa past daromadli iqtisodiyotlarda GREEN indeksini talqin qilishni qiyinlashtiradi.

Uchinchi cheklov: mamlakatlar sonining kamligi. Asosiy panel atigi 17 iqtisodiyotdan iborat; pooled daromad-guruhi modeli yagona past daromadli mamlakatni chiqarib tashlagach 16 mamlakat klasteri va 186 foydalanish mumkin boʻlgan kuzatuvga tushadi.

Toʻrtinchi cheklov: spetsifikatsiya sezgirligi. Quyi-oʻrta daromad guruhidagi `DIGI × GREEN` koeffitsiyenti alohida modelda −8,685 boʻlsa, pooled modelda nazarda tutilgan koeffitsiyent +6,660.

Beshinchi cheklov: Nickell tarafkashligi. Qoʻllanilgan dinamik oʻzgarmas effektlar baholagichi chekli T sharoitida ushbu tarafkashlikni tuzatmaydi.

Oltinchi cheklov: endogenlik. Raqamlashtirish, yashil transformatsiya va norasmiylik oʻzaro bir-birini belgilashi mumkin. Qoʻllanilgan dizayn bu muammoni yaroqli instrumental oʻzgaruvchilar bilan hal qilmaydi.

Yettinchi cheklov: tugallanmagan mustahkamlik paketi. Manba leave-one-country-out, muqobil clustering, placebo daromad-guruhi tayinlashlari va muqobil daromad tasniflari kabi testlar kelajakda oʻtkazilishi kerakligini ochiq bildiradi; oʻtkazilmagan testlar oʻtkazilgandek taqdim etilmagan.

Sakkizinchi cheklov: chegara noaniqligi. %47,5 chegara bahosi uchun Hansen likelihood-ratio ishonch toʻplami hisoblanmagan va chegara modeli dinamik kechiktirilgan bogʻliq oʻzgaruvchini oʻz ichiga olmaydi.

Ilmiy mazmun

Tadqiqotning eng muhim ilmiy hissasi “egizak transformatsiya norasmiylikni kamaytiradimi?” degan savolga bitta oʻrtacha koeffitsiyent bilan javob berib boʻlmasligi mumkinligini koʻrsatishidir. Oʻlchash usuli, raqamli salohiyat, daromad guruhi va ekonometrik spetsifikatsiya natijani jiddiy oʻzgartirishi mumkin.

Shu sababli maqolaning eng ehtiyotkor xabari muayyan siyosat modelini tasdiqlash emas, balki raqamli va yashil transformatsiyaning mehnat bozori natijalarini oʻrganishda rivojlanish bosqichi va oʻlchash dizaynini model markaziga qoʻyish zarurligidir. Xususan, anʼanaviy biomassaning zamonaviy qayta tiklanuvchi manbalar bilan aralashib ketishi va kichik guruh natijasining pooled modelda teskari aylanishi katta va ahamiyatli koʻringan koeffitsiyentlarning oʻzi mustahkam tarkibiy dalil emasligini aniq koʻrsatadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Twin Transition and Labor Informality in Asia-Pacific: Threshold Effects and Income-Group Heterogeneity

Mualliflar: Vu Mai Phuong; Nguyen Thi Giang; Le Thi Anh.

Masʼul muallif: Nguyen Thi Giang.

Muassasa: Faculty of Political Theory, Banking Academy of Vietnam, Hanoi 100000, Vietnam.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik qayd: Economies, 2026, 14(9), 398.

DOI: 10.3390/economies14090398

Rasmiy nashr havolasi: https://doi.org/10.3390/economies14090398

Nashr jarayoni: Tahririyatga kelib tushgan 13 iyul 2026; qayta koʻrib chiqilgan 27 avgust 2026; qabul qilingan 28 avgust 2026; nashr etilgan 7 sentabr 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan ochiq kirishli tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maʼlumot manbalari: ILOSTAT va World Bank World Development Indicators; maʼlumotlarga kirish ILO SDMX maʼlumotlar xizmati va World Bank Data360 API orqali amalga oshirilgan.

Dasturiy taʼminot: Stata 18.

Asosiy usul: Yillik mamlakat paneli; PCA asosidagi raqamli va yashil indekslar; ikki yoʻnalishli oʻzgarmas effektlar; kechiktirilgan bogʻliq oʻzgaruvchili dinamik panel; mamlakat-klasterlangan standart xatolar; Hansen tipidagi internet penetratsiyasi chegara regressiyasi; daromad guruhi kichik namuna modellari; 999 takrorli wild cluster bootstrap-t; VIF diagnostikalari; pooled daromad-guruhi uchlamchi oʻzaro taʼsir modeli.

Moliyalashtirish: Tadqiqot Banking Academy of Vietnam (BAV) tomonidan moliyalashtirilgan.

Etika qoʻmitasi: Tatbiq etilmaydi.

Xabardor qilingan rozilik: Tatbiq etilmaydi.

Maʼlumotlardan foydalanish imkoniyati: Asosiy maʼlumotlar ILOSTAT va World Bank da jamoatchilik uchun ochiq. Qayta ishlangan maʼlumotlar toʻplami, maʼlumot yaratish skriptlari va replikatsiya kodi oqilona soʻrov asosida masʼul muallifdan olinishi mumkin.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi haqida xabar bermagan.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish N.T.G. va V.M.P.; usul N.T.G.; dasturiy taʼminot V.M.P.; tekshirish N.T.G., V.M.P. va L.T.A.; formal tahlil N.T.G. va V.M.P.; tadqiqot L.T.A.; resurslar L.T.A.; maʼlumotlar kuratsiyasi V.M.P.; dastlabki qoralama N.T.G.; koʻrib chiqish va tahrirlash uch muallif; vizualizatsiya V.M.P.; maslahat va loyiha boshqaruvi N.T.G.; moliyalashtirishni jalb qilish N.T.G.

Asosiy ilmiy cheklov: Qoʻllanilgan modellar kuzatuv panel maʼlumotlarida shartli bogʻliqliklarni baholaydi. Endogenlik qatʼiy hal qilinmagani va dinamik oʻzgarmas effektlar baholagichi Nickell tarafkashligini tuzatmagani sababli natijalar sababiy taʼsir sifatida talqin qilinmasligi kerak. Xususan, quyi-oʻrta daromad guruhidagi manfiy raqamli–yashil oʻzaro taʼsir alohida kichik guruh modelida kuchli boʻlsa-da, pooled modelda ishorasini oʻzgartiradi.