Afetlere hazırlık, yalnızca insanların karşılaşabilecekleri tehlikeleri bilmesine değil, sorumlu kurumlara duydukları güvene, risk hakkındaki bilgileri nasıl değerlendirdiklerine, tehlikeyi nasıl algıladıklarına ve bu değerlendirmeleri somut koruyucu davranışlara dönüştürüp dönüştürmediklerine bağlıdır. Jose Pablo Camargo, Jeffrey Guevara-Corzo ve Jairo A. Torres-Peña tarafından geliştirilen bütünleşik teorik model, kurumsal güven, risk iletişimi ve güvenilirliği, risk algısı ve afetlere hazırlık arasındaki olası ilişkileri ortak bir kuramsal yapı içinde açıklamaktadır. Araştırma, mevcut bilimsel literatürün kavramsal bütünleştirilmesine dayanmaktadır; yeni bir örneklem üzerinde test edilmiş veya ampirik olarak doğrulanmış bir model sunmamaktadır.

Çalışmanın merkezindeki önerilen süreç, kurumsal güvenin risk bilgilerinin değerlendirilmesiyle, bu değerlendirmenin risk algısıyla, risk algısının da afet öncesi hazırlık davranışlarıyla ilişkili olabileceğini öngörmektedir. Bunun yanında kurumsal güvenin ve risk iletişiminin, risk algısından bağımsız olarak da hazırlıkla doğrudan ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Yaş ve toplumsal cinsiyet, risk algısındaki farklılıkları açıklamaya yardımcı olabilecek gözlenen değişkenler olarak modele dâhil edilmiştir.

En önemli bilimsel sınır: Çalışmanın sunduğu on önerme, doğrulanmış nedensel sonuçlar değil, gelecekte veri toplanarak sınanabilecek teorik ilişkilerdir. Araştırmacılar, risk algısı yükseldiğinde hazırlığın mutlaka artacağını veya kurumlara daha fazla güvenmenin her durumda daha güçlü bireysel hazırlık sağlayacağını ileri sürmemektedir.

1. Araştırmanın temel problemi: Bir tehlikeyi bilmek neden hazırlanmak anlamına gelmez?

Afet riskinin azaltılmasında önemli bir sorun, tehlikeye ilişkin bilginin doğrudan koruyucu davranışa dönüşmemesidir. Bir kişi yaşadığı bölgenin deprem, sel veya başka bir doğal tehlikeyle karşılaşabileceğini biliyor olabilir. Ancak bu farkındalık, o kişinin acil durum planı hazırladığı, gerekli malzemeleri bulundurduğu veya koruyucu uygulamaları öğrendiği anlamına gelmez.

Bilginin davranışa dönüşebilmesi için birbirinden farklı süreçlerin gerçekleşmesi gerekebilir. Kişi önce bilgiye ulaşmalı, mesajın anlamını değerlendirmeli, tehlikeyi kendisi açısından yorumlamalı ve mümkün olan koruyucu eylemleri belirlemelidir. Ardından zaman, bilgi, beceri ve maddi kaynak gibi koşullar bu eylemlerin uygulanabilmesini etkileyebilir.

Kaynak çalışma, afetlerle ilgili karar verme sürecini açıklayan bilimsel yaklaşımların çoğunlukla bu aşamaların belirli bölümlerine odaklandığını belirtmektedir. Kurumsal güven çalışmaları insanların otoritelere neden güvendiğini, iletişim araştırmaları uyarıların nasıl değerlendirildiğini, risk algısı araştırmaları tehlikelerin nasıl yorumlandığını, hazırlık araştırmaları ise insanların hangi önlemleri gerçekleştirdiğini incelemektedir.

Araştırmacıların katkısı, bu kavramları ilk kez keşfetmek değil, aralarındaki belirli ilişkileri ortak ve sınanabilir bir teorik mimaride bir araya getirmektir.

2. Modelin dört temel bilimsel bileşeni

Bu dört bileşen ilişkili olmakla birlikte birbirinin yerine kullanılamaz. Bir kuruma güvenmek, o kurumdan alınan her mesajı güvenilir bulmakla aynı şey değildir. Riskin yüksek olduğunu düşünmek, önlem almış olmak anlamına gelmez. Hazırlıklı hissetmek de fiilen hazırlık yapıldığını kanıtlamaz.

Kurumsal Güven Afetlere Hazırlığı Nasıl Etkileyebilir?

Kurumsal güven, insanların afet risklerini değerlendiren, duyuran veya yöneten kurumların yetkinliğine, dürüstlüğüne, kamu yararını gözetmesine ve güvenilirliğine ilişkin beklentileridir. Kaynak model, kurumsal güvenin risk bilgilerinin değerlendirilmesini ve hazırlık davranışlarını etkileyebileceğini öngörür. Ancak kurumsal korumaya aşırı dayanma, bazı koşullarda bireysel hazırlık ihtiyacının daha düşük algılanmasına da yol açabilir. Dolayısıyla kurumsal güven ile afetlere hazırlık arasında her koşulda pozitif bir ilişki olduğu varsayılmaz.

3. Kurumsal güvenin bileşenleri

Kurumsal güven, tehlike yönetimi konusunda sorumluluk taşıyan bir kuruma ilişkin genel beklentidir. Bu kavramın nesnesi belirli bir uyarı mesajı değil, kurumun kendisidir.

Çalışmada kurumsal güvenin anlaşılmasına yardımcı olan dört önemli özellik bulunmaktadır:

• Yetkinlik: Kurumun sorumluluğundaki işleri yapabilecek uzmanlık ve kapasiteye sahip olduğunun düşünülmesi.
• İyi niyet ve kamu yararını gözetme: Kurumun insanların güvenliğini ve refahını dikkate aldığına ilişkin beklenti.
• Dürüstlük ve ilkelere bağlılık: Kurumun tutarlı, açık ve dürüst biçimde hareket edeceğine ilişkin değerlendirme.
• Güvenilirlik: Kurumun sorumluluklarını yerine getireceğine ilişkin beklenti.

Kurumsal güven ile kurumsal performansa duyulan güven de bütünüyle özdeş değildir. Kaynakta ele alınan teorik ayrımda güven, sosyal ilişkiyi ve değerleri içerirken performansa duyulan güven, kurumun beklenen işi yerine getirebilme kapasitesine daha doğrudan odaklanabilir.

Eleştirel güven de mümkündür. Bir kişi kurumun sunduğu hizmetlerden yararlanırken kurumun kararlarını ve performansını sorgulamaya devam edebilir. Bu nedenle güven, her bilginin sorgusuz kabul edilmesi şeklinde tanımlanmamalıdır.

Kurumsal güven hangi kuruma yöneliktir?

Afet yönetimi bakımından ulusal yönetim, yerel yönetim, bilimsel kuruluş, acil durum kurumu, acil hizmet birimi ve topluluk örgütü farklı güven nesneleridir. Birine duyulan güven, diğerine duyulan güvenin otomatik karşılığı değildir.

Model ileride ampirik olarak uygulanacaksa araştırmacıların hangi kuruma yönelik güveni ölçtüklerini açıkça belirlemeleri gerekir. Birden fazla kuruma duyulan güvenin tek bir üst düzey değişkende birleştirilmesi de önceden doğrulanmış kabul edilemez.

4. Risk iletişimi ve güvenilirliği: Mesajın ulaştırılması yeterli midir?

Risk iletişimi, tehlikelerin özellikleri, olası sonuçları, belirsizlikler ve alınabilecek önlemler hakkındaki bilgilerin üretilmesini, iletilmesini, yorumlanmasını ve paylaşılmasını kapsayan sosyal süreçtir.

Çalışmada önemli olan yalnızca kurumların ne kadar bilgi yayımladığı değildir. Asıl incelenen yapı, bilgiyi alan kişinin karşılaştığı mesajı nasıl değerlendirdiğidir.

Bu nedenle risk iletişimi ve güvenilirliği, alıcı merkezli ve çok boyutlu bir teorik yapı olarak ele alınmaktadır. Yedi ayrı fakat tamamlayıcı değerlendirme boyutu bulunmaktadır.

Yedi boyut birbirinin yerine geçmez. Bir mesaj çok açık olmakla birlikte yeterince inandırıcı olmayabilir. Doğru kabul edilen bir bilgi geç ulaşmış olabilir. İnanılır bulunan bir mesaj, hangi koruyucu davranışın yapılacağını belirtmeyebilir.

Bu nedenle yedi boyutun tek ve homojen bir özellik gibi değerlendirilmesi uygun değildir. Çalışma, kavramsal olarak çok boyutlu bileşik bir temsili öngörür; ancak bunun ileride hangi psikometrik ölçüm modeliyle en doğru biçimde temsil edileceği henüz belirlenmiş değildir.

İletişim ortamı ile mesaj değerlendirmesi arasındaki fark

Bilginin kaynağı, kullanıldığı iletişim kanalı, mesaj sayısı, nesnel gönderim zamanı, erişim kapsamı, erişilebilirlik ve karşılıklı etkileşim imkânı da önemlidir. Ancak kaynak model bunları yedi boyutla aynı yapı içinde birbirinin yerine kullanılabilen göstergeler olarak kabul etmez.

Örneğin mesajın gerçekten gönderildiği zaman ile alıcı tarafından yeterince erken gelmiş olarak değerlendirilmesi farklı ölçümlerdir. Aynı şekilde bir mesajın çok sık gönderilmesi, onun anlaşılmış veya güvenilir bulunmuş olduğunu kanıtlamaz.

İleride yapılacak ölçümlerde mesajın özellikleri hakkında soruların, katılımcının gerçekten karşılaştığı risk bilgisine dayanması gerekir. Kaynak makaledeki örnek değerlendirme alanları henüz geliştirilip doğrulanmış bir ölçek değildir.

Risk Algısı Nedir ve Afet Hazırlığından Neden Farklıdır?

Risk algısı, kişinin bir tehlikenin gerçekleşme olasılığını, kendisine yönelik etkisini, ciddiyetini ve olası sonuçlarını bilişsel ve duygusal olarak değerlendirmesidir. Nesnel tehlike düzeyiyle aynı şey değildir; deneyim, duygular, toplumsal ilişkiler ve bilgi sunumundan etkilenebilir. Afetlere hazırlık ise tehlike gerçekleşmeden önce oluşturulan planları, sağlanan kaynakları, geliştirilen becerileri ve gerçekleştirilen koruyucu davranışları kapsar. Bu nedenle yüksek risk algısı, tek başına yüksek hazırlık düzeyinin kanıtı değildir.

5. Risk algısının değerlendirme alanları

Risk algısı, tehlikenin teknik olasılığının insan zihnindeki doğrudan kopyası değildir. Kişiler benzer tehlikeleri farklı biçimlerde yorumlayabilir.

Modeldeki önemli değerlendirme alanları şunlardır:

• Algılanan olasılık: Tehlikenin gerçekleşmesinin ne kadar muhtemel görüldüğü.
• Kişisel maruziyet ve ilgililik: Tehlikenin kişiyi veya hanesini etkileyip etkilemeyeceğine ilişkin değerlendirme.
• Algılanan ciddiyet: Tehlikenin ne kadar ağır sonuçlara yol açabileceğinin düşünülmesi.
• Kırılganlık: Kişinin veya hanenin olası etkiler karşısındaki hassasiyetini nasıl değerlendirdiği.
• Beklenen sonuçlar: Tehlikenin yol açabileceği kayıp veya zararların değerlendirilmesi.
• Duygusal kaygı: Tehlikeyle bağlantılı endişe veya korku gibi duygusal tepkiler.

Bu boyutlar bilimsel olarak ilişkili olsa da özdeş değildir. Bir kişi tehlikenin sonuçlarını ağır bulabilir fakat kendi maruziyetini düşük görebilir. Başka biri ise gerçekleşme olasılığını yüksek düşünürken etkileri daha sınırlı değerlendirebilir.

Riskin olasılık, zaman aralığı veya sonuçlar üzerinden farklı biçimlerde sunulması da algıyı etkileyebilir. Dolayısıyla bilimsel olarak doğru bir risk bilgisi sunulmuş olması, bütün alıcıların aynı risk değerlendirmesine ulaşmasını garanti etmez.

6. Afetlere hazırlığın gerçekten ölçülmesi

Çalışmanın afetlere hazırlık tanımı, birey veya hane düzeyinde tehlike gerçekleşmeden önce geliştirilen kapasite ve gerçekleştirilen eylemleri temel alır.

Burada dört farklı kavramı ayırmak gerekir:

• Bilgi sahibi olmak: Hangi tehlikelerin bulunduğunu veya hangi önlemlerin önerildiğini bilmek.
• Hazırlanma niyeti: Gelecekte önlem almaya istekli olmak.
• Algılanan hazırlıklılık: Kişinin kendisini yeterince hazır görmesi.
• Gerçekleştirilen hazırlık: Plan, malzeme, beceri ve koruyucu uygulamalarla somut hazırlığın bulunması.

Modelin afetlere hazırlık değişkeni son kategorideki davranışları ve önceden oluşturulan kapasiteyi hedefler. Yalnızca niyet ölçen bir anketin sonucu, tamamlanmış hazırlık davranışı olarak değerlendirilmemelidir.

Topluluk veya toplum düzeyindeki hazırlık da ayrı bir analiz düzeyidir. Bireysel veya hane düzeyindeki hazırlık ölçümü, kendiliğinden toplumun tamamının hazırlık düzeyini temsil etmez.

Risk Algısı Paradoksu Nedir?

Risk algısı paradoksu, insanların bir tehlikeyi ciddi veya kendileri açısından önemli görmelerine rağmen bu değerlendirmeye karşılık gelen koruyucu hazırlıkları gerçekleştirmemeleridir. Kaynak model, risk algısının hazırlığa dönüşmesinin öz yeterlik, koruyucu önlemlere duyulan güven, bilgi, kaynaklar ve eylemin uygulanabilirliği gibi koşullara bağlı olabileceğini vurgular. Paradoks, risk algısının her koşulda hazırlığı azaltacağını değil, yüksek risk algısının tek başına koruyucu davranış için yeterli olmadığını ifade eder.

7. Algılanan tehlike ile eylem kapasitesi arasındaki ayrım

Riskin yüksek olduğunun düşünülmesi davranış için bir motivasyon sağlayabilir. Ancak eylemin gerçekleştirilebilmesi farklı koşullara bağlıdır.

Öz yeterlik (self-efficacy), kişinin gerekli koruyucu eylemi yapabilme kapasitesine ilişkin inancını anlatır. Tepki yeterliği (response efficacy) ise alınacak önlemin tehlikeden korunma bakımından işe yarayacağına ilişkin değerlendirmeyi ifade eder.

Bu iki kavram birbirinden farklıdır. Kişi bir önlemi etkili bulduğu hâlde kendisinin onu gerçekleştiremeyeceğini düşünebilir. Tersine, bir uygulamayı gerçekleştirebileceğine inanırken onun yeterince koruyucu olmadığını değerlendirebilir.

Bilgi eksikliği, maddi kaynak yetersizliği, zaman, sosyal destek ve kullanılabilir koruyucu seçeneklerin bulunmaması da algılanan riskin hazırlığa dönüşmesini sınırlandırabilir.

Kaynak çalışma, bu koşulları dört ana yapı arasında ek bir bağımsız gizil değişken oluşturarak modele yerleştirmemiştir. Bunun yerine risk algısı ile hazırlık arasındaki ilişkinin yorumunu etkileyebilecek sınır koşulları olarak ele almıştır.

8. Kurumsal ikame etkisi: Güven neden bazen hazırlığı zayıflatabilir?

Kurumsal ikame, bireyin kurumların sunduğu korumayı kendi hazırlığının tamamlayıcısı olarak değil, kişisel önlemlerinin yerine geçebilecek yeterli bir güvence olarak değerlendirmesiyle ilgili olası mekanizmadır.

Kurumlara duyulan güven bir durumda resmî uyarılara uyulmasını, tatbikatlara katılımı veya önerilen hazırlıkların gerçekleştirilmesini kolaylaştırabilir. Başka bir durumda ise kişi kurumların kendisini zaten koruyacağını düşünerek bireysel sorumluluğunu daha düşük değerlendirebilir.

Bu nedenle kurumsal güven ile hazırlık arasındaki ilişkinin yönü bağlama bağlı olabilir. Çalışma, kurumsal güvenin hazırlığı zorunlu olarak artırdığını veya azalttığını ileri sürmez.

9. Modelin dayandığı önceki teoriler

Yeni teorik mimari mevcut açıklama modellerinin yerine geçmek amacıyla geliştirilmemiştir. Araştırmacılar, dört bileşeni birbirine bağlamak için daha önce tanımlanmış bilimsel mekanizmalardan yararlanmıştır.

Modelin ayırt edici katkısı, kurumsal güveni belirli bir mesajın güvenilirliğiyle özdeşleştirmeden, risk iletişimini bu iki süreç arasında ayrı bir bilgisel bileşen olarak konumlandırmasıdır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

10. Araştırma nasıl geliştirilmiştir?

Çalışma, kuramsal model geliştirme yaklaşımı kullanmaktadır. Araştırmacılar kurumsal güven, afet risk iletişimi, risk algısı ve hazırlık davranışları üzerine mevcut teorik çerçeveleri ve önceki ampirik bulguları kavramsal olarak bütünleştirmiştir.

Çalışmanın yöntemi sistematik bir literatür taraması veya meta-analiz olarak sunulmamıştır. Önceki araştırmalardan gelen bulgular, ilişkilerin teorik bakımdan makul olup olmadığını değerlendirmek ve bağlama göre farklılaşabilecek koşulları belirlemek için kullanılmıştır.

Modelin geliştirilmesinde dört yapının ayrı bilimsel işlevleri belirlenmiş, aralarındaki bağlantılar teorik gerekçe ve önceki bulgular açısından değerlendirilmiş, ardından test edilebilir önermeler oluşturulmuştur.

Kaynak araştırmada yeni katılımcı grubu, örneklem büyüklüğü, anket veri seti, deney protokolü, yeni regresyon sonuçları veya hesaplanmış yol katsayıları sunulmamaktadır. Bu yüzden aşağıdaki model, istatistiksel olarak doğrulanmış sonuçların değil, gelecekte sınanması önerilen ilişkilerin temsilidir.

11. Teorik modelin bilimsel akış şeması

Modelin ana dizisi kurumsal güven, risk iletişimi ve güvenilirliği, risk algısı ve afetlere hazırlık değişkenlerini birbirine bağlar. İki ek yol, kurumsal güvenin ve risk iletişiminin afetlere hazırlıkla doğrudan ilişkili olabileceğini gösterir. Yaş ve toplumsal cinsiyet, risk algısına bağlanan gözlenen değişkenlerdir.

Şemanın doğru yorumlanabilmesi için üç ayrıntı önemlidir. Birincisi, P2 bağlantısının her zaman pozitif olması beklenmez; iyi değerlendirilen bilgi, tehlikenin ciddiyetine göre risk algısını farklı yönlerde etkileyebilir. İkincisi, P5 bağlantısının yönü kurumsal ikame koşullarına bağlı olabilir. Üçüncüsü, yaş ve toplumsal cinsiyet, modelin ana sürecindeki gizil aşamalar değil, risk algısındaki farklılaşmayla ilişkilendirilen gözlenen özelliklerdir.

12. P1–P10: Modelin test edilebilir on önermesi

Kaynak araştırmanın en önemli teknik çıktılarından biri, on ayrı teorik önermenin açıkça tanımlanmasıdır. Bunlar yeni bir veri setinde doğrulanmış sonuçlar değildir.

12.1. P1: Kurumsal güven ile risk iletişiminin değerlendirilmesi

İnsanlar teknik tehlike değerlendirmelerini bağımsız biçimde doğrulayamadıklarında, bilgiyi sağlayan kurum hakkındaki beklentilerinden yararlanabilir. Bu nedenle kuruma daha yüksek güven duyulmasının, kurumla ilişkili risk iletişiminin daha olumlu değerlendirilmesiyle ilişkili olması beklenir.

P1'i test ederken güvenin yöneldiği kurumun, değerlendirilen risk bilgisini sağlayan veya bu bilgilerden sorumlu kurumla ilgili olması gerekir. İlgisiz kurumlara ilişkin genel güven ölçümü aynı ilişkinin yerine kullanılamaz.

12.2. P2: Risk iletişimi ve güvenilirliği ile risk algısı

Bir mesajın açıklığı, zamanlılığı, özgüllüğü ve güvenilir bulunması, tehlike hakkındaki değerlendirmelerin oluşmasına veya değişmesine katkıda bulunabilir. Ancak güvenilir bilgi her zaman daha yüksek risk algısı oluşturmak zorunda değildir.

Bu nedenle P2'nin evrensel işareti belirlenmemiştir. İlişkinin pozitif, negatif veya belirli koşullarda istatistiksel olarak önemsiz olması, ileride yapılacak araştırmalarda değerlendirilmesi gereken konulardır.

12.3. P3: Risk algısı ile hazırlık davranışı

Tehlikenin ciddiyetini ve kişisel sonuçlarını daha yüksek algılamak hazırlığa yönelik motivasyonu güçlendirebilir. Çalışma bu nedenle genel olarak pozitif bir ilişki beklemektedir.

Ancak hazırlık için bilgi, yeterlik, kaynak ve uygulanabilir önlemler gereklidir. P3 ilişkisini değerlendirirken yalnız hazırlanma isteği değil, gerçekten oluşturulmuş hazırlık kapasitesi ve yapılmış koruyucu davranışlar dikkate alınmalıdır.

12.4. P4: Risk iletişiminden hazırlığa doğrudan bağlantı

Risk iletişiminin davranışsal değeri yalnız tehlike algısını değiştirmesinden kaynaklanmayabilir. Hangi malzemelerin hazırlanacağı, tahliye planının nasıl oluşturulacağı veya hangi koruyucu prosedürlerin uygulanacağı konusunda kullanılabilir bilgi sunulması da hazırlıkla doğrudan ilişkili olabilir.

P4, risk algısı üzerinden gerçekleşebilecek dolaylı mekanizmanın yanında ayrı bir doğrudan ilişki önerir.

12.5. P5: Kurumsal güvenden hazırlığa doğrudan bağlantı

Kurumlara güven, resmî eğitimlere katılmayı, hazırlık önerilerini uygulamayı ve acil durum faaliyetleriyle iş birliğini destekleyebilir. Bununla birlikte kurumların koruma kapasitesine yüksek güven duyulması, bazı koşullarda kişisel hazırlık ihtiyacının azalmasına neden olabilecek bir değerlendirmeyle ilişkili olabilir.

Bu nedenle P5 için bütün toplumlarda ve bütün tehlike türlerinde geçerli tek bir ilişki yönü öngörülmemektedir.

12.6. P6: Kurumsal güvenden risk algısına dolaylı bağlantı

Bu önerme, kurumsal güvenin risk algısıyla ilişkisinin risk iletişimi ve güvenilirliği üzerinden kurulabileceğini öne sürer. Modelde kurumsal güvenden risk algısına ayrı bir doğrudan yol tanımlanmamıştır.

Bu önemli bir modelleme tercihidir. P6, doğrudan ve dolaylı yolların birlikte karşılaştırıldığı bir aracılık modelinden farklı olarak, mevcut mimaride yalnız dolaylı mekanizma biçiminde belirtilmiştir.

12.7. P7: Risk algısının aracı rolü

Risk iletişimi ile hazırlık arasındaki bağlantının bir bölümü, bilginin kişinin tehlike değerlendirmesini değiştirmesi üzerinden gerçekleşebilir. Risk algısı burada olası bir aracı değişkendir.

Ancak P2 için ilişkinin yönü önceden sabitlenmediğinden P7 dolaylı ilişkisinin de daima pozitif olacağı kabul edilemez.

12.8. P8: Tam ardışık dolaylı bağlantı

P8, kurumsal güvenden başlayarak risk iletişimi ve güvenilirliği ile risk algısından geçen ve afetlere hazırlığa ulaşan teorik diziyi ele alır.

Bu dizideki herhangi bir bağlantının zayıflaması, tam dolaylı mekanizmanın da zayıflamasına neden olabilir. Ancak bu modelde söz konusu mekanizmanın istatistiksel büyüklüğü henüz hesaplanmamıştır.

12.9. P9 ve P10: Yaş ve toplumsal cinsiyetin konumu

Yaş ve toplumsal cinsiyet, risk algısındaki bireysel farklılıklarla ilişkili olabilecek doğrudan gözlenen değişkenlerdir. Kaynakta aktarılan önceki çalışmalar bazı gruplar arasında risk algısı farklılıkları bildirse de bu farklılıkların yönünün tüm toplumlar ve tehlike türleri için aynı olduğu varsayılmamaktadır.

Çalışmada yaş ve toplumsal cinsiyet, diğer temel ilişkilerin gücünü değiştiren etkileşim terimleri olarak değil, risk algısıyla bağlantılı gözlenen açıklayıcı değişkenler olarak konumlandırılmıştır.

Yapısal Eşitlik Modellemesi ve MIMIC Bu Araştırmada Ne İçin Önerilmektedir?

Yapısal eşitlik modellemesi (Structural Equation Modeling, SEM), gözlenen göstergeler aracılığıyla ölçülen teorik yapılar arasındaki ilişkilerin birlikte değerlendirilmesini sağlayan istatistiksel bir modelleme yaklaşımıdır. Çoklu Göstergeler Çoklu Nedenler modeli (Multiple Indicators Multiple Causes, MIMIC) ise bir gizil yapının hem ölçüm göstergeleriyle temsil edilmesine hem de doğrudan gözlenen açıklayıcı değişkenlerle ilişkilendirilmesine olanak verir. Kaynak araştırma, SEM'i P1–P8 ilişkilerinin, MIMIC yaklaşımını da özellikle yaş ve toplumsal cinsiyetin risk algısıyla ilişkilerinin gelecekte değerlendirilmesi için önermektedir. Araştırmada bu modellerle elde edilmiş yeni katsayı veya uyum istatistiği bulunmamaktadır.

13. Gizil değişken ile gözlenen değişken arasındaki fark

Kurumsal güven, risk iletişimi ve güvenilirliği, risk algısı ve afetlere hazırlık gibi kavramlar doğrudan tek bir sayısal gözlemle bütünüyle temsil edilemeyebilir. Bu tür teorik yapılar, uygun göstergeler üzerinden değerlendirilen gizil yapılar olarak modellenebilir.

Gizil değişken, kendisi doğrudan tek bir ölçüm olarak gözlenmeyen, ancak ilişkili göstergeler aracılığıyla istatistiksel olarak temsil edilebilen teorik özelliktir.

Gözlenen değişken ise doğrudan kaydedilebilen özelliktir. Kaynak modelde yaş ve kişinin bildirdiği toplumsal cinsiyet bu sınıfta yer almaktadır.

Ölçüm modelinde bir teorik yapının göstergelerle nasıl ilişkilendirileceği belirlenir. Yapısal modelde ise teorik yapılar arasındaki önerilen ilişkiler değerlendirilir.

Bu iki aşama birbirine karıştırılmamalıdır. Bir ölçeğin belirli sorulardan oluşması, o ölçeğin amaçlanan kavramı doğru ve güvenilir biçimde ölçtüğünü otomatik olarak kanıtlamaz.

14. Psikometrik doğrulama neden gereklidir?

Kaynak çalışma dört ana yapının gelecekte ölçülebilir hale getirilmesi için kavramsal alanlar sunar. Ancak bu alanlar geçerliği ve güvenirliği tamamlanmış ölçüm araçları olarak ilan edilmemiştir.

Psikometrik değerlendirme; göstergelerin amaçlanan kavramları uygun biçimde temsil edip etmediğinin, boyutların birbirinden ayırt edilip edilemediğinin ve alternatif ölçüm yapılarının veriye uygunluğunun araştırılmasını gerektirir.

Özellikle risk iletişimi ve güvenilirliğinin yedi ayrı boyuttan oluşan çok boyutlu bileşik yapısı önemlidir. Bu boyutlar tamamlayıcı niteliktedir ve tek bir gizil özelliğin birbirinin yerine geçebilen yansımaları oldukları önceden kabul edilmemiştir.

Bu nedenle ileride kurulacak istatistiksel modelin ölçüm biçimi, veri toplanmadan kesinleştirilmiş ve doğrulanmış kabul edilemez.

15. Doğrudan ve dolaylı ilişkilerin matematiksel açıklaması

Kaynak araştırma, önerilen dolaylı ilişkilerin gelecekte yapısal eşitlik modellemesiyle yol katsayılarının çarpımı üzerinden değerlendirilebileceğini belirtmektedir. Bununla birlikte kaynak makalede sayısal katsayı değerleri veya numaralandırılmış bir denklem sistemi raporlanmamıştır.

Aşağıdaki sembolik gösterim, kaynakta açıklanan yol-çarpımı mantığını öğretmek için Verianla tarafından düzenlenmiştir. Yeni bir kaynak formülü, yeni istatistiksel sonuç veya araştırmacıların hesapladığı katsayılar olarak sunulmamaktadır.

Semboller:

• IT: Kurumsal güven.
• RCC: Risk iletişimi ve güvenilirliği.
• RP: Risk algısı.
• DP: Afetlere hazırlık.
• a: IT ile RCC arasındaki P1 yol katsayısı.
• b: RCC ile RP arasındaki P2 yol katsayısı.
• c: RP ile DP arasındaki P3 yol katsayısı.
• d: RCC ile DP arasındaki P4 doğrudan yol katsayısı.
• e: IT ile DP arasındaki P5 doğrudan yol katsayısı.

15.1. P6'nın yol-çarpımı gösterimi

\(IE_{P6}=a\times b\)

Burada \(IE_{P6}\), kurumsal güven ile risk algısı arasındaki, risk iletişimi ve güvenilirliği üzerinden kurulan dolaylı ilişkinin sembolik gösterimidir.

İlk katsayı kurumsal güven ile bilgi değerlendirmesi arasındaki ilişkiyi, ikinci katsayı ise bilgi değerlendirmesi ile risk algısı arasındaki ilişkiyi temsil eder. Çarpım, bu iki yolun oluşturduğu dolaylı bağlantıyı ifade eder.

Kaynak P2'nin yönünü önceden belirlemediğinden P6'nın işareti de otomatik olarak pozitif kabul edilemez.

15.2. P7'nin yol-çarpımı gösterimi

\(IE_{P7}=b\times c\)

Bu ifade, risk iletişimi ve güvenilirliği ile afetlere hazırlık arasındaki risk algısı üzerinden işleyen dolaylı ilişkiyi gösterir.

P7'nin matematiksel olarak değerlendirilmesi için hem risk iletişimi ile risk algısı hem de risk algısı ile hazırlık arasındaki yolların uygun bir model altında tahmin edilmesi gerekir.

Bu dolaylı yol, RCC ile DP arasındaki P4 doğrudan yolundan farklıdır. İki ilişki aynı yapısal model içinde birlikte değerlendirilebilir.

15.3. P8'in ardışık yol-çarpımı gösterimi

\(IE_{P8}=a\times b\times c\)

Bu çarpım, kurumsal güvenden afetlere hazırlığa ulaşan tam ardışık dolaylı mekanizmayı ifade eder.

Birinci katsayı kurumsal güvenin iletişim değerlendirmesiyle, ikinci katsayı iletişim değerlendirmesinin risk algısıyla, üçüncü katsayı ise risk algısının hazırlıkla ilişkisini temsil eder.

Bu gösterim kaynak çalışmanın önerdiği üç bağlantılı dizinin matematiksel açıklamasıdır. Katsayıların hiçbirine kaynakta ölçülmemiş sayısal değer atanmamıştır.

15.4. Dolaylı ilişkinin işareti nasıl yorumlanır?

Yol katsayıları uygun bir doğrusal yapısal modelde aynı parametreleştirmeye göre tanımlanmışsa çarpımın işareti katsayıların işaretlerine bağlıdır. Örneğin pozitif iki katsayının çarpımı pozitif, pozitif ve negatif iki katsayının çarpımı negatiftir.

Bu matematiksel özellik, kaynak çalışmada dolaylı etkilerin pozitif veya negatif olarak ölçüldüğü anlamına gelmez. Burada herhangi bir katsayı tahmini yapılmamaktadır.

Ayrıca katsayılar farklı birimlendirme veya standartlaştırma tercihleriyle sunulursa büyüklüklerin doğrudan karşılaştırılması dikkat gerektirir. Bu nedenle gelecekte kurulacak ampirik modelin ölçüm ve parametreleştirme özellikleri açık olmalıdır.

15.5. Bootstrap güven aralığı neden önerilmiştir?

Dolaylı bir ilişkinin birden fazla katsayının çarpımıyla ifade edilmesi, bu ilişkinin istatistiksel belirsizliğinin de değerlendirilmesini gerektirir. Kaynak çalışma, gelecekte yapılacak ampirik analizlerde dolaylı ilişkilerin belirsizliğini incelemek için bootstrap güven aralıklarının kullanılabileceğini belirtmektedir.

Bootstrap, uygun veri ve analiz tasarımında örneklemden yeniden örnekleme yapılarak ilgili istatistiğin örnekleme değişkenliğini değerlendirmeye yarayan bir yöntemdir. Dolaylı ilişki katsayılarının çarpımından oluşan bir istatistik için güven aralığı elde edilmesine yardımcı olabilir.

Ancak kaynak araştırma belirli bir bootstrap tekrar sayısı, güven düzeyi, güven aralığı, p değeri veya dolaylı etki sonucu raporlamamaktadır. Bu ayrıntılar gelecekte yapılacak ampirik araştırmanın yöntem seçimleri olacaktır.

İstatistiksel olarak anlamlı bir dolaylı ilişki elde edilmesi de tek başına nedensel aracılığın kanıtı değildir. Nedensel yorum için zaman sırası, olası karıştırıcı değişkenler ve uygun araştırma tasarımı ayrıca değerlendirilmelidir.

16. MIMIC modeli ile yaş ve toplumsal cinsiyetin değerlendirilmesi

MIMIC yaklaşımında risk algısı bir gizil yapı olarak ele alınabilir. Bu yapı, riskin olasılığı, ciddiyeti, kişisel etkileri ve ilgili değerlendirme alanlarını temsil eden uygun göstergelerle ölçülebilir.

Yaş ve toplumsal cinsiyet ise gözlenen açıklayıcı değişkenler olarak aynı modelde risk algısıyla ilişkilendirilebilir. Böylece gizil yapının nasıl ölçüldüğü ve gözlenen özelliklerle nasıl ilişkili olduğu birlikte incelenebilir.

Kaynak çalışmanın P9 ve P10 önermeleri, yaşın veya toplumsal cinsiyetin bütün bireylerde belirli yönde risk algısı oluşturduğunu iddia etmez. Model, ilişkilerin yönünün, büyüklüğünün ve istatistiksel desteğinin ampirik veriyle değerlendirilmesini öngörür.

Bu değişkenler mevcut teorik mimaride risk algısını açıklayan gözlenen değişkenler olarak yer alır. İlişkilerin gücünü değiştiren moderatörler olarak tanımlanmamıştır. Yaş ve toplumsal cinsiyetin diğer yapılarla olası ilişkileri ise gelecekteki genişletilmiş modellerde incelenebilir.

17. Bağlamsal farklılıklar ve modelin sınır koşulları

Kaynak çalışma, aynı teorik bağlantıların farklı toplumlarda, afet türlerinde veya kurumsal ortamlarda aynı büyüklükte ortaya çıkmak zorunda olmadığını vurgulamaktadır.

Eğitim, gelir, önceki afet deneyimi, sosyal destek, toplumsal normlar, kültürel değerler, coğrafi koşullar, tehlikeye yakınlık, iletişim teknolojilerine erişim ve kurumlarla geçmiş ilişkiler bu farklılıkların anlaşılması bakımından önemlidir.

Bu sınır koşulları, modelin bütün yollarına önceden eklenmiş ve istatistiksel olarak belirlenmiş etkileşim etkileri değildir. Araştırmacılar, her bağlam için aynı yönde ve aynı biçimde işleyen evrensel moderasyon ilişkileri tanımlamamıştır.

18. Modelin dışında bırakılan geri besleme ilişkileri

Modelin ana yapısı tek yönlü ve ardışık bir teorik düzen sunmaktadır. Bununla birlikte gerçek yaşamda ilişkilerin zaman içinde karşılıklı olarak gelişmesi mümkün olabilir.

Örneğin risk algısındaki değişim daha fazla bilgi aramaya yol açabilir. Kurumlardan alınan mesajların zaman içindeki tutarlılığı ve güvenilirliği de sonraki kurumsal güven değerlendirmelerini etkileyebilir. Geçmiş afet deneyimleri hem risk algısını hem hazırlık davranışlarını değiştirebilir.

Kaynak araştırma bu olasılıkları tartışmakta, ancak mevcut yapısal mimaride karşılıklı veya zaman bağımlı geri besleme yollarını resmî model bağlantıları olarak kurmamaktadır.

Böyle ilişkilerin sınanması için tekrarlı ölçümler, boylamsal çalışmalar, çapraz gecikmeli modeller veya zaman sıralamasını değerlendirebilecek diğer uygun araştırma tasarımları gerekebilir.

19. Modelin doğrulanması veya sorgulanması nasıl mümkün olacaktır?

Bilimsel bir teorik modelin değeri yalnız mevcut literatürle uyumlu açıklamalar üretmesinde değildir. Modelin gelecekte yanlışlanabilir veya yeniden düzenlenebilir olması da önemlidir.

Kaynak çalışmaya göre bazı olası ampirik bulgular modelin temel bağlantılarının yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir.

• Güvenin ölçüldüğü kurum ile risk iletişiminden sorumlu kurum doğru eşleştirildiği hâlde P1 için sürekli sıfıra yakın veya negatif ilişkiler elde edilmesi.
• Risk iletişimi ve güvenilirliği ile risk algısı arasında farklı uygun çalışmalarda tekrar tekrar ilişki bulunamaması.
• Bilgi, yeterlik, kaynak ve eylem fırsatlarının uygun olduğu koşullarda risk algısı ile hazırlık arasında sürekli sıfıra yakın veya negatif sonuçlar elde edilmesi.
• P6, P7 ve P8 dolaylı mekanizmalarının uygun ampirik testlerde desteklenmemesi.
• Kurumsal güveni veya risk iletişimi ve güvenilirliğini dışarıda bırakan ya da farklı bir ilişki sırası kullanan alternatif modellerin tekrarlı biçimde daha güçlü açıklama veya tahmin performansı göstermesi.

Bu durumlar otomatik olarak araştırmacıların önerilerinin yanlış olduğu anlamına gelmez; fakat modelin hangi yönlerden gözden geçirilmesi gerekebileceğini gösteren ciddi test koşullarıdır. Bağlamsal farklılıkların bulunması, her karşıt sonucu açıklayarak modeli ampirik eleştiriden korumak için sınırsız bir gerekçe olarak kullanılmamalıdır.

20. Çalışmanın gerçek bilimsel katkıları

Çalışmanın temel katkısı, afet hazırlığını açıklayan dört önemli kavramı tek bir kuramsal yapı içinde birbirinden ayırarak ilişkilendirmesidir.

Kurumsal güven, genel bir ilişki ve beklenti yapısı olarak tanımlanmıştır. Risk iletişimi ve güvenilirliği, alınan belirli bilgilerin değerlendirilmesi biçiminde konumlandırılmıştır. Risk algısı, tehlikenin bilişsel ve duygusal yorumunu temsil etmektedir. Afetlere hazırlık ise niyetin ötesinde plan, kaynak ve gerçekleştirilmiş koruyucu eylemlerle ilişkilendirilmiştir.

Model ayrıca bu süreçte yalnız doğrusal ve otomatik bir bağlantının yeterli olmayabileceğini ortaya koyan teorik mekanizmalar sunmaktadır. Özellikle risk algısı paradoksu ve kurumsal ikame olasılığı, hazırlık davranışını anlamak için önemli sınır koşullarıdır.

Bu katkılar yeni bir ampirik ilişkinin kanıtlanması olarak değil, sonraki araştırmalarda sınanabilecek açık ve bütünleşik bir teorik mimarinin geliştirilmesi olarak anlaşılmalıdır.

21. Çalışmanın sınırlılıkları

Birinci sınırlılık: Önerilen bütünleşik model henüz yeni bir veri seti üzerinde birlikte sınanmamıştır. Bu nedenle modelin genel uyum düzeyi, açıklanan varyansı, tahmin performansı veya yol katsayıları bilinmemektedir.

İkinci sınırlılık: Modelin geliştirilmesinde kullanılan literatür sistematik kanıt derecelendirmesi veya meta-analiz yoluyla birleştirilmemiştir. Bu nedenle bütün önermelerin aynı güçte kanıta dayandığı varsayılamaz.

Üçüncü sınırlılık: Önceki kanıtların önemli bir bölümü gözlemsel veya kesitsel çalışmalardan gelmektedir. Böyle araştırmalar değişkenler arasında ilişki gösterebilir; ancak zaman sırasını ve nedensel mekanizmaları tek başına güvenilir biçimde kanıtlamaz.

Dördüncü sınırlılık: Temel kavramların ölçüm özellikleri henüz bu bütünleşik model kapsamında psikometrik olarak doğrulanmamıştır. Risk iletişimi ve güvenilirliğinin çok boyutlu ölçüm yapısı da gelecekte değerlendirilmelidir.

Beşinci sınırlılık: Sosyoekonomik kaynaklar, kültürel koşullar, afet deneyimi ve başka birçok olası etken modelde ayrı yapısal yollar olarak kapsamlı biçimde temsil edilmemiştir.

Altıncı sınırlılık: Yaş ve toplumsal cinsiyet risk algısıyla ilişkilendirilmiş olsa da sosyodemografik farklılıkları açıklayabilecek bütün değişkenler kapsanmamıştır.

Yedinci sınırlılık: Modelin farklı afet türleri, coğrafi bölgeler, toplumlar ve kurumsal sistemler arasında ne ölçüde genellenebilir olduğu henüz ampirik olarak belirlenmemiştir.

22. Afet yönetimi açısından nasıl yorumlanmalıdır?

Model, afet yönetiminde yalnız risk farkındalığını artırmaya odaklanan yaklaşımların yetersiz kalabileceğine ilişkin teorik bir açıklama sunmaktadır.

İletişimin anlaşılır ve inanılır olması önemlidir; ancak uygulanabilir koruyucu eylemlerin açıkça anlatılması da hazırlık bakımından ayrı bir değere sahip olabilir. Bunun yanında kişilerin önerilen eylemleri gerçekleştirebilmesi için gerekli bilgi, beceri ve kaynaklara erişimi dikkate alınmalıdır.

Kurumsal güvenin güçlendirilmesi, kurumlarla iş birliğini destekleyebilir. Ancak kurumların sağladığı korumanın, bireylerin ve hanelerin üstlenmesi gereken hazırlık sorumluluklarını tamamen ortadan kaldırdığı izlenimi oluşturulmamalıdır.

Bu çıkarımlar araştırmanın kuramsal ve önceki literatüre dayalı yorumlarıdır. Belirli bir ülkede uygulanmış ve ölçülmüş yeni bir hazırlık programının başarı sonuçları değildir.

23. Bu araştırma neyi ortaya koymaktadır, neyi kanıtlamamaktadır?

24. Genel bilimsel değerlendirme

Camargo, Guevara-Corzo ve Torres-Peña'nın geliştirdiği bütünleşik teorik model, afetlere hazırlığı yalnız bilgi düzeyi veya risk farkındalığıyla açıklamak yerine kurumsal ilişkiler, iletişimin değerlendirilmesi, tehlikenin kişisel yorumu ve gerçekleştirilen hazırlık eylemleri arasında yapılandırılmış bir bağlantı önermektedir.

Modelin en önemli özelliklerinden biri, ilişkilerin otomatik ve her durumda aynı yönde işleyeceğini varsaymamasıdır. Bir kurumun güvenilir bulunması, her mesajının aynı şekilde değerlendirildiğini göstermez. Bir mesajın güvenilir bulunması, her durumda risk algısını yükseltmez. Riskin yüksek algılanması da hazırlığın gerçekleştiğini göstermez.

Bu ayrımlar, ileride yapılacak ampirik çalışmalarda hangi kavramların nasıl ölçülmesi gerektiğini ve hangi bağlantıların bilimsel olarak test edileceğini belirlemeye yardımcı olmaktadır.

Sonuç olarak araştırmanın katkısı, doğrulanmış bir afet hazırlık tahmin aracı üretmek değil, kurumsal güven, risk iletişimi ve güvenilirliği, risk algısı ve hazırlık davranışlarını birlikte sınamak için teorik açıdan gerekçelendirilmiş bir araştırma mimarisi sunmaktır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışmanın bibliyografik kimliği

Özgün başlık: An Integrative Theoretical Model of Institutional Trust, Risk Communication and Credibility, Risk Perception, and Disaster Preparedness

Yazarlar: Jose Pablo Camargo; Jeffrey Guevara-Corzo; Jairo A. Torres-Peña.

Sorumlu yazar: Jose Pablo Camargo.

Kurum: Facultad de Ingenierías y Tecnologías, Instituto de Investigaciones Xerira, Universidad de Santander, Bucaramanga, Kolombiya.

Dergi: Urban Science.

Yayınevi: MDPI, Basel, İsviçre.

Yayın kaydı: 2026, Cilt 10, Sayı 10, Makale 603.

Alınma tarihi: 10 Eylül 2026.

Revizyon tarihi: 14 Ekim 2026.

Kabul tarihi: 16 Ekim 2026.

Yayın tarihi: 17 Ekim 2026.

DOI: 10.3390/urbansci10100603.

Resmî yayın bağlantısı: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/10/603

DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/urbansci10100603

Kaynak türü: Hakemli dergide yayımlanmış teorik model geliştirme çalışması.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Lisans koşulları.

Yazar katkıları ve araştırma beyanları

Kaynakta kavramsallaştırma ve yöntem geliştirme Jose Pablo Camargo'ya atfedilmiştir. Araştırma, özgün taslak hazırlama, gözden geçirme ve düzenleme ile görselleştirme çalışmalarına üç yazar da katkı sağlamıştır. Denetim ve proje yönetimi de üç yazarın katkıları arasında belirtilmiştir.

Finansman: Araştırmada harici finansman alınmadığı bildirilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmiştir.

Veri erişilebilirliği: Çalışmanın özgün katkılarının makale içinde bulunduğu, ek soruların sorumlu yazara yöneltilebileceği belirtilmiştir.

Teşekkür: Yazarlar Universidad de Santander bünyesindeki PDELTA araştırma öğrencilerine, Xerira Araştırma Enstitüsüne ve makalede belirtilen afet riskiyle ilgili kurumsal destek sağlayan kuruluşlara teşekkür etmiştir.

Yapay zekâ kullanım beyanı: Yazarlar, ilk taslağın dilsel gözden geçirilmesi, düzenlenmesi ve iyileştirilmesinde ChatGPT Plus kullandıklarını açıklamış; çıktıyı kontrol ettiklerini ve yayın içeriğinin sorumluluğunu üstlendiklerini bildirmiştir.