Fəlakətlərə hazırlıq yalnız insanların qarşılaşa biləcəkləri təhlükələri bilməsindən deyil, məsul qurumlara bəslədikləri etimaddan, risk haqqında məlumatları necə qiymətləndirdiklərindən, təhlükəni necə qavradıqlarından və bu qiymətləndirmələri konkret qoruyucu davranışlara çevirib-çevirmədiklərindən asılıdır. Jose Pablo Camargo, Jeffrey Guevara-Corzo və Jairo A. Torres-Peña tərəfindən hazırlanmış inteqrativ nəzəri model institusional etimad, risk kommunikasiyası və etibarlılığı, risk qavrayışı və fəlakətlərə hazırlıq arasındakı mümkün əlaqələri ortaq nəzəri struktur daxilində izah edir. Tədqiqat mövcud elmi ədəbiyyatın konseptual inteqrasiyasına əsaslanır; yeni nümunə üzərində sınaqdan keçirilmiş və ya empirik olaraq təsdiqlənmiş model təqdim etmir.

Tədqiqatın mərkəzindəki təklif olunan proses institusional etimadın risk məlumatlarının qiymətləndirilməsi ilə, bu qiymətləndirmənin risk qavrayışı ilə, risk qavrayışının isə fəlakətdən əvvəlki hazırlıq davranışları ilə əlaqəli ola biləcəyini nəzərdə tutur. Bununla yanaşı, institusional etimadın və risk kommunikasiyasının risk qavrayışından asılı olmayaraq hazırlıqla birbaşa əlaqəli ola biləcəyi də düşünülür. Yaş və gender risk qavrayışındakı fərqləri izah etməyə kömək edə bilən müşahidə olunan dəyişənlər kimi modelə daxil edilmişdir.

Ən mühüm elmi məhdudiyyət: Tədqiqatın təqdim etdiyi on təklif təsdiqlənmiş səbəb-nəticə nəticələri deyil, gələcəkdə məlumat toplanaraq sınaqdan keçirilə biləcək nəzəri əlaqələrdir. Tədqiqatçılar risk qavrayışı artdıqda hazırlığın mütləq artacağını və ya qurumlara daha çox etimadın hər şəraitdə daha güclü fərdi hazırlıq yaradacağını iddia etmirlər.

1. Tədqiqatın əsas problemi: Təhlükəni bilmək niyə hazırlaşmaq demək deyil?

Fəlakət riskinin azaldılmasında mühüm problemlərdən biri təhlükə haqqında məlumatın birbaşa qoruyucu davranışa çevrilməməsidir. İnsan yaşadığı bölgənin zəlzələ, sel və ya başqa təbii təhlükə ilə qarşılaşa biləcəyini bilə bilər. Lakin bu məlumatlılıq həmin şəxsin fövqəladə vəziyyət planı hazırladığı, zəruri ləvazimatları saxladığı və ya qoruyucu tədbirləri öyrəndiyi demək deyil.

Məlumatın davranışa çevrilməsi üçün bir-birindən fərqli proseslərin baş verməsi lazım ola bilər. Şəxs əvvəlcə məlumata çıxış əldə etməli, mesajın mənasını qiymətləndirməli, təhlükəni özü baxımından şərh etməli və mümkün qoruyucu hərəkətləri müəyyən etməlidir. Sonra vaxt, məlumat, bacarıq və maddi resurslar kimi şərtlər bu hərəkətlərin həyata keçirilməsinə təsir göstərə bilər.

Mənbə tədqiqat fəlakətlərlə bağlı qərarvermə prosesini izah edən elmi yanaşmaların əsasən bu mərhələlərin müəyyən hissələrinə fokuslandığını bildirir. İnstitusional etimad tədqiqatları insanların hakimiyyət və qurumlara niyə etimad etdiyini, kommunikasiya tədqiqatları xəbərdarlıqların necə qiymətləndirildiyini, risk qavrayışı tədqiqatları təhlükələrin necə şərh edildiyini, hazırlıq tədqiqatları isə insanların hansı tədbirləri həyata keçirdiyini araşdırır.

Tədqiqatçıların töhfəsi bu anlayışları ilk dəfə kəşf etmək deyil, aralarındakı müəyyən əlaqələri ortaq və sınaqdan keçirilə bilən nəzəri arxitekturaya birləşdirməkdir.

2. Modelin dörd əsas elmi komponenti

Bu dörd komponent əlaqəli olsa da, bir-birinin yerinə istifadə edilə bilməz. Qurumun özünə etimad etmək həmin qurumdan alınan hər mesajı etibarlı hesab etməklə eyni deyil. Riskin yüksək olduğunu düşünmək tədbir görmüş olmaq demək deyil. Özünü hazır hiss etmək də faktiki hazırlıq görüldüyünü sübut etmir.

İnstitusional Etimad Fəlakətlərə Hazırlığa Necə Təsir Göstərə Bilər?

İnstitusional etimad insanların fəlakət risklərini qiymətləndirən, elan edən və ya idarə edən qurumların səriştəsinə, dürüstlüyünə, ictimai marağı nəzərə almasına və etibarlılığına dair gözləntiləridir. Mənbə model institusional etimadın risk məlumatlarının qiymətləndirilməsinə və hazırlıq davranışlarına təsir göstərə biləcəyini nəzərdə tutur. Lakin institusional qorunmaya həddən artıq arxalanmaq bəzi şəraitlərdə fərdi hazırlıq ehtiyacının daha aşağı qavranılmasına da səbəb ola bilər. Buna görə institusional etimad ilə fəlakətlərə hazırlıq arasında hər şəraitdə müsbət əlaqənin olduğu fərz edilmir.

3. İnstitusional etimadın komponentləri

İnstitusional etimad təhlükənin idarə olunması üzrə məsuliyyət daşıyan quruma dair ümumi gözləntidir. Bu anlayışın obyekti konkret xəbərdarlıq mesajı deyil, qurumun özüdür.

Tədqiqatda institusional etimadı anlamağa kömək edən dörd mühüm xüsusiyyət vardır:

• Səriştə: Qurumun məsuliyyətində olan işləri həyata keçirə biləcək ekspertiza və potensiala malik olduğunun düşünülməsi.
• Xeyirxahlıq və ictimai marağın nəzərə alınması: Qurumun insanların təhlükəsizliyini və rifahını nəzərə aldığına dair gözlənti.
• Dürüstlük və prinsiplərə sadiqlik: Qurumun ardıcıl, açıq və dürüst şəkildə hərəkət edəcəyinə dair qiymətləndirmə.
• Etibarlılıq: Qurumun öz məsuliyyətlərini yerinə yetirəcəyinə dair gözlənti.

İnstitusional etimad ilə institusional fəaliyyətə inam da tamamilə eyni anlayışlar deyil. Mənbədə nəzərdən keçirilən nəzəri fərqləndirmədə etimad sosial münasibətləri və dəyərləri ehtiva etdiyi halda, fəaliyyətə inam qurumun gözlənilən işi yerinə yetirə bilmə qabiliyyətinə daha birbaşa fokuslana bilər.

Tənqidi etimad da mümkündür. Şəxs qurumun təqdim etdiyi xidmətlərdən yararlanarkən onun qərarlarını və fəaliyyətini sorğulamağa davam edə bilər. Buna görə etimad hər məlumatın sorğusuz qəbul edilməsi kimi müəyyən edilməməlidir.

İnstitusional etimad hansı quruma yönəlir?

Fəlakətlərin idarə olunması baxımından milli hökumət, yerli hökumət, elmi təşkilat, fövqəladə hallar qurumu, təcili xidmət vahidi və icma təşkilatı fərqli etimad obyektləridir. Birinə bəslənən etimad digərinə olan etimadın avtomatik qarşılığı deyil.

Model gələcəkdə empirik olaraq tətbiq olunarsa, tədqiqatçılar hansı quruma yönəlmiş etimadı ölçdüklərini açıq şəkildə müəyyən etməlidirlər. Bir neçə quruma bəslənən etimadın tək bir yuxarı səviyyəli dəyişəndə birləşdirilməsi də əvvəlcədən təsdiqlənmiş qəbul edilə bilməz.

4. Risk kommunikasiyası və etibarlılığı: Mesajın çatdırılması kifayətdirmi?

Risk kommunikasiyası təhlükələrin xüsusiyyətləri, mümkün nəticələri, qeyri-müəyyənliklər və görülə biləcək tədbirlər haqqında məlumatların yaradılması, çatdırılması, şərh edilməsi və paylaşılmasını əhatə edən sosial prosesdir.

Tədqiqatda vacib olan yalnız qurumların nə qədər məlumat yayımlaması deyil. Əsas araşdırılan struktur məlumatı alan şəxsin qarşılaşdığı mesajı necə qiymətləndirməsidir.

Buna görə risk kommunikasiyası və etibarlılığı alıcı mərkəzli və çoxölçülü nəzəri struktur kimi nəzərdən keçirilir. Yeddi ayrı, lakin bir-birini tamamlayan qiymətləndirmə ölçüsü vardır.

Yeddi ölçü bir-birinin yerinə keçmir. Mesaj çox aydın olsa da, kifayət qədər inandırıcı olmaya bilər. Doğru qəbul edilən məlumat gec çatmış ola bilər. İnandırıcı hesab edilən mesaj hansı qoruyucu davranışın həyata keçirilməli olduğunu göstərməyə bilər.

Buna görə yeddi ölçünün tək və homogen xüsusiyyət kimi qiymətləndirilməsi uyğun deyil. Tədqiqat konseptual olaraq çoxölçülü kompozit təmsili nəzərdə tutur; lakin bunun gələcəkdə hansı psixometrik ölçmə modeli ilə ən düzgün şəkildə təmsil olunacağı hələ müəyyənləşdirilməyib.

Kommunikasiya mühiti ilə mesajın qiymətləndirilməsi arasındakı fərq

Məlumatın mənbəyi, istifadə olunan kommunikasiya kanalı, mesajların sayı, obyektiv göndərilmə vaxtı, əhatə dairəsi, əlçatanlıq və qarşılıqlı əlaqə imkanı da vacibdir. Lakin mənbə model bunları yeddi ölçü ilə eyni struktur daxilində bir-birinin yerinə istifadə edilə bilən göstəricilər hesab etmir.

Məsələn, mesajın həqiqətən göndərildiyi vaxt ilə alıcı tərəfindən kifayət qədər erkən gəlmiş kimi qiymətləndirilməsi fərqli ölçmələrdir. Eyni şəkildə mesajın çox tez-tez göndərilməsi onun başa düşüldüyünü və ya etibarlı hesab edildiyini sübut etmir.

Gələcək ölçmələrdə mesajın xüsusiyyətləri haqqında suallar iştirakçının həqiqətən qarşılaşdığı risk məlumatına əsaslanmalıdır. Mənbə məqalədəki nümunə qiymətləndirmə sahələri hələ hazırlanmış və doğrulanmış şkala deyil.

Risk Qavrayışı Nədir və Fəlakətə Hazırlıqdan Niyə Fərqlənir?

Risk qavrayışı şəxsin təhlükənin baş vermə ehtimalını, özünə təsirini, ciddiliyini və mümkün nəticələrini koqnitiv və emosional olaraq qiymətləndirməsidir. Obyektiv təhlükə səviyyəsi ilə eyni deyil; təcrübədən, emosiyalardan, sosial münasibətlərdən və məlumatın təqdim olunmasından təsirlənə bilər. Fəlakətlərə hazırlıq isə təhlükə baş verməzdən əvvəl hazırlanmış planları, təmin edilmiş resursları, inkişaf etdirilmiş bacarıqları və həyata keçirilmiş qoruyucu davranışları əhatə edir. Buna görə yüksək risk qavrayışı təkbaşına yüksək hazırlıq səviyyəsinin sübutu deyil.

5. Risk qavrayışının qiymətləndirmə sahələri

Risk qavrayışı təhlükənin texniki ehtimalının insan zehnində birbaşa surəti deyil. İnsanlar oxşar təhlükələri fərqli şəkildə şərh edə bilərlər.

Modeldəki mühüm qiymətləndirmə sahələri bunlardır:

• Qavranılan ehtimal: Təhlükənin baş verməsinin nə qədər mümkün hesab edilməsi.
• Şəxsi məruzqalma və relevantlıq: Təhlükənin şəxsi və ya onun ev təsərrüfatını təsirləndirib-təsirləndirməyəcəyinə dair qiymətləndirmə.
• Qavranılan ciddilik: Təhlükənin nə qədər ağır nəticələrə səbəb ola biləcəyinin düşünülməsi.
• Həssaslıq: Şəxsin və ya ev təsərrüfatının mümkün təsirlər qarşısındakı həssaslığını necə qiymətləndirməsi.
• Gözlənilən nəticələr: Təhlükənin səbəb ola biləcəyi itki və ya zərərlərin qiymətləndirilməsi.
• Emosional narahatlıq: Təhlükə ilə bağlı narahatlıq və ya qorxu kimi emosional reaksiyalar.

Bu ölçülər elmi baxımdan əlaqəli olsa da, eyni deyil. Şəxs təhlükənin nəticələrini ağır hesab edib öz məruzqalmasını aşağı görə bilər. Başqa biri isə başvermə ehtimalını yüksək hesab edərkən təsirləri daha məhdud qiymətləndirə bilər.

Riskin ehtimal, zaman intervalı və ya nəticələr vasitəsilə fərqli formalarda təqdim edilməsi də qavrayışa təsir göstərə bilər. Buna görə elmi baxımdan düzgün risk məlumatının təqdim edilməsi bütün alıcıların eyni risk qiymətləndirməsinə gələcəyinə zəmanət vermir.

6. Fəlakətlərə hazırlığın həqiqətən ölçülməsi

Tədqiqatın fəlakətlərə hazırlıq tərifi fərd və ya ev təsərrüfatı səviyyəsində təhlükə baş verməzdən əvvəl yaradılmış potensialı və həyata keçirilmiş hərəkətləri əsas götürür.

Burada dörd fərqli anlayışı ayırmaq lazımdır:

• Məlumatlı olmaq: Hansı təhlükələrin mövcud olduğunu və ya hansı tədbirlərin tövsiyə edildiyini bilmək.
• Hazırlaşmaq niyyəti: Gələcəkdə tədbir görməyə istəkli olmaq.
• Qavranılan hazırlıq: Şəxsin özünü kifayət qədər hazır hesab etməsi.
• Həyata keçirilmiş hazırlıq: Plan, ləvazimat, bacarıq və qoruyucu praktikalarla konkret hazırlığın mövcud olması.

Modelin fəlakətlərə hazırlıq dəyişəni son kateqoriyadakı davranışları və əvvəlcədən yaradılmış potensialı hədəfləyir. Yalnız niyyəti ölçən sorğunun nəticəsi tamamlanmış hazırlıq davranışı kimi qiymətləndirilməməlidir.

İcma və ya cəmiyyət səviyyəsində hazırlıq da ayrıca analiz səviyyəsidir. Fərdi və ya ev təsərrüfatı səviyyəsindəki hazırlıq ölçməsi avtomatik olaraq bütün cəmiyyətin hazırlıq səviyyəsini təmsil etmir.

Risk Qavrayışı Paradoksu Nədir?

Risk qavrayışı paradoksu insanların təhlükəni ciddi və ya özləri üçün mühüm hesab etmələrinə baxmayaraq, bu qiymətləndirməyə uyğun qoruyucu hazırlıqları həyata keçirməmələridir. Mənbə model risk qavrayışının hazırlığa çevrilməsinin özünə səmərəlilik, qoruyucu tədbirlərə inam, məlumat, resurslar və hərəkətin həyata keçirilə bilməsi kimi şərtlərdən asılı ola biləcəyini vurğulayır. Paradoks risk qavrayışının hər şəraitdə hazırlığı azaldacağını deyil, yüksək risk qavrayışının təkbaşına qoruyucu davranış üçün kifayət etmədiyini ifadə edir.

7. Qavranılan təhlükə ilə hərəkət qabiliyyəti arasındakı fərq

Riskin yüksək olduğunun düşünülməsi davranış üçün motivasiya yarada bilər. Lakin hərəkətin həyata keçirilməsi fərqli şərtlərdən asılıdır.

Özünə səmərəlilik (self-efficacy) şəxsin zəruri qoruyucu hərəkəti həyata keçirə bilmə qabiliyyətinə dair inamını ifadə edir. Reaksiya səmərəliliyi (response efficacy) isə görüləcək tədbirin təhlükədən qorunma baxımından effektiv olacağına dair qiymətləndirməni bildirir.

Bu iki anlayış bir-birindən fərqlidir. Şəxs tədbiri effektiv hesab etsə də, özünün onu həyata keçirə bilməyəcəyini düşünə bilər. Əksinə, praktikanı həyata keçirə biləcəyinə inandığı halda onun kifayət qədər qoruyucu olmadığını qiymətləndirə bilər.

Məlumat çatışmazlığı, maddi resursların yetərsizliyi, vaxt, sosial dəstək və istifadə edilə bilən qoruyucu variantların olmaması da qavranılan riskin hazırlığa çevrilməsini məhdudlaşdıra bilər.

Mənbə tədqiqat bu şərtləri dörd əsas struktur arasında əlavə müstəqil gizli dəyişən yaradaraq modelə daxil etməyib. Əvəzində onları risk qavrayışı ilə hazırlıq arasındakı əlaqənin şərhinə təsir göstərə biləcək sərhəd şərtləri kimi nəzərdən keçirib.

8. İnstitusional əvəzetmə effekti: Etimad niyə bəzən hazırlığı zəiflədə bilər?

İnstitusional əvəzetmə fərdin qurumların təmin etdiyi qorunmanı şəxsi hazırlığının tamamlayıcısı kimi deyil, şəxsi tədbirlərin yerini tuta biləcək kifayət qədər təminat kimi qiymətləndirməsi ilə bağlı mümkün mexanizmdir.

Qurumlara etimad bir vəziyyətdə rəsmi xəbərdarlıqlara əməl etməyi, təlimlərdə iştirak etməyi və tövsiyə olunan hazırlıqları həyata keçirməyi asanlaşdıra bilər. Başqa vəziyyətdə isə şəxs qurumların onu onsuz da qoruyacağını düşünərək fərdi məsuliyyətini daha aşağı qiymətləndirə bilər.

Buna görə institusional etimad ilə hazırlıq arasındakı əlaqənin istiqaməti kontekstdən asılı ola bilər. Tədqiqat institusional etimadın hazırlığı mütləq artırdığını və ya azaltdığını iddia etmir.

9. Modelin əsaslandığı əvvəlki nəzəriyyələr

Yeni nəzəri arxitektura mövcud izah modellərini əvəz etmək məqsədilə hazırlanmayıb. Tədqiqatçılar dörd komponenti bir-birinə bağlamaq üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş elmi mexanizmlərdən istifadə ediblər.

Modelin fərqləndirici töhfəsi institusional etimadı konkret mesajın etibarlılığı ilə eyniləşdirmədən, risk kommunikasiyasını bu iki proses arasında ayrıca informasiya komponenti kimi yerləşdirməsidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

10. Tədqiqat necə hazırlanıb?

Tədqiqat nəzəri modelin hazırlanması yanaşmasından istifadə edir. Tədqiqatçılar institusional etimad, fəlakət risk kommunikasiyası, risk qavrayışı və hazırlıq davranışları ilə bağlı mövcud nəzəri çərçivələri və əvvəlki empirik nəticələri konseptual olaraq inteqrasiya ediblər.

Tədqiqatın metodu sistematik ədəbiyyat icmalı və ya meta-analiz kimi təqdim edilməyib. Əvvəlki tədqiqatların nəticələrindən əlaqələrin nəzəri baxımdan məntiqli olub-olmadığını qiymətləndirmək və kontekstə görə fərqlənə biləcək şərtləri müəyyən etmək üçün istifadə olunub.

Modelin hazırlanmasında dörd strukturun ayrı elmi funksiyaları müəyyənləşdirilib, aralarındakı əlaqələr nəzəri əsaslandırma və əvvəlki nəticələr baxımından qiymətləndirilib, sonra sınaqdan keçirilə bilən təkliflər formalaşdırılıb.

Mənbə tədqiqatda yeni iştirakçı qrupu, nümunə ölçüsü, sorğu məlumatları dəsti, eksperiment protokolu, yeni reqressiya nəticələri və ya hesablanmış yol əmsalları təqdim edilmir. Buna görə aşağıdakı model statistik olaraq təsdiqlənmiş nəticələri deyil, gələcəkdə sınaqdan keçirilməsi təklif olunan əlaqələri təmsil edir.

11. Nəzəri modelin elmi axın sxemi

Modelin əsas ardıcıllığı institusional etimad, risk kommunikasiyası və etibarlılığı, risk qavrayışı və fəlakətlərə hazırlıq dəyişənlərini bir-birinə bağlayır. İki əlavə yol institusional etimadın və risk kommunikasiyasının fəlakətlərə hazırlıqla birbaşa əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Yaş və gender risk qavrayışına bağlanan müşahidə olunan dəyişənlərdir.

Sxemi düzgün şərh etmək üçün üç detal vacibdir. Birincisi, P2 əlaqəsinin həmişə müsbət olması gözlənilmir; yaxşı qiymətləndirilmiş məlumat təhlükənin ciddiliyindən asılı olaraq risk qavrayışına fərqli istiqamətlərdə təsir göstərə bilər. İkincisi, P5 əlaqəsinin istiqaməti institusional əvəzetmə şərtlərindən asılı ola bilər. Üçüncüsü, yaş və gender modelin əsas prosesindəki gizli mərhələlər deyil, risk qavrayışındakı fərqlənmə ilə əlaqələndirilən müşahidə olunan xüsusiyyətlərdir.

12. P1–P10: Modelin sınaqdan keçirilə bilən on təklifi

Mənbə tədqiqatın ən mühüm texniki nəticələrindən biri on ayrı nəzəri təklifin açıq şəkildə müəyyən edilməsidir. Bunlar yeni məlumat dəstində təsdiqlənmiş nəticələr deyil.

12.1. P1: İnstitusional etimad ilə risk kommunikasiyasının qiymətləndirilməsi

İnsanlar texniki təhlükə qiymətləndirmələrini müstəqil şəkildə yoxlaya bilmədikdə, məlumatı təqdim edən qurum barədə gözləntilərindən istifadə edə bilərlər. Buna görə quruma daha yüksək etimadın həmin qurumla əlaqəli risk kommunikasiyasının daha müsbət qiymətləndirilməsi ilə əlaqəli olması gözlənilir.

P1 sınaqdan keçirilərkən etimadın yönəldiyi qurum qiymətləndirilən risk məlumatını təqdim edən və ya bu məlumatlara cavabdeh qurumla əlaqəli olmalıdır. Əlaqəsiz qurumlara dair ümumi etimad ölçüsü həmin əlaqənin əvəzinə istifadə edilə bilməz.

12.2. P2: Risk kommunikasiyası və etibarlılığı ilə risk qavrayışı

Mesajın aydınlığı, vaxtlılığı, konkretliyi və etibarlı hesab edilməsi təhlükə haqqındakı qiymətləndirmələrin yaranmasına və ya dəyişməsinə töhfə verə bilər. Lakin etibarlı məlumat hər zaman daha yüksək risk qavrayışı yaratmalı deyil.

Buna görə P2-nin universal işarəsi müəyyən edilməyib. Əlaqənin müsbət, mənfi və ya müəyyən şərtlərdə statistik baxımdan əhəmiyyətsiz olması gələcək tədqiqatlarda qiymətləndirilməli məsələlərdir.

12.3. P3: Risk qavrayışı ilə hazırlıq davranışı

Təhlükənin ciddiliyini və şəxsi nəticələrini daha yüksək qavramaq hazırlığa yönəlmiş motivasiyanı gücləndirə bilər. Buna görə tədqiqat ümumiyyətlə müsbət əlaqə gözləyir.

Lakin hazırlıq üçün məlumat, bacarıq, resurs və həyata keçirilə bilən tədbirlər tələb olunur. P3 əlaqəsi qiymətləndirilərkən yalnız hazırlaşmaq istəyi deyil, həqiqətən yaradılmış hazırlıq potensialı və həyata keçirilmiş qoruyucu davranışlar nəzərə alınmalıdır.

12.4. P4: Risk kommunikasiyasından hazırlığa birbaşa əlaqə

Risk kommunikasiyasının davranış baxımından dəyəri yalnız təhlükə qavrayışını dəyişdirməsindən qaynaqlanmaya bilər. Hansı ləvazimatların hazırlanacağı, təxliyə planının necə qurulacağı və ya hansı qoruyucu prosedurların tətbiq ediləcəyi barədə istifadə edilə bilən məlumatın təqdim edilməsi də hazırlıqla birbaşa əlaqəli ola bilər.

P4 risk qavrayışı vasitəsilə baş verə biləcək dolayı mexanizmin yanında ayrıca birbaşa əlaqə təklif edir.

12.5. P5: İnstitusional etimaddan hazırlığa birbaşa əlaqə

Qurumlara etimad rəsmi təlimlərdə iştirakı, hazırlıq tövsiyələrinin tətbiqini və fövqəladə fəaliyyətlərlə əməkdaşlığı dəstəkləyə bilər. Bununla yanaşı, qurumların qoruma qabiliyyətinə yüksək etimad bəzi şəraitlərdə şəxsi hazırlıq ehtiyacının azalmasına səbəb ola biləcək qiymətləndirmə ilə əlaqəli ola bilər.

Buna görə P5 üçün bütün cəmiyyətlərdə və bütün təhlükə növlərində keçərli olan tək əlaqə istiqaməti nəzərdə tutulmur.

12.6. P6: İnstitusional etimaddan risk qavrayışına dolayı əlaqə

Bu təklif institusional etimadın risk qavrayışı ilə əlaqəsinin risk kommunikasiyası və etibarlılığı üzərindən qurula biləcəyini irəli sürür. Modeldə institusional etimaddan risk qavrayışına ayrıca birbaşa yol müəyyən edilməyib.

Bu mühüm modelləşdirmə seçimidir. P6 birbaşa və dolayı yolların birlikdə müqayisə edildiyi vasitəçilik modelindən fərqli olaraq mövcud arxitekturada yalnız dolayı mexanizm şəklində göstərilib.

12.7. P7: Risk qavrayışının vasitəçi rolu

Risk kommunikasiyası ilə hazırlıq arasındakı əlaqənin bir hissəsi məlumatın şəxsin təhlükə qiymətləndirməsini dəyişdirməsi vasitəsilə baş verə bilər. Risk qavrayışı burada mümkün vasitəçi dəyişəndir.

Lakin P2 üçün əlaqənin istiqaməti əvvəlcədən sabitləşdirilmədiyinə görə P7 dolayı əlaqəsinin də həmişə müsbət olacağı qəbul edilə bilməz.

12.8. P8: Tam ardıcıl dolayı əlaqə

P8 institusional etimaddan başlayıb risk kommunikasiyası və etibarlılığı ilə risk qavrayışından keçərək fəlakətlərə hazırlığa çatan nəzəri ardıcıllığı nəzərdən keçirir.

Bu ardıcıllıqdakı hər hansı əlaqənin zəifləməsi tam dolayı mexanizmin də zəifləməsinə səbəb ola bilər. Lakin bu modeldə həmin mexanizmin statistik böyüklüyü hələ hesablanmayıb.

12.9. P9 və P10: Yaş və genderin mövqeyi

Yaş və gender risk qavrayışındakı fərdi fərqlərlə əlaqəli ola biləcək birbaşa müşahidə olunan dəyişənlərdir. Mənbədə təqdim edilən əvvəlki tədqiqatlar bəzi qruplar arasında risk qavrayışı fərqləri bildirsə də, bu fərqlərin istiqamətinin bütün cəmiyyətlər və təhlükə növləri üçün eyni olduğu fərz edilmir.

Tədqiqatda yaş və gender digər əsas əlaqələrin gücünü dəyişdirən qarşılıqlı təsir terminləri kimi deyil, risk qavrayışı ilə əlaqəli müşahidə olunan izahedici dəyişənlər kimi yerləşdirilib.

Struktur Tənlik Modelləşdirməsi və MIMIC Bu Tədqiqatda Nə Üçün Təklif Olunur?

Struktur tənlik modelləşdirməsi (Structural Equation Modeling, SEM) müşahidə olunan göstəricilər vasitəsilə ölçülən nəzəri strukturlar arasındakı əlaqələrin birlikdə qiymətləndirilməsinə imkan verən statistik modelləşdirmə yanaşmasıdır. Çoxsaylı Göstəricilər Çoxsaylı Səbəblər modeli (Multiple Indicators Multiple Causes, MIMIC) isə gizli strukturun həm ölçmə göstəriciləri ilə təmsil olunmasına, həm də birbaşa müşahidə olunan izahedici dəyişənlərlə əlaqələndirilməsinə imkan verir. Mənbə tədqiqat SEM-i P1–P8 əlaqələrinin, MIMIC yanaşmasını isə xüsusilə yaş və genderin risk qavrayışı ilə əlaqələrinin gələcəkdə qiymətləndirilməsi üçün təklif edir. Tədqiqatda bu modellərlə əldə edilmiş yeni əmsal və ya uyğunluq statistikası yoxdur.

13. Gizli dəyişən ilə müşahidə olunan dəyişən arasındakı fərq

İnstitusional etimad, risk kommunikasiyası və etibarlılığı, risk qavrayışı və fəlakətlərə hazırlıq kimi anlayışlar birbaşa tək sayısal müşahidə ilə tam şəkildə təmsil oluna bilməz. Belə nəzəri strukturlar uyğun göstəricilər vasitəsilə qiymətləndirilən gizli strukturlar kimi modelləşdirilə bilər.

Gizli dəyişən özü birbaşa tək ölçmə kimi müşahidə olunmayan, lakin əlaqəli göstəricilər vasitəsilə statistik olaraq təmsil oluna bilən nəzəri xüsusiyyətdir.

Müşahidə olunan dəyişən isə birbaşa qeydə alına bilən xüsusiyyətdir. Mənbə modeldə yaş və şəxsin bildirdiyi gender bu sinfə daxildir.

Ölçmə modelində nəzəri strukturun göstəricilərlə necə əlaqələndiriləcəyi müəyyən edilir. Struktur modeldə isə nəzəri strukturlar arasındakı təklif olunan əlaqələr qiymətləndirilir.

Bu iki mərhələ bir-biri ilə qarışdırılmamalıdır. Şkalanın müəyyən suallardan ibarət olması onun nəzərdə tutulan anlayışı doğru və etibarlı şəkildə ölçdüyünü avtomatik olaraq sübut etmir.

14. Psixometrik doğrulama niyə zəruridir?

Mənbə tədqiqat dörd əsas strukturun gələcəkdə ölçülə bilən hala gətirilməsi üçün konseptual sahələr təqdim edir. Lakin bu sahələr keçərliliyi və etibarlılığı tamamlanmış ölçmə alətləri kimi elan edilməyib.

Psixometrik qiymətləndirmə göstəricilərin nəzərdə tutulan anlayışları uyğun şəkildə təmsil edib-etmədiyini, ölçülərin bir-birindən fərqləndirilə bilib-bilmədiyini və alternativ ölçmə strukturlarının məlumatlara uyğunluğunu araşdırmağı tələb edir.

Xüsusilə risk kommunikasiyası və etibarlılığının yeddi ayrı ölçüdən ibarət çoxölçülü kompozit strukturu vacibdir. Bu ölçülər tamamlayıcı xarakter daşıyır və tək gizli xüsusiyyətin bir-birinin yerinə keçən təzahürləri olduğu əvvəlcədən qəbul edilməyib.

Buna görə gələcəkdə qurulacaq statistik modelin ölçmə forması məlumat toplanmazdan əvvəl qəti və doğrulanmış hesab edilə bilməz.

15. Birbaşa və dolayı əlaqələrin riyazi izahı

Mənbə tədqiqat təklif olunan dolayı əlaqələrin gələcəkdə struktur tənlik modelləşdirməsi ilə yol əmsallarının hasili vasitəsilə qiymətləndirilə biləcəyini bildirir. Bununla yanaşı, mənbə məqalədə sayısal əmsal qiymətləri və ya nömrələnmiş tənlik sistemi təqdim edilmir.

Aşağıdakı simvolik göstərim mənbədə izah edilən yol-hasil məntiqini öyrətmək üçün Verianla tərəfindən tərtib edilib. Yeni mənbə formulu, yeni statistik nəticə və ya tədqiqatçıların hesabladığı əmsallar kimi təqdim edilmir.

Simvollar:

• IT: İnstitusional etimad.
• RCC: Risk kommunikasiyası və etibarlılığı.
• RP: Risk qavrayışı.
• DP: Fəlakətlərə hazırlıq.
• a: IT ilə RCC arasındakı P1 yol əmsalı.
• b: RCC ilə RP arasındakı P2 yol əmsalı.
• c: RP ilə DP arasındakı P3 yol əmsalı.
• d: RCC ilə DP arasındakı P4 birbaşa yol əmsalı.
• e: IT ilə DP arasındakı P5 birbaşa yol əmsalı.

15.1. P6-nın yol-hasil göstərimi

\(IE_{P6}=a\times b\)

Burada \(IE_{P6}\) institusional etimad ilə risk qavrayışı arasında risk kommunikasiyası və etibarlılığı vasitəsilə qurulan dolayı əlaqənin simvolik göstərimidir.

Birinci əmsal institusional etimad ilə məlumatın qiymətləndirilməsi arasındakı əlaqəni, ikinci əmsal isə məlumatın qiymətləndirilməsi ilə risk qavrayışı arasındakı əlaqəni təmsil edir. Hasil bu iki yolun yaratdığı dolayı əlaqəni ifadə edir.

Mənbə P2-nin istiqamətini əvvəlcədən müəyyən etmədiyinə görə P6-nın işarəsi də avtomatik olaraq müsbət qəbul edilə bilməz.

15.2. P7-nin yol-hasil göstərimi

\(IE_{P7}=b\times c\)

Bu ifadə risk kommunikasiyası və etibarlılığı ilə fəlakətlərə hazırlıq arasındakı, risk qavrayışı vasitəsilə işləyən dolayı əlaqəni göstərir.

P7-nin riyazi qiymətləndirilməsi üçün həm risk kommunikasiyası ilə risk qavrayışı, həm də risk qavrayışı ilə hazırlıq arasındakı yollar uyğun model çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.

Bu dolayı yol RCC ilə DP arasındakı P4 birbaşa yolundan fərqlidir. Hər iki əlaqə eyni struktur model daxilində birlikdə qiymətləndirilə bilər.

15.3. P8-in ardıcıl yol-hasil göstərimi

\(IE_{P8}=a\times b\times c\)

Bu hasil institusional etimaddan fəlakətlərə hazırlığa çatan tam ardıcıl dolayı mexanizmi ifadə edir.

Birinci əmsal institusional etimadın kommunikasiya qiymətləndirilməsi ilə, ikinci əmsal kommunikasiya qiymətləndirilməsinin risk qavrayışı ilə, üçüncü əmsal isə risk qavrayışının hazırlıqla əlaqəsini təmsil edir.

Bu göstərim mənbə tədqiqatın təklif etdiyi üç əlaqəli ardıcıllığın riyazi izahıdır. Əmsalların heç birinə mənbədə ölçülməmiş sayısal qiymət verilməyib.

15.4. Dolayı əlaqənin işarəsi necə şərh olunur?

Yol əmsalları uyğun xətti struktur modeldə eyni parametrləşdirməyə görə müəyyən edilərsə, hasilin işarəsi əmsalların işarələrindən asılıdır. Məsələn, iki müsbət əmsalın hasili müsbət, müsbət və mənfi iki əmsalın hasili isə mənfidir.

Bu riyazi xüsusiyyət mənbə tədqiqatda dolayı təsirlərin müsbət və ya mənfi olaraq ölçüldüyü demək deyil. Burada hər hansı əmsal qiymətləndirilməsi aparılmır.

Bundan əlavə, əmsallar fərqli vahidləşdirmə və ya standartlaşdırma seçimləri ilə təqdim olunarsa, böyüklüklərin birbaşa müqayisəsi diqqət tələb edir. Buna görə gələcəkdə qurulacaq empirik modelin ölçmə və parametrləşdirmə xüsusiyyətləri açıq olmalıdır.

15.5. Bootstrap etibar intervalı niyə təklif olunub?

Dolayı əlaqənin bir neçə əmsalın hasili ilə ifadə edilməsi həmin əlaqənin statistik qeyri-müəyyənliyinin də qiymətləndirilməsini tələb edir. Mənbə tədqiqat gələcək empirik analizlərdə dolayı əlaqələrin qeyri-müəyyənliyini araşdırmaq üçün bootstrap etibar intervallarından istifadə oluna biləcəyini bildirir.

Bootstrap uyğun məlumat və analiz dizaynında nümunədən təkrar nümunə götürməklə müvafiq statistikanın nümunəvi dəyişkənliyini qiymətləndirməyə xidmət edən üsuldur. Dolayı əlaqə əmsallarının hasilindən ibarət statistika üçün etibar intervalı əldə etməyə kömək edə bilər.

Lakin mənbə tədqiqat konkret bootstrap təkrar sayı, etibar səviyyəsi, etibar intervalı, p dəyəri və ya dolayı təsir nəticəsi bildirmir. Bu detallar gələcək empirik tədqiqatın metod seçimləri olacaq.

Statistik baxımdan əhəmiyyətli dolayı əlaqənin əldə edilməsi də təkbaşına səbəbli vasitəçiliyin sübutu deyil. Səbəbli şərh üçün zaman ardıcıllığı, mümkün qarışdırıcı dəyişənlər və uyğun tədqiqat dizaynı ayrıca qiymətləndirilməlidir.

16. MIMIC modeli ilə yaş və genderin qiymətləndirilməsi

MIMIC yanaşmasında risk qavrayışı gizli struktur kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu struktur riskin ehtimalını, ciddiliyini, şəxsi təsirlərini və əlaqəli qiymətləndirmə sahələrini təmsil edən uyğun göstəricilərlə ölçülə bilər.

Yaş və gender isə müşahidə olunan izahedici dəyişənlər kimi eyni modeldə risk qavrayışı ilə əlaqələndirilə bilər. Beləliklə, gizli strukturun necə ölçüldüyü və müşahidə olunan xüsusiyyətlərlə necə əlaqəli olduğu birlikdə araşdırıla bilər.

Mənbə tədqiqatın P9 və P10 təklifləri yaşın və ya genderin bütün fərdlərdə müəyyən istiqamətdə risk qavrayışı yaratdığını iddia etmir. Model əlaqələrin istiqamətinin, böyüklüyünün və statistik dəstəyinin empirik məlumatla qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.

Bu dəyişənlər mövcud nəzəri arxitekturada risk qavrayışını izah edən müşahidə olunan dəyişənlər kimi yer alır. Əlaqələrin gücünü dəyişdirən moderatorlar kimi müəyyən edilməyib. Yaş və genderin digər strukturlarla mümkün əlaqələri isə gələcək genişləndirilmiş modellərdə araşdırıla bilər.

17. Kontekstual fərqlər və modelin sərhəd şərtləri

Mənbə tədqiqat eyni nəzəri əlaqələrin fərqli cəmiyyətlərdə, fəlakət növlərində və ya institusional mühitlərdə eyni böyüklükdə ortaya çıxmalı olmadığını vurğulayır.

Təhsil, gəlir, əvvəlki fəlakət təcrübəsi, sosial dəstək, sosial normalar, mədəni dəyərlər, coğrafi şərait, təhlükəyə yaxınlıq, kommunikasiya texnologiyalarına çıxış və qurumlarla keçmiş münasibətlər bu fərqlərin anlaşılması baxımından vacibdir.

Bu sərhəd şərtləri modelin bütün yollarına əvvəlcədən əlavə edilmiş və statistik olaraq müəyyən edilmiş qarşılıqlı təsir effektləri deyil. Tədqiqatçılar hər kontekst üçün eyni istiqamətdə və eyni şəkildə işləyən universal moderasiya əlaqələri müəyyən etməyiblər.

18. Modeldən kənarda saxlanmış geri əlaqə münasibətləri

Modelin əsas strukturu birtərəfli və ardıcıl nəzəri düzən təqdim edir. Bununla yanaşı, real həyatda əlaqələrin zamanla qarşılıqlı inkişaf etməsi mümkün ola bilər.

Məsələn, risk qavrayışındakı dəyişiklik daha çox məlumat axtarışına səbəb ola bilər. Qurumlardan alınan mesajların zaman ərzində ardıcıllığı və etibarlılığı da sonrakı institusional etimad qiymətləndirmələrinə təsir göstərə bilər. Keçmiş fəlakət təcrübələri həm risk qavrayışını, həm də hazırlıq davranışlarını dəyişə bilər.

Mənbə tədqiqat bu ehtimalları müzakirə edir, lakin mövcud struktur arxitekturada qarşılıqlı və ya zamandan asılı geri əlaqə yollarını rəsmi model əlaqələri kimi qurmur.

Belə əlaqələrin sınaqdan keçirilməsi üçün təkrarlanan ölçmələr, uzunmüddətli tədqiqatlar, çarpaz gecikməli modellər və ya zaman ardıcıllığını qiymətləndirə biləcək digər uyğun tədqiqat dizaynları tələb oluna bilər.

19. Modelin təsdiqlənməsi və ya sorğulanması necə mümkün olacaq?

Elmi nəzəri modelin dəyəri yalnız mövcud ədəbiyyatla uyğun izahlar yaratmasında deyil. Modelin gələcəkdə yanlışlana və ya yenidən qurula bilməsi də vacibdir.

Mənbə tədqiqata görə bəzi mümkün empirik nəticələr modelin əsas əlaqələrinin yenidən qiymətləndirilməsini tələb edə bilər.

• Etimadın ölçüldüyü qurum ilə risk kommunikasiyasına cavabdeh qurum düzgün uyğunlaşdırıldığı halda P1 üçün davamlı olaraq sıfıra yaxın və ya mənfi əlaqələrin əldə edilməsi.
• Risk kommunikasiyası və etibarlılığı ilə risk qavrayışı arasında fərqli uyğun tədqiqatlarda təkrar-təkrar əlaqənin tapılmaması.
• Məlumat, bacarıq, resurs və hərəkət imkanlarının uyğun olduğu şəraitdə risk qavrayışı ilə hazırlıq arasında davamlı olaraq sıfıra yaxın və ya mənfi nəticələrin əldə edilməsi.
• P6, P7 və P8 dolayı mexanizmlərinin uyğun empirik sınaqlarda dəstəklənməməsi.
• İnstitusional etimadı və ya risk kommunikasiyası və etibarlılığını modeldən çıxaran, yaxud fərqli əlaqə ardıcıllığından istifadə edən alternativ modellərin təkrar-təkrar daha güclü izah və ya proqnoz performansı göstərməsi.

Bu hallar avtomatik olaraq tədqiqatçıların təkliflərinin səhv olduğu demək deyil; lakin modelin hansı istiqamətlərdən yenidən nəzərdən keçirilməli ola biləcəyini göstərən ciddi sınaq şərtləridir. Kontekstual fərqlərin mövcudluğu hər əks nəticəni izah etməklə modeli empirik tənqiddən qorumaq üçün məhdudiyyətsiz əsas kimi istifadə edilməməlidir.

20. Tədqiqatın həqiqi elmi töhfələri

Tədqiqatın əsas töhfəsi fəlakətə hazırlığı izah edən dörd mühüm anlayışı vahid nəzəri struktur daxilində bir-birindən fərqləndirərək əlaqələndirməsidir.

İnstitusional etimad ümumi münasibət və gözlənti strukturu kimi müəyyən edilmişdir. Risk kommunikasiyası və etibarlılığı alınmış konkret məlumatların qiymətləndirilməsi kimi yerləşdirilmişdir. Risk qavrayışı təhlükənin koqnitiv və emosional şərhini təmsil edir. Fəlakətlərə hazırlıq isə niyyətdən kənarda plan, resurs və həyata keçirilmiş qoruyucu hərəkətlərlə əlaqələndirilmişdir.

Model həmçinin bu prosesdə yalnız xətti və avtomatik əlaqənin kifayət etməyə biləcəyini göstərən nəzəri mexanizmlər təqdim edir. Xüsusilə risk qavrayışı paradoksu və institusional əvəzetmə ehtimalı hazırlıq davranışını anlamaq üçün mühüm sərhəd şərtləridir.

Bu töhfələr yeni empirik əlaqənin sübut edilməsi kimi deyil, sonrakı tədqiqatlarda sınaqdan keçirilə biləcək açıq və inteqrativ nəzəri arxitekturanın hazırlanması kimi anlaşılmalıdır.

21. Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət: Təklif olunan inteqrativ model hələ yeni məlumat dəsti üzərində birlikdə sınaqdan keçirilməyib. Buna görə modelin ümumi uyğunluq səviyyəsi, izah edilən variasiyası, proqnoz performansı və yol əmsalları məlum deyil.

İkinci məhdudiyyət: Modelin hazırlanmasında istifadə edilən ədəbiyyat sistematik sübut dərəcələndirməsi və ya meta-analiz yolu ilə birləşdirilməyib. Buna görə bütün təkliflərin eyni gücdə sübuta əsaslandığı fərz edilə bilməz.

Üçüncü məhdudiyyət: Əvvəlki sübutların mühüm hissəsi müşahidə və ya kəsiyə əsaslanan tədqiqatlardan gəlir. Belə tədqiqatlar dəyişənlər arasında əlaqə göstərə bilər; lakin zaman ardıcıllığını və səbəb mexanizmlərini təkbaşına etibarlı şəkildə sübut etmir.

Dördüncü məhdudiyyət: Əsas anlayışların ölçmə xüsusiyyətləri hələ bu inteqrativ model daxilində psixometrik olaraq doğrulanmayıb. Risk kommunikasiyası və etibarlılığının çoxölçülü ölçmə strukturu da gələcəkdə qiymətləndirilməlidir.

Beşinci məhdudiyyət: Sosial-iqtisadi resurslar, mədəni şərtlər, fəlakət təcrübəsi və bir çox başqa mümkün amil modeldə ayrıca struktur yollar kimi geniş şəkildə təmsil edilməyib.

Altıncı məhdudiyyət: Yaş və gender risk qavrayışı ilə əlaqələndirilsə də, sosiodemoqrafik fərqləri izah edə biləcək bütün dəyişənlər əhatə olunmayıb.

Yeddinci məhdudiyyət: Modelin fərqli fəlakət növləri, coğrafi bölgələr, cəmiyyətlər və institusional sistemlər arasında nə dərəcədə ümumiləşdirilə biləcəyi hələ empirik olaraq müəyyən edilməyib.

22. Fəlakət idarəçiliyi baxımından necə şərh edilməlidir?

Model fəlakət idarəçiliyində yalnız risk məlumatlılığını artırmağa fokuslanan yanaşmaların kifayət etməyə biləcəyinə dair nəzəri izah təqdim edir.

Kommunikasiyanın aydın və inandırıcı olması vacibdir; lakin tətbiq edilə bilən qoruyucu hərəkətlərin açıq şəkildə izah edilməsi də hazırlıq baxımından ayrıca dəyərə malik ola bilər. Bununla yanaşı, şəxslərin tövsiyə olunan hərəkətləri həyata keçirə bilməsi üçün zəruri məlumat, bacarıq və resurslara çıxışı nəzərə alınmalıdır.

İnstitusional etimadın gücləndirilməsi qurumlarla əməkdaşlığı dəstəkləyə bilər. Lakin qurumların təmin etdiyi qorunmanın fərdlərin və ev təsərrüfatlarının üzərinə düşən hazırlıq məsuliyyətlərini tamamilə aradan qaldırdığı təəssüratı yaradılmamalıdır.

Bu nəticələr tədqiqatın nəzəri və əvvəlki ədəbiyyata əsaslanan şərhləridir. Müəyyən ölkədə tətbiq edilmiş və ölçülmüş yeni hazırlıq proqramının uğur nəticələri deyil.

23. Bu tədqiqat nəyi ortaya qoyur, nəyi sübut etmir?

24. Ümumi elmi qiymətləndirmə

Camargo, Guevara-Corzo və Torres-Peña tərəfindən hazırlanmış inteqrativ nəzəri model fəlakətlərə hazırlığı yalnız məlumat səviyyəsi və ya risk məlumatlılığı ilə izah etmək əvəzinə institusional münasibətlər, kommunikasiyanın qiymətləndirilməsi, təhlükənin şəxsi şərhi və həyata keçirilmiş hazırlıq hərəkətləri arasında strukturlaşdırılmış əlaqə təklif edir.

Modelin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri əlaqələrin avtomatik və hər şəraitdə eyni istiqamətdə işləyəcəyini fərz etməməsidir. Qurumun etibarlı hesab edilməsi onun hər mesajının eyni şəkildə qiymətləndirildiyini göstərmir. Mesajın etibarlı hesab edilməsi hər şəraitdə risk qavrayışını artırmır. Riskin yüksək qavranılması da hazırlığın həyata keçirildiyini göstərmir.

Bu fərqləndirmələr gələcək empirik tədqiqatlarda hansı anlayışların necə ölçülməli olduğunu və hansı əlaqələrin elmi olaraq sınaqdan keçiriləcəyini müəyyən etməyə kömək edir.

Nəticə etibarilə, tədqiqatın töhfəsi təsdiqlənmiş fəlakət hazırlığı proqnoz vasitəsi yaratmaq deyil, institusional etimad, risk kommunikasiyası və etibarlılığı, risk qavrayışı və hazırlıq davranışlarını birlikdə sınaqdan keçirmək üçün nəzəri baxımdan əsaslandırılmış tədqiqat arxitekturası təqdim etməkdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqatın biblioqrafik kimliyi

Orijinal başlıq: An Integrative Theoretical Model of Institutional Trust, Risk Communication and Credibility, Risk Perception, and Disaster Preparedness

Müəlliflər: Jose Pablo Camargo; Jeffrey Guevara-Corzo; Jairo A. Torres-Peña.

Məsul müəllif: Jose Pablo Camargo.

Qurum: Facultad de Ingenierías y Tecnologías, Instituto de Investigaciones Xerira, Universidad de Santander, Bucaramanga, Kolumbiya.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, İsveçrə.

Nəşr qeydi: 2026, Cild 10, Say 10, Məqalə 603.

Alınma tarixi: 10 sentyabr 2026.

Reviziya tarixi: 14 oktyabr 2026.

Qəbul tarixi: 16 oktyabr 2026.

Nəşr tarixi: 17 oktyabr 2026.

DOI: 10.3390/urbansci10100603.

Rəsmi nəşr keçidi: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/10/603

DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/urbansci10100603

Mənbə növü: Resenziyalı jurnalda dərc edilmiş nəzəri model hazırlama tədqiqatı.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Lisenziya şərtləri.

Müəllif töhfələri və tədqiqat bəyanatları

Mənbədə konseptuallaşdırma və metodun hazırlanması Jose Pablo Camargo-ya aid edilmişdir. Tədqiqat, ilkin layihənin hazırlanması, nəzərdən keçirmə və redaktə, eləcə də vizuallaşdırma işlərinə üç müəllif də töhfə vermişdir. Nəzarət və layihə idarəçiliyi də üç müəllifin töhfələri arasında göstərilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqatda xarici maliyyələşdirmə alınmadığı bildirilmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan etmişlər.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatın orijinal töhfələrinin məqalədə olduğu, əlavə sualların məsul müəllifə yönəldilə biləcəyi bildirilmişdir.

Təşəkkür: Müəlliflər Universidad de Santander-dəki PDELTA tədqiqat tələbələrinə, Xerira Araşdırma İnstitutuna və məqalədə göstərilən fəlakət riski ilə bağlı institusional dəstək verən qurumlara təşəkkür etmişlər.

Süni intellektdən istifadə bəyanatı: Müəlliflər ilkin layihənin dil baxımından nəzərdən keçirilməsi, redaktəsi və təkmilləşdirilməsində ChatGPT Plus istifadə etdiklərini açıqlamış; nəticəni yoxladıqlarını və nəşrin məzmununa görə məsuliyyət daşıdıqlarını bildirmişlər.