Davamlı şəhər səs-küyünün idarə edilməsi, bu icmalda səs-küyün yalnız ölçülməsi və ya sonradan baryerlə azaldılması deyil; ölçmə, modelləşdirmə, şəhər və nəqliyyat planlaşdırılması, yaşıl infrastruktur, memarlıq dizaynı, material texnologiyası, aktiv/passiv səs-küyə nəzarət, vətəndaş iştirakı və idarəçiliyin birlikdə nəzərdən keçirildiyi çoxmiqyaslı şəhər dayanıqlılığı yanaşmasıdır. Sanjay Kumar və Kimihiro Sakagami-nin tədqiqatı mövcud ədəbiyyatı on istiqamətləndirici sual altında sintez edərək ənənəvi ölçmə üsullarından süni intellekt dəstəkli monitorinqə, trafik idarəçiliyindən yaşıl damlara, akustik metamateriallardan vətəndaş elminə qədər uzanan inteqrə edilmiş çərçivə təqdim edir.

Tədqiqat yeni eksperiment, sahə ölçmə kampaniyası, meta-analiz və ya sistematik PRISMA icmalı deyil. Müəlliflər əsasən son on ildə şəhər səs-küyünün qiymətləndirilməsi, idarə edilməsi və azaldılması ilə birbaşa əlaqəli jurnal məqalələrini, kitab fəsillərini və böyük icmalları seçərək ətraf mühit elmi, mühəndislik, şəhər planlaşdırılması və ictimai sağlamlıq kəsişməsində narrativ sintez qurmuşlar. Buna görə məqalədə verilən 3–7 dB(A), 5–10 dB və ya %29 kimi kəmiyyət dəyərləri müəlliflərin öz yeni eksperiment nəticələri deyil; araşdırılan ədəbiyyatdakı nümunə tətbiqlərdən köçürülmüş nəticələrdir.

İcmalın əsas mesajı odur ki, tək bir səs-küy azaltma texnologiyası bütün şəhər problemini həll edə bilməz. Sabit və mobil səs ölçmələri, səs-küy xəritələşdirilməsi, Geographic Information Systems (GIS), Internet of Things (IoT) sensorları, akustik kameralar, maşın öyrənməsi, trafik idarəçiliyi, elektrikli nəqliyyat, yaşıl infrastruktur, bina həndəsəsi, aşağı səs-küylü yol səthləri, təkrar emal olunmuş akustik materiallar, aktiv səs-küyə nəzarət və ictimai iştirak müxtəlif miqyaslarda bir-birini tamamlayan vasitələrdir.

Mənbə həmçinin mühüm məhdudiyyətlər qoyur. Sual əsaslı ədəbiyyat seçimi bütün əlaqəli nəşrləri tam əhatə etmir və seçim qərəzi yarada bilər. Tədqiqatın fənlərarası əhatəsi bəzi modelləşdirmə və mühəndislik parametrlərinin dərinliklə işlənməsini məhdudlaşdırır. Süni intellekt, sensor şəbəkələri və adaptiv nəzarət kimi texnologiyalar sürətlə dəyişir. Araşdırılan ədəbiyyatın mühüm hissəsi inkişaf etmiş şəhər kontekstlərindən gəldiyi üçün bütün nəticələr fərqli sosial-iqtisadi və infrastruktur şəraitlərinə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz. Həmçinin geniş maliyyət–fayda təhlili aparılmamışdır.

Şəhər səs-küyü niyə yalnız narahatlıq problemi deyil?

İcmal şəhər səs-küyünü insan sağlamlığı, psixoloji rifah, ekoloji tarazlıq və şəhər həyat keyfiyyəti ilə əlaqəli çoxölçülü ekoloji problem kimi nəzərdən keçirir. Əsas mənbələr avtomobil, dəmir yolu və hava yolu nəqliyyatı; tikinti və sənaye fəaliyyəti; ictimai nəqliyyat; əyləncə və gecə həyatı; məişət cihazları və kommersiya fəaliyyətləridir.

Uzunmüddətli səs-küyə məruzqalma araşdırılan ədəbiyyatda ürək-damar problemləri, yuxu pozuntuları, eşitmə itkisi, stress, narahatlıq, koqnitiv performansın pisləşməsi və həyat keyfiyyətinin azalması kimi nəticələrlə əlaqələndirilir. Tədqiqat eyni zamanda heyvan ünsiyyəti, yırtıcıdan yayınma, cütləşmə, miqrasiya və növ tərkibinə təsirləri səbəbindən səs-küyü yalnız insan mərkəzli deyil, ekoloji problem kimi də qiymətləndirir.

Şəhər Səs-küyünün İdarə Edilməsi Niyə Yalnız Desibeli Azaltmaq Deyil?

Çünki tədqiqat səs-küy idarəçiliyini yalnız səs səviyyəsini azaltmaq kimi deyil; səs-küyün mənbəyini, zamanını və məkanını müəyyən etmək, məruz qalan əhalini müəyyənləşdirmək, şəhər formasını və nəqliyyatı yenidən təşkil etmək, qavranılan soundscape keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq, həssas qrupları qorumaq və cəmiyyətin qərar proseslərinə iştirakını təmin etmək problemi kimi nəzərdən keçirir.

Mənbədə verilən geniş yayılmış şəhər səs-küyü mənbələri

Şərh sərhədi: Bu dəyərlər icmalın Cədvəl 1-də müxtəlif mənbələrdən köçürdüyü nümunə səviyyələridir. Universal hüquqi hədd, hər şəhər üçün zəmanətli ölçmə və ya eyni mənbənin bütün şəraitdə yaradacağı sabit səviyyə kimi şərh edilməməlidir.

LAeq, Lmax, L10, L50, L90, Lnight, SEL və Lden Nəyi İfadə Edir?

Bu göstəricilər səs-küyün yalnız bir ani desibel dəyərini deyil; zaman daxilində ekvivalent orta səviyyəsini, maksimumlarını, statistik paylanmasını, gecə məruzqalmasını, tək hadisələrin ümumi akustik enerjisini və gün–axşam–gecə birləşik məruzqalmasını müxtəlif aspektlərdən təsvir etmək üçün istifadə edilən akustik ölçülərdir.

Termin izahı: Aşağıdakı izahlar icmalda istifadə edilən göstəriciləri oxucunun anlaya bilməsi üçün verilən standart akustik anlayış izahlarıdır; məqalənin yeni eksperiment nəticələri deyil.

• L_Aeq: Müəyyən ölçmə müddətində dəyişən səs-küyün eyni akustik enerjini təmsil edən ekvivalent davamlı A-çəkiyə malik səs səviyyəsidir. Uzunmüddətli orta məruzqalmanın qiymətləndirilməsində istifadə olunur.
• L_max: Ölçmə dövründə qeydə alınan maksimum səs səviyyəsidir. Ani yüksək hadisələrin qiymətləndirilməsində vacibdir.
• L₁₀: Ölçmə müddətinin təxminən %10-da aşılmış səs səviyyəsidir; nisbətən yüksək və tez-tez təkrarlanan səs-küy hadisələrini xarakterizə etməyə kömək edir.
• L₅₀: Ölçmə müddətinin təxminən yarısında aşılmış səviyyədir və paylanmanın orta hissəsini təmsil edir.
• L₉₀: Ölçmə müddətinin təxminən %90-da aşılmış səviyyədir və bir çox tətbiqdə daha davamlı fon akustik şəraitinin göstəricisi kimi istifadə olunur.
• L_night: Gecə dövründə ekoloji səs-küyə məruzqalmanı ifadə edən göstəricidir.
• SEL — Sound Exposure Level: Tək hadisənin müəyyən müddətdə daşıdığı ümumi akustik məruzqalmanı müqayisə etməyə kömək edən göstəricidir.
• L_den — day-evening-night level: Gün, axşam və gecə dövrlərini birlikdə qiymətləndirən uzunmüddətli ekoloji səs-küy göstəricisidir.
• dB(A): İnsan qulağının tezlikdən asılı həssaslığını təxminən təmsil edən A-çəki tətbiq edilmiş desibel dəyəridir.

Desibel xətti deyil, loqarifmik miqyasdır. Buna görə, məsələn, iki ayrı mənbənin dB dəyərlərini adi arifmetik ədədlər kimi birbaşa toplamaqla ümumi səs səviyyəsi əldə edilmir. İcmalda verilən dB dəyərləri bu fiziki kontekstdə oxunmalıdır.

Q1 — Ənənəvi şəhər səs-küyünün qiymətləndirmə üsulları hansılardır?

Mənbə ənənəvi qiymətləndirməni dörd əsas qrupda nəzərdən keçirir: sahə ölçmələri, proqnozlaşdırıcı modelləşdirmə, səs-küy xəritələşdirilməsi və sosial qiymətləndirmə. Bu üsullar mütləq bir-birinin alternativi deyil. Fiziki ölçmə real səs mühitini verir; modelləşdirmə ölçülməyən və ya gələcək şəraiti proqnozlaşdırır; xəritələşdirmə nəticələri məkan baxımından görünən edir; sosial qiymətləndirmə isə yalnız mikrofonla ölçülə bilməyən narahatlıq və yaşantı ölçüsünü əlavə edir.

Sahə ölçməsi

Sound Level Meter (SLM), ekoloji səs təzyiq səviyyələrini ölçən əsas cihazdır. Portativ SLM-lər qısamüddətli sahə tədqiqatlarında, sabit stansiyalar uzunmüddətli monitorinq və trend təhlilində, dozimetrlər isə fərdin müəyyən zaman ərzində şəxsi səs-küyə məruzqalmasını izləməkdə istifadə edilə bilər.

Mənbə Cədvəl 2 çoxsaylı kommersiya cihazlarını nümunə kimi verir. Bunlar bu icmalda istifadə edilmiş eksperiment cihazları deyil; şəhər və peşə səs-küyünün monitorinqində istifadə olunan mövcud vasitələrin nümunə siyahısıdır.

Proqnozlaşdırıcı modelləşdirmə

Proqnozlaşdırıcı səs-küy modelləşdirilməsi mənbənin səs emissiyası, trafik quruluşu, coğrafiya, bina həndəsəsi, maneələr, torpaq və atmosfer kimi girişlər əsasında müəyyən sahələrdə səs-küy səviyyələrini hesablamağı məqsəd qoyur. Mənbə SoundPLAN, CadnaA və IMMI kimi proqram mühitlərini; ISO 9613-2, FHWA Traffic Noise Model (TNM), CNOSSOS-EU, CoRTN və RLS-90 kimi müxtəlif standart/model ailələrini nümunə göstərir.

Deterministik modellər şüa izləmə, Finite Element Method (FEM) və ya Boundary Element Method (BEM) kimi fiziki akustika yanaşmaları ilə ətraflı yayılma həlləri yarada bilər; bununla yanaşı hesablama xərci yüksələ bilər. Stoxastik və geostatistik üsullar Monte Carlo, Empirical Bayesian Kriging (EBK) və Inverse Distance Weighting (IDW) kimi texnikalarla məkan dəyişkənliyini təmsil edir. Land Use Regression (LUR) isə GIS əsasında torpaq istifadəsi, trafik və sosial-iqtisadi dəyişənlərlə ölçülmüş səs-küy arasındakı statistik əlaqələrdən istifadə edir.

İcmal LUR modellərinin məlumat keyfiyyəti və məkan qətnaməsinə həssas olduğunu; bir çox tətbiqdə xətti əlaqələrin mürəkkəb şəhər dinamikasını həddən artıq sadələşdirə biləcəyini və zamanla sürətlə dəyişən şəraiti təmsil etməkdə çətinlik çəkə biləcəyini vurğulayır.

Səs-küy xəritələşdirilməsi

Səs-küy xəritəsi yalnız estetik rəngli xəritə deyil. Sahə ölçmələri, akustik yayılma modelləşdirilməsi və coğrafi məlumatları birləşdirərək yüksək məruzqalma bölgələrini, nisbətən sakit sahələri və əhalinin məkan məruzqalmasını müəyyənləşdirməyə kömək edir. Mənbə EU Environmental Noise Directive 2002/49/EC və ISO 1996-1:2016 kimi çərçivələri bu istifadəyə nümunə kimi göstərir.

Səs-küy xəritələri tənzimləyici hədlərin aşıldığı bölgələri müəyyən etmək, şəhər planlaşdırılması, ekoloji təsirin qiymətləndirilməsi, uzunmüddətli trend izləmə və ictimai sağlamlıq tədqiqatları üçün istifadə edilə bilər. Bununla yanaşı xəritənin etibarlılığı giriş ölçmələrinin, model kalibrlənməsinin, coğrafi qətnamənin və doğrulama məlumatlarının keyfiyyətindən asılıdır.

Sosial qiymətləndirmə niyə lazımdır?

Eyni fiziki səs səviyyəsi hər fərd və ya icma tərəfindən eyni şəkildə qavranılmaya bilər. Buna görə sorğular, müsahibələr və fokus qrupları narahatlıq, qavranılan nəzarət, yuxuya təsir, fəaliyyətin pozulması, mədəni kontekst və həyat keyfiyyəti kimi mikrofonun birbaşa ölçə bilmədiyi elementləri toplayır.

Mənbə ISO/TS 15666:2021 narahatlıq şkalası, ICBEN 11 ballıq şifahi/rəqəmsal şkalalar, WHO Quality of Life və Perceived Stress Scale kimi vasitələrin istifadə oluna biləcəyini bildirir. Bu sosial məlumatlar fiziki ölçmə ilə birləşdirildikdə yalnız “neçə desibel?” deyil, “kim, harada, nə vaxt və nə dərəcədə təsirlənir?” sualına yaxınlaşmaq mümkündür.

Q2 — Hansı qabaqcıl texnologiyalar şəhər səs-küyünün idarə edilməsini dəyişdirir?

Dinamik səs-küy xəritələşdirilməsi nümunələrində mənbə araşdırılan bəzi şəhər tədqiqatlarında saatlıq proqnoz xətalarının ±6 dBA və ya daha yaxşı səviyyədə bildirildiyini köçürür. Bu dəyər bütün dinamik xəritələşdirmə sistemlərinin zəmanətli xətası deyil; icmalda istinad edilən konkret tədqiqatların nəticələrinin xülasəsidir.

UAV əsaslı ölçmədə əsas problemlərdən biri dron pərlərinin mikrofon ölçməsini çirkləndirən öz səs-küyüdür. Mənbə bir tədqiqatda shotgun mikrofonun drondan təxminən 2 metr aşağıda polad misina ilə asılmasını və qalan ego-səs-küyün sonradan süzülməsini nümunə göstərir. Bununla belə şəhər daxilində uçuş icazəsi, Beyond Visual Line of Sight (BVLOS), məxfilik və hava məkanı məhdudiyyətləri real tətbiqin mühüm sərhədləridir.

Q3 — Davamlı şəhər dizaynının əsas prinsipləri hansılardır?

Mənbə davamlı şəhər dizaynının beş əsas prinsipini səs-küy idarəçiliyi baxımından önə çıxarır: ekoloji qoruma, resurs səmərəliliyi, sosial bərabərlik, iqtisadi tətbiqolunma və dayanıqlılıq. Bunların praktikadakı üç əsas xüsusiyyəti isə inteqrasiya, uyğunlaşma qabiliyyəti və cəmiyyət yönümlülük kimi müəyyənləşdirilir.

İnteqrasiya, nəqliyyat, mənzil, ticarət və yaşıl sahələrin bir-birindən ayrı deyil, birlikdə planlaşdırılmasıdır. Uyğunlaşma qabiliyyəti, akustik şərait və nəqliyyat davranışı dəyişdikcə şəhər məkanının və nəzarət sistemlərinin də dəyişə bilməsidir. Cəmiyyət yönümlülük isə yalnız texniki ölçməni deyil, insanların qavrayışını, mədəni konteksti və qərar proseslərinə iştirakını da dizayn girişi edir.

Q4 — Şəhər və nəqliyyat planlaşdırılması səs-küyü necə azalda bilər?

Mənbə səs-küy nəzarətinin bina fasadında başlamasını gözləmək əvəzinə problemin şəhər planlaşdırılması mərhələsində azaldılmasını müdafiə edən nümunələri müzakirə edir. Xəstəxana, məktəb və yaşayış kimi səs-küyə həssas funksiyaların avtomagistral, dəmir yolu, hava limanı və sənaye kimi dominant mənbələrdən uzaqda yerləşdirilməsi ilk müdafiə qatıdır.

Tam ayrılma mümkün deyilsə bina yönümü, səviyyə fərqi, fasad tədbirləri, təbii topoqrafiya, bitki kəmərləri və su elementləri yerli azalma təmin edə bilər. Daha geniş miqyasda zonalaşdırma yolu ilə yüksək səs-küylü fəaliyyətlə aşağı səs-küy tələb edən sahələr ayrıla bilər; yaşıl kəmərlər və tampon zonalar akustik keçid zonaları yarada bilər.

Qarışıq istifadəli və kompakt məskunlaşma gündəlik fəaliyyətləri bir-birinə yaxınlaşdıraraq avtomobil asılılığını və uzun səfərləri azaltmağı hədəfləyir. Piyada əlçatanlığı, velosiped infrastrukturu, ictimai nəqliyyat və yaşıl küçələr də eyni yanaşmanın hissəsidir.

Elektrikli nəqliyyat vasitələri aşağı sürətlərdə mühərrik və egzoz səsinin aradan qalxması səbəbindən daha sakit ola bilər; lakin orta və yüksək sürətlərdə təkər–yol qarşılıqlı təsiri getdikcə daha müəyyənedici olur. Mənbə həmçinin sakit elektrikli nəqliyyat vasitələrinin piyadalar tərəfindən hiss edilməsini çətinləşdirə bildiyi üçün Acoustic Vehicle Alerting System (AVAS) kimi süni xəbərdarlıq səslərinin təhlükəsizlik–akustik keyfiyyət tarazlığını gündəmə gətirdiyini bildirir.

Q5 — Yaşıl infrastruktur səs-küyü hansı mexanizmlərlə azaldır?

Yaşıl infrastrukturun təsiri tək mexanizm deyil. Yarpaq, budaq, gövdə, yetişdirmə mühiti və torpaq kimi elementlər bəzi tezliklərdə akustik enerjinin bir hissəsini udmaq; sıx bitki quruluşu səsi səpmək və əks etdirmək; bitki kəmərlərinin və relyefin həndəsəsi yayılma yolunu difraksiyaya uğratmaq qabiliyyətinə malik ola bilər. Buna əlavə olaraq su, yarpaq və quş səsi kimi daha müsbət təbii səslər arzuolunmaz şəhər səslərinin qavranılan dominantlığını azaldaraq sound masking və ya soundscape yaxşılaşmasına töhfə verə bilər.

Bu rəqəmlər yaşıl infrastrukturun hər şəraitdə eyni azalmanı təmin edəcəyi demək deyil. Bitki növü, sıxlığı, kəmər eni, torpağın quruluşu, mənbə ilə qəbuledici arasındakı məsafə və görmə xətti kimi dəyişənlər akustik performansı müəyyən edir. Həmçinin quraşdırma, suvarma, texniki xidmət, struktur yük və yer ehtiyacı xüsusilə sıx şəhərlərdə geniş tətbiqi məhdudlaşdıra bilər.

Mənbə Singapore-dakı Parkroyal Collection Pickering-i çoxfunksiyalı yaşıl infrastruktura nümunə verir. Bina təxminən 15.000 m² yüksəkmərtəbəli tropik bağ, yaşıl divar, sky garden və terraslar ehtiva edir; əllidən çox bitki növündən müxtəlif mikroiqlimlərdə istifadə edərək biomüxtəliflik, termal komfort, yağış suyu idarəçiliyi və akustik yaxşılaşdırma kimi funksiyaları birlikdə hədəfləyir. Bu nümunə təkbaşına bütün yaşıl bina həllərinin eyni nəticəni verəcəyini sübut etmir.

Q6 — Memarlıq və bina dizaynı səs-küyə dayanıqlılığı necə artıra bilər?

Bina planlaşdırılmasında əsas prinsip səs-küyə daha az həssas funksiyaları səs-küylü fasada; sakitlik tələb edən funksiyaları isə qorunan tərəfə yerləşdirməkdir. Dəhliz, anbar və pilləkən kimi həcmlər avtomagistral və ya başqa səs-küy mənbəyinə tampon yarada bildiyi halda yataq otağı, sinif və xəstə otağı kimi məkanlar daha sakit fasadlara yönəldilə bilər.

Bucaqlı fasadlar, pilləli bina kütlələri və daxili həyətlər birbaşa səs yayılma yolunu dəyişə bilər. Küçə kanyonlarında isə iki bina sırası arasındakı həndəsə səsi kanal kimi yönəldə və çoxsaylı əksolunmaları artıra bilər.

H/W nisbəti, bina hündürlüyünün küçə eninə nisbətini ifadə edən həndəsi anlayışdır. Mənbə yüksək H/W dəyərinə malik dar və hündür küçə kanyonlarının səsi daha çox tuta bildiyini; daha aşağı nisbətlərin yayılmanı asanlaşdıra biləcəyini bildirir. Bu əlaqə bütün küçələrdə təkbaşına nəticəni müəyyən etmir; fasad materialı, mənbənin mövqeyi, trafik və meteorologiya da vacibdir.

Akustik baxımdan həssas fasadlarda uducu və ya səpici səthlər, teksturalı panellər, bitkiləndirilmiş fasadlar, laminat şüşə, elastik laylar və ikiqat qabıqlı fasadlar istifadə oluna bilər. Louvers, uyğun akustik material və ya perforasiya ilə birlikdə günəş nəzarəti və havalandırma funksiyasını qoruyarkən səsi yönəltmək və ya udmaq vəzifəsi də daşıya bilər.

Mənbə həmçinin parametrik modelləşdirmə, süni intellekt, generative design, BIM və VR kimi hesablama vasitələrinin bina yönümü, material seçimi, yaşıl tampon və məkan quruluşu alternativlərini dizayn mərhələsində qiymətləndirmək üçün istifadə oluna biləcəyini müzakirə edir. Bunlar icmalda vahid doğrulanmış avtomatik dizayn alqoritmi kimi deyil, inkişaf edən dizayn vasitələri ailəsi kimi nəzərdən keçirilir.

Q7 — İnnovativ və davamlı materiallar hansı həlləri təqdim edir?

Mənbə üç əsas material/səth istiqamətini nəzərdən keçirir: təkrar emal edilmiş və biobazlı akustik materiallar, akustik metamateriallar və aşağı səs-küylü yol səthləri.

Təkrar emal edilmiş və biobazlı materiallar

Tullantı təkərlərdən əldə olunan crumb rubber, təkrar emal edilmiş PET/polystyrene, construction and demolition waste (CDW), istifadədən çıxarılmış külək turbin qanadları, mantar, çətənə, kətan, kenaf, coir, bambuk, düyü qabığı və bitki tullantıları kimi materiallar məsaməlilik, elastiklik və ya lif quruluşları sayəsində səs udma/yayılma nəzarəti üçün qiymətləndirilir.

Mənbə mikroplastik tullantı və biobazlı matrisdən hazırlanmış köpüksü materialların xüsusilə 2000–3000 Hz intervalında güclü udma göstərdiyinin bildirildiyi bir tədqiqatı; bitki sapı və yarpaq tullantısından hazırlanmış panelin isə 2,5 kHz ətrafında effektivliyinin göstərildiyi başqa tədqiqatı nümunə verir.

Melbourne Mordialloc Freeway layihəsində istifadə edilən baryerlərin %75 təkrar emal edilmiş plastik ehtiva etdiyi, bunun 57 ton yumşaq plastik və ya təxminən 30 milyon su şüşəsinə ekvivalent olduğu və layihədə 8 km ortaq aktiv nəqliyyat yolunun da olduğu bildirilir.

Kolumbiyadakı bir küçə kanyonu tədqiqatında pomza daşı üçün 5,1 dB-ə, refractory brick üçün 3,6 dB-ə, cork wood üçün 3,9 dB-ə və metal wool üçün 3,7 dB-ə qədər insertion loss dəyərləri bildirilərkən; balkon həndəsəsinin piyada yolundakı səs-küyü bəzi şəraitdə 4,7 dB-ə qədər artıra bildiyi köçürülür. Bu nümunə yalnız “daha çox memarlıq elementi = daha az səs-küy” fərziyyəsinin doğru olmadığını göstərir.

Akustik metamateriallar

Akustik metamateriallar dalğa uzunluğundan daha kiçik miqyaslı mühəndislik quruluşları ilə səs dalğasının yayılmasını idarə etməyə çalışan dizayn edilmiş materiallardır. Mənbə Helmholtz, Fabry–Perot və Mie-tipli rezonansları; mikro-perforated plate və labirint, hörümçək toru və ya spiral kanallar kimi coiling metastructure yanaşmalarını müzakirə edir.

Bu sistemlərin hədəflərindən biri ənənəvi məsaməli materialların çətinlik çəkdiyi aşağı tezliklərdə daha kompakt həllər hazırlamaqdır. Bununla yanaşı mənbə şəhər miqyasında xarici mühit tətbiqlərinin hələ məhdud olduğunu; istehsal maliyyəti, mürəkkəb istehsal, miqyas böyütmə, hava şəraitinə davamlılıq və uzunmüddətli performansın əsas maneələr olduğunu açıq bildirir.

Aşağı səs-küylü yol səthləri

Yüksək sürətlərdə nəqliyyat vasitəsi səs-küyünün mühüm hissəsi təkər–yol qarşılıqlı təsirindən qaynaqlandığı üçün yol səthinin teksturası və daxili quruluşu birbaşa mənbədə müdaxilə imkanı verir.

İcmal açıq məsaməli/porous asphalt-ın təkərin səthlə təmasında yaranan hava sıxılmasını azaldaraq sıx dərəcələnmiş örtüklərlə müqayisədə təxminən 3–4 dB(A) səs-küy azalması təmin edə bildiyini köçürür. Rubberized asphalt isə təkrar emal edilmiş təkər kauçuku ilə elastikliyi artıraraq vibrasiya mənşəli səsi azaltmağı və tullantı təkəri yenidən istifadə etməyi hədəfləyir.

Grooved, tined və ya stamped kimi teksturalı səthlər təkər protektoru rezonansını dəyişə bilər; lakin mənbə xüsusilə həddən artıq kobud teksturaların bəzi trafik və ya hava şəraitində əksinə yuvarlanma səs-küyünü artıra biləcəyini bildirir.

Aktiv Səs-küyə Nəzarət Açıq Şəhər Məkanlarında Niyə Daha Çətindir?

Çünki Active Noise Control (ANC), əks fazalı “anti-noise” yaradılmasının mənbə ilə qəbuledici arasındakı səs sahəsinə kifayət qədər düzgün zamanlama və fazada tətbiqinə əsaslanır; açıq şəhər mühitində çoxsaylı hərəkətli və genişzolaqlı mənbələr, külək, temperatur qradienti, turbulentlik və mürəkkəb həndəsə bu faza əlaqəsini geniş sahədə sabit saxlamağı çətinləşdirir.

Q8 — Müasir səs-küy nəzarəti texnologiyaları nə təklif edir?

Active Noise Control — ANC

ANC-də mikrofon kimi sensorlar daxil olan səs-küyü aşkar edir; nəzarətçi bu siqnalı emal edir və dinamik və ya vibrasiya aktuatoru vasitəsilə arzuolunmaz səslə dağıdıcı interferensiya yaradacaq əks siqnal istehsal etməyə çalışır.

Texnologiya qulaqcıq, avtomobil başlığı, HVAC, ofis və daxili məkan kimi nisbətən nəzarət edilən sahələrdə uğurludur. Açıq mühitdə isə səs sahəsi daha dəyişkən olduğu üçün eyni uğuru böyük sahəyə daşımaq daha çətindir.

İcmal bir aktiv səs-küy baryeri tədqiqatında nəzarət mənbələri və xəta mikrofonlarının optimallaşdırılmış yerləşdirilməsi ilə qonşu küçə bölgələrində passiv baryerlə müqayisədə 16,4 dB-ə qədər əlavə azalma bildirildiyini köçürür. Bu dəyər tək metod nümunəsidir və bütün xarici mühit ANC tətbiqlərinə ümumiləşdirilə bilməz.

FxLMS, GFANC-FxNLMS, deep learning və meta-learning kimi qabaqcıl adaptiv nəzarət üsullarının yaxınsama və mürəkkəb səs-küyə uyğunlaşmanı yaxşılaşdırmaq üçün araşdırıldığı; lakin genişmiqyaslı xarici mühit tətbiqlərində sensor/aktuator sıxlığı, hesablama gücü, texniki xidmət və hava şəraitinin hələ də əsas maneələr olduğu bildirilib.

Sound masking

Sound masking arzuolunmaz səsi fiziki olaraq tam aradan qaldırmaq əvəzinə onun eşidilməsini və ya diqqətçəkiciliyini azaltmağa yönələn idarə olunan fon səsi əlavə edir. Mənbə tipik sistemlərin 250 Hz–4 kHz intervalında formalaşdırılmış white və ya pink noise istifadə edə bildiyini bildirir.

Açıq ofis, xəstəxana və çağrı mərkəzi kimi mühitlərdə danışıq məxfiliyini artırmaq və diqqəti yayındıran danışığı azaltmaq üçün istifadə olunur. Şəhər xarici məkanında isə su səsi, quş səsi və ya uyğun musiqi kimi daha müsbət soundscape komponentləri trafik və sənaye səslərinin qavranılan narahatlığını azaltmaq üçün sınaqdan keçirilir.

Masking ilə “səs-küy səviyyəsi mütləq fiziki olaraq azalıb” nəticəsi eyni şey deyil. Bəzi tətbiqlərdə məqsəd fiziki SPL-i azaltmaq deyil, qavranılan soundscape keyfiyyətini dəyişməkdir.

Çoxfunksiyalı səs-küy baryerləri

Müasir baryerlər yalnız səsi kəsən divar kimi deyil; eyni zamanda enerji istehsalı, hava keyfiyyəti, ekologiya və sensor infrastrukturu funksiyalarını birləşdirən şəhər elementləri kimi müzakirə olunur.

Photovoltaic Noise Barrier (PVNB) günəş paneli ilə akustik baryeri birləşdirir. İcmalda köçürülən bir tədqiqatda PVNB sistemlərinin elektrikli nəqliyyat vasitəsi şarj stansiyalarının enerji ehtiyacının %5-nə qədərini qarşılaya bildiyi; optimallaşdırılmış şəraitdə 60 EV stansiyasının ümumi tələbinin təxminən %30-na çata bildiyi və istehsal olunan enerjinin %58-nin yerli olaraq istehlak oluna bildiyi bildirilir.

Başqa yanaşma piezoelektrik baryerdə trafik vibrasiyalarından mexaniki enerjinin elektrik enerjisinə çevrilməsidir. İstehsal olunan enerjinin sensor, monitorinq cihazı və ya işıqlandırma kimi aşağı güclü yolkənarı sistemlərdə istifadəsi hədəflənir.

Mənbə həmçinin bəzi baryer tədqiqatlarında yol kənarındakı orta NOx konsentrasiyasında təxminən %23 azalma bildirildiyini; bitkiləndirilmiş baryerlərin səs udma, çirkləndirici tutma və biomüxtəliflik funksiyalarını birləşdirə bildiyini köçürür. Bunlar tətbiq və həndəsədən asılı nəticələrdir.

Q9 — Vətəndaş elmi və cəmiyyət iştirakı nə verir?

Citizen science, peşəkar olmayan şəxslərin elmi məlumat istehsalı, müşahidə, hesabat və ya şərh proseslərinə fəal iştirakıdır. Şəhər səs-küyü kontekstində ağıllı telefonlar, wearable cihazlar, aşağı maliyyətli sensorlar, 311 tipli şikayət sistemləri, veb portallar və sosial media vasitəsilə səs-küy hadisələri toplana bilər.

Mənbə Sounds of New York City (SONYC) layihəsini vətəndaş şikayətlərini akustik sensor şəbəkəsi ilə birləşdirən nümunələrdən biri kimi nəzərdən keçirir. Belə hibrid quruluş yalnız “insan narahat oldu” məlumatını deyil, fiziki akustik ölçməni də sistemə əlavə etməklə qərarvericilər üçün daha zəngin məlumat bazası yarada bilər.

Vətəndaş məlumatının üstünlüyü geniş sahə və yerli təcrübəyə çıxışdır; əsas problemi isə ölçmə keyfiyyətinin vahid olmamasıdır. Telefon mikrofonları və sensorlar fərqli kalibrləməyə malik ola bilər, bəzi məhəllələrdən çox, bəzilərindən az məlumat gələ bilər və şikayət davranışının özü sosial-mədəni baxımdan dəyişə bilər. Buna görə mənbə vətəndaş məlumatının kalibrlənmiş sensor şəbəkələri və doğrulama protokolları ilə inteqrasiyasını mühüm sayır.

Q10 — Əsas çətinliklər hansılardır?

Məkan və zaman dəyişkənliyi: Eyni şəhərdə səs-küy səviyyəsi saat, gün, trafik, hava, torpaq istifadəsi və mövqeyə görə ciddi dəyişə bilər. İnsan qavrayışı da yaş, sağlamlıq, həssaslıq və sosial-mədəni kontekstə görə fərqlənir.

Məlumat keyfiyyəti: Aşağı maliyyətli sensorlar geniş sahəni əhatə edə bilər, lakin kalibrləmə və ekoloji müdaxilə problemləri daşıya bilər. Vətəndaş məlumatında cihaz müxtəlifliyi, hesabat xətaları və qeyri-müntəzəm seçmə ciddi problemlərdir.

Məxfilik: Mobil və iştirakçı sistemlər mövqe ilə əlaqələndirilmiş və ya şəxsi müəyyən edə biləcək məlumat toplaya bilər. Məlumat idarəçiliyi və anonimləşdirmə olmadan ictimai etimad və iştirak zərər görə bilər.

İnstitusional parçalanma: Müxtəlif qurumların məlumatı ortaq standart olmadan toplaması məlumatların qarşılıqlı işləmə qabiliyyətini və uzunmüddətli müqayisəni çətinləşdirir.

Planlaşdırma inteqrasiyası: Sağlamlığa təsirləri bilinsə də səs-küy iqtisadi və infrastruktur prioritetlərinin arxasında qala bilər. Şəhər planlaşdırıcıları ilə akustika mütəxəssisləri arasındakı koordinasiya kifayət etməyə bilər.

Maliyyət: Yaşıl dam, yaşıl divar, genişmiqyaslı retrofit və qabaqcıl nəzarət sistemlərində ilkin investisiya, texniki xidmət, yer və struktur yükü mühüm maneələrdir.

Sensor enerjisi: Davamlı monitorinq stansiyalarında, xüsusilə uzaq və infrastrukturu zəif sahələrdə fasiləsiz enerji təmin etmək çətindir. Mənbə solar və ya kinetik energy harvesting yanaşmalarını mümkün həll kimi müzakirə edir.

Gələcəkdə hansı istiqamətlər önə çıxır?

İcmal gələcəkdə çoxsensorlu məlumat füzyonunun daha mühüm olacağını proqnozlaşdırır. Səs-küy məlumatının hava keyfiyyəti, temperatur, trafik və digər ekoloji göstəricilərlə birlikdə təhlili eyni şəhər mənbələrinin çoxsaylı ekoloji təsirlərini ortaq kontekstdə görməyə kömək edə bilər.

IoT sensorları ağıllı şəhər infrastrukturuna yerləşdirildikdə sistemlər yalnız xəritə yaratmaq əvəzinə müəyyən hallarda trafik axınını yenidən yönləndirmək, səs-küylü fəaliyyətlərin vaxtını dəyişmək və ya ictimai xəbərdarlıq yaratmaq kimi daha adaptiv reaksiyalar verə bilər. Bununla yanaşı belə sistemlərdə məlumat təhlükəsizliyi, məxfilik və kiberdavamlılıq həll edilməsi məcburi elementlərdir.

Biophilic və regenerative design, sakit/quiet zone siyasətləri, zamana əsaslanan məhdudiyyətlər, avtomatik nəzarət, elektrikli nəqliyyat, iştirakçı səs-küy xəritələşdirilməsi və akustik bərabərlik gələcək mühüm mövzular arasında göstərilir.

Mənbə xüsusilə aşağı gəlirli və marjinal qrupların avtomagistral və sənaye kimi yüksək səs-küylü infrastruktura yaxınlıq səbəbindən qeyri-proporsional məruzqalma yaşaya bildiyi akustik bərabərlik mövzusuna diqqət çəkir. Səs-küy azaltma investisiyalarının yalnız şəhər ortalamasını yaxşılaşdırması deyil, ən çox məruz qalan qruplara da çatması lazım olduğu vurğulanır.

Gələcəkdə müzakirə edilən maliyyələşmə vasitələri arasında noise-impact bond və value-capture mexanizmləri də var. Lakin bunlar icmalın eksperimental olaraq doğruladığı maliyyə modelləri deyil; müəlliflərin ədəbiyyatdan müzakirə etdiyi inkişaf edən siyasət və maliyyələşmə yanaşmalarıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmal necə hazırlanıb?

Bu tədqiqat laboratoriya və ya sahə eksperimenti aparmır. Mənbə ədəbiyyatın jurnal məqalələri, kitab fəsilləri və böyük icmal tədqiqatlarından seçildiyini; seçimin əsasən son on ildə şəhər səs-küyünün qiymətləndirilməsi, idarə edilməsi və azaldılması ilə birbaşa əlaqəli araşdırmalara yönəldiyini bildirir.

Ədəbiyyat ətraf mühit elmi, mühəndislik, şəhər planlaşdırılması və ictimai sağlamlıq kəsişməsindən toplanıb. Daha sonra elmi narrativ on istiqamətləndirici sual altında qurulub.

Mənbə müəyyən biblioqrafik məlumat bazası siyahısı, ətraflı axtarış sətri, PRISMA axını, ilkin ümumi qeyd sayı, duplicate removal mərhələsi, kor skrininq, keyfiyyət bal sistemi və ya meta-analiz protokolu bildirmir. Buna görə tədqiqat sistematik icmal və ya meta-analiz kimi yenidən adlandırılmamalıdır.

İcmalın əsas sintezi

Tədqiqatın ən əsas nəticəsi davamlı səs-küy idarəçiliyinin fənlərarası və çoxmiqyaslı olması lazım olduğudur. Problem yalnız səs mənbəyində, yalnız bina fasadında və ya yalnız bələdiyyə qaydasında həll edilə bilməz. Mənbənin güclü çərçivəsi müdaxilələri bir-birinə bağlamasıdır:

1. Əvvəlcə fiziki və qavranılan səs-küy etibarlı şəkildə ölçülür.
2. GIS, modelləşdirmə və sensor şəbəkələri ilə harada, nə vaxt və hansı mənbədən gəldiyi müəyyən edilir.
3. Şəhər və nəqliyyat planlaşdırılması səs-küyü mənbəyə mümkün qədər yaxın azaltmağa çalışır.
4. Yaşıl infrastruktur və bina həndəsəsi yayılma yolunu və soundscape keyfiyyətini dəyişir.
5. Material və aktiv/passiv nəzarət texnologiyaları lazım olan nöqtələrdə əlavə azalma verir.
6. Vətəndaş iştirakı yerli narahatlığı və akustik bərabərlik problemlərini qərar prosesinə daşıyır.
7. Davamlı monitorinq tətbiqin həqiqətən işləyib-işləmədiyini yenidən qiymətləndirir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Ənənəvi sahə ölçməsi hələ də əsas elmi vasitədir; ağıllı texnologiyalar onun əvəzi deyil, əsasən tamamlayıcısı kimi qiymətləndirilməlidir.
• Statik səs-küy xəritələri uzunmüddətli planlaşdırma üçün dəyərlidir; dinamik xəritələşdirmə dəyişən trafik və ətraf mühit şəraitini daha sürətli əks etdirə bilər.
• IoT, GIS, akustik kamera, AI və cloud platformaları səs-küy monitorinqini və mənbənin müəyyən edilməsini daha avtomatik edə bilər.
• Şəhər və nəqliyyat planlaşdırılması səs-küyü yalnız qəbuledicidə deyil, mənbə yaranmadan və ya yayılmadan əvvəl azaltmaq potensialına malikdir.
• Elektrikli nəqliyyat vasitələrinin akustik üstünlüyü xüsusilə aşağı sürətlərdə daha nəzərəçarpandır; yüksək sürətdə təkər–yol səsi əhəmiyyət qazanır.
• Yaşıl infrastruktur akustik fayda ilə yanaşı hava keyfiyyəti, istiliyin azaldılması, yağış suyu və biomüxtəliflik kimi birgə faydalar verə bilər.
• Bina həndəsəsi və küçə kanyonu forması şəhər səsinin yayılmasına əhəmiyyətli təsir göstərə bilər.
• Təkrar emal edilmiş və biobazlı materiallar dairəvi iqtisadiyyat ilə akustik funksiyanı birləşdirə bilər.
• ANC idarə olunan mühitlərdə güclüdür; açıq, dəyişkən və genişzolaqlı şəhər səs sahəsində tətbiqi daha çətindir.
• Citizen science yerli təcrübəni görünən edir, lakin peşəkar kalibrlənmiş ölçmənin avtomatik əvəzi deyil.
• Akustik bərabərlik davamlı səs-küy idarəçiliyinin yalnız orta desibel azalmasından daha geniş sosial ölçüyə malik olduğunu göstərir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

• İcmal tək bir texnologiyanın bütün şəhərlərdə ən yaxşı həll olduğunu göstərmir.
• Bir ədəbiyyat nümunəsində bildirilmiş dB azalması başqa şəhərdə eyni şəkildə zəmanət edilmir.
• Yaşıl infrastrukturun hər şəraitdə müəyyən və sabit dB azalması verəcəyi göstərilməyib.
• Elektrikli nəqliyyat vasitələrinin bütün sürətlərdə eyni səs-küy üstünlüyünə malik olduğu deyilmir.
• ANC-nin böyük açıq şəhər sahələrində bu gün problemsiz və aşağı maliyyətli şəkildə miqyaslana bildiyi göstərilməyib.
• Akustik metamaterialların genişmiqyaslı xarici mühit tətbiqlərinin yetkin kommersiya həlli olduğu iddia edilmir.
• Vətəndaş telefon ölçmələrinin peşəkar Class 1 səs ölçənlərlə avtomatik ekvivalent olduğu qəbul edilmir.
• Süni intellektin yanlış müsbət, məlumat keyfiyyəti, məxfilik və ya təhlükəsizlik problemlərini aradan qaldırdığı göstərilməyib.
• İcmal sistematik meta-analiz olmadığı üçün bütün həlləri vahid ümumi təsir ölçüsündə sıralamır.
• Araşdırılan strategiyaların fərqli sosial-iqtisadi və infrastruktur kontekstinə malik bütün şəhərlərdə eyni dərəcədə tətbiq edilə bildiyi sübut edilməyib.

İcmalın öz məhdudiyyətləri

Seçim qərəzi: On suallıq narrativ quruluş müxtəlif sahələri bir araya gətirməyi asanlaşdırır; lakin müəlliflər bunun bütün əlaqəli nəşrləri tam tutmadığını və seçim qərəzi yarada biləcəyini qəbul edirlər.

Texniki dərinlik: Şəhər planlaşdırılması, akustika, material, AI, nəqliyyat, ictimai sağlamlıq və cəmiyyət iştirakı kimi çox fərqli sahələrin eyni icmalda nəzərdən keçirilməsi səbəbindən bəzi modelləşdirmə üsulları və mühəndislik parametrləri ətraflı texniki səviyyədə araşdırılmayıb.

Sürətlə dəyişən texnologiya: AI əsaslı monitorinq və adaptiv səs-küy nəzarəti kimi sahələr sürətlə inkişaf etdiyindən müəyyən texnoloji qiymətləndirmələrin uzunmüddətli etibarlılığı məhdud ola bilər.

Coğrafi ümumiləşdirilə bilmə: Ədəbiyyatın mühüm hissəsi inkişaf etmiş şəhər mühitlərinə fokuslandığı üçün fərqli infrastruktur, gəlir və idarəçilik şəraitinə malik şəhərlərdə eyni həllin tətbiq oluna bilməsi ayrıca doğrulanmalıdır.

Vətəndaş elmi sübutu: Community-based yanaşmalar ümidverici olsa da mənbə onların real effektivliyinin daha çox empirik tədqiqat tələb etdiyini bildirir.

Maliyyət–fayda çatışmazlığı: Xüsusilə yaşıl infrastruktur, geniş retrofit və qabaqcıl nəzarət sistemləri üçün ətraflı müqayisəli maliyyət–fayda təhlili aparılmayıb. Quraşdırma, texniki xidmət, yer ehtiyacı və uzunmüddətli performans ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Gələcək tədqiqat gündəliyi

Mənbə birdən çox müdaxilənin uzunmüddətli birlikdə qiymətləndirilməsini, ortaq akustik performans göstəricilərinin hazırlanmasını, standartlaşdırılmış qiymətləndirmə protokollarını, açıq soundscape məlumat hovuzlarını, müxtəlif şəhərlər arasında bilik ötürülməsini və yeni maliyyələşmə mexanizmlərini mühüm tədqiqat sahələri kimi göstərir.

Texnoloji tərəfdə multisensory data fusion, cybersecure AI, blockchain əsaslı məlumat bütövlüyü, ağıllı sensor infrastrukturu və adaptiv real vaxt nəzarəti müzakirə edilir. Bu anlayışlar gələcək istiqamətlərdir; məqalə onların hamısının bu gün geniş miqyasda doğrulanmış və problemsiz işlədiyini iddia etmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Ten Questions on Innovative Urban Design Strategies for Sustainable Noise Management

Müəlliflər: Sanjay Kumar; Kimihiro Sakagami.

Corresponding author: Sanjay Kumar.

Bərabər töhfə / bərabər birinci müəlliflik: Mənbədə bərabər töhfə işarəsi bildirilməyib.

Qurum 1: Sanjay Kumar — Independent Researcher, Phoenix, AZ 85254, USA.

Qurum 2: Kimihiro Sakagami — Environmental Acoustics Laboratory, Department of Architecture, Graduate School of Engineering, Kobe University, Kobe 657-8501, Japan.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyatçı: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / nömrə / məqalə: Volume 10, Issue 5, Article 281.

DOI: 10.3390/urbansci10050281.

Rəsmi nəşr qeydi: DOI 10.3390/urbansci10050281 vasitəsilə əldə edilən Urban Science Version of Record.

Göndərilmə: 1 Mart 2026.

Reviziya: 21 Aprel 2026.

Qəbul: 28 Aprel 2026.

Nəşr: 15 May 2026.

Mənbə növü: Review; on sual ətrafında qurulmuş fənlərarası narrativ icmal.

Rəy statusu: Urban Science-da dərc edilmiş rəyli Version of Record-dur.

Preprint tarixçəsi: Eyni başlığın Version 1 preprint versiyası Preprints.org-da 3 Mart 2026-da yayımlanmışdır. Bu versiya rəy prosesindən keçməyib; Verianla əsas elmi mətni daha sonra Urban Science-da yayımlanan rəyli versiyaya əsaslanır.

Xüsusi buraxılış: Urban Soundscape and Sustainability: Designing Cities That Speak.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

İcmal materialı: Jurnal məqalələri, kitab fəsilləri və böyük icmal tədqiqatları; seçim əsasən son on ildə şəhər səs-küyünün qiymətləndirilməsi, idarə edilməsi və azaldılması ilə birbaşa əlaqəli ədəbiyyata yönəlib.

Sistematik icmal protokolu: Mənbə PRISMA axını, ətraflı məlumat bazası axtarış sətirləri, qeyd sayları, əvvəlcədən müəyyən edilmiş daxil etmə/xaric etmə protokolu və ya meta-analiz bildirmir. Buna görə tədqiqat systematic review və ya meta-analysis kimi yenidən təsnif edilməyib.

Formula/tənlik vəziyyəti: Mənbə yeni nömrələnmiş elmi tənlik sistemi hazırlamır. Akustik ölçülər, fiziki mexanizmlər və modelləşdirmə üsulları konseptual şəkildə müzakirə edilir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqatın xarici maliyyələşdirmə almadığı bildirilir.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə nəticələri dəstəkləyən məlumatların corresponding author-dan sorğu əsasında əldə edilə biləcəyini bildirir. Bununla yanaşı tədqiqat yeni eksperimental məlumat dəsti yaradıldığını təsvir edən orijinal sahə tədqiqatı deyil.

Müəllif töhfələri: Sanjay Kumar — Writing—original draft preparation; writing—review and editing. Kimihiro Sakagami — Writing—review and editing; supervision. Hər iki müəllif yayımlanmış versiyanı oxuyub təsdiqləyib.

Süni intellekt istifadə bəyanatı: Müəlliflər məqalənin hazırlanması zamanı Şəkil 1–6-nın qrafik istehsalına kömək məqsədilə ChatGPT-5-in İyul 2025 versiyasından istifadə etdiklərini açıqlayırlar. AI köməyi ilə yaradılmış məzmunun müəlliflər tərəfindən nəzərdən keçirildiyi, yenidən işlənib doğrulandığı; son dəqiqlik və bütövlük məsuliyyətini müəlliflərin daşıdığı bildirilir.

Təşəkkür: Mənbə National University of Singapore, Department of Mechanical Engineering-dən H. P. Lee-yə müvafiq standartlara çıxış və texniki rəylər üçün təşəkkür edir. Sanjay Kumar həmçinin qızı Srijanya Sah-ın dəstəyini qeyd edir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması olmadığını bəyan edir.

Əsas metodoloji sərhəd: Tədqiqat on sual ətrafında geniş ədəbiyyat sintezi təqdim edir; bütün əlaqəli nəşrləri tam tarayan sistematik icmal deyil. İcmalda köçürülən kəmiyyət azalmaları müxtəlif tədqiqatların, texnologiyaların, şəhərlərin və şəraitlərin nəticələridir və vahid ortaq eksperiment quruluşunda birbaşa müqayisə edilmiş performans dəyərləri deyil.