Соода глобалдашуусунун жашылданышы, бул изилдөөдө тышкы сооданын көбөйүшүн гана эмес; соода интеграциясынын таза өндүрүш түзүмдөрү, жаңылануучу энергияны көбүрөөк колдонуу, энергиялык аялуулуктун төмөндөшү, экологиялык товарлардын соодасы жана жагымдуураак парник газдарынын изи профилдери менен кошо жүрүшүн билдирген көп өлчөмдүү баалоо алкагы. Изилдөө 2004–2024-жылдар аралыгында Борбордук жана Чыгыш Европадагы (Central and Eastern Europe, CEE) ЕБге мүчө 11 өлкөдө иш жүзүндөгү (de facto) жана укуктук/формалдуу (de jure) соода глобалдашуусунун кандай айырмаланганын карайт. World Development Indicators, KOF Globalization Index, UNCTAD экологиялык товарлар соодасы, OECD Greenhouse-Gas Footprints жана Eurostat маалыматтары бирге колдонулуп; жыйынтыктар 2020–2024-жылдардагы 73 фирмадан турган LSEG Workspace үлгүсү менен сектор деңгээлинде кошумча текшерилген.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы — соода глобалдашуусу аймакта бирдей түрдө жашылданган эмес. Жалпы ЕБ институционалдык алкагы жана салыштырмалуу жогорку укуктук соода интеграциясы өлкөлөр арасында окшош иш жүзүндөгү соода түзүмдөрүн же окшош экологиялык натыйжаларды жараткан эмес. Жогорку ачыктыктын же сооданы либералдаштыруунун өзү эле төмөн көмүртек сыйымдуулугун билдирбейт. Туруктуураак профилдер таза өндүрүш түзүмү, жаңылануучу энергиянын жайылышы, энергия импортунун аялуулугунун төмөн болушу жана экологиялык товарлар соодасындагы күчтүүрөөк позициялар менен бирге байкалат.

Изилдөө себептүүлүк тууралуу доомат кылбайт. Колдонулган regularize Graphical Gaussian Model (GGM) — башка көрсөткүчтөр шарттуу түрдө көзөмөлдөнгөндө өзгөрмөлөрдүн ортосунда калган жарым-жартылай корреляцияларды көрсөткөн изилдөөчү тармак. Ушундай эле, түз чет элдик инвестиция (Foreign Direct Investment, FDI) жалпы чет элдик капитал интеграциясын билдирет; булактагы FDI өзгөрмөсү жашыл жана көмүртек сыйымдуу инвестицияларды бөлбөгөндүктөн, аны “жашыл FDI” көрсөткүчү катары чечмелөөгө болбойт.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Эл аралык сооданын өсүшү адатта рынокко жетүү, өндүрүш масштабы, инвестиция жана экономикалык өсүш жагынан оң бааланат. Бирок экологиялык туруктуулук жагынан соода көлөмүнүн жогору болушу өзүнчө жетиштүү маалымат бербейт. Экономика абдан ачык болушу мүмкүн, бирок ошол эле учурда көмүртек сыйымдуулугу жогору, казылып алынуучу отунга көз каранды, экологиялык жактан булгоочу өндүрүш түзүмүнө же энергия импортунун жогорку аялуулугуна ээ болушу мүмкүн.

Ошондуктан изилдөөнүн негизги көйгөйү “өлкөлөр канчалык көп тышкы соода жүргүзөт?” деген суроодон кеңири. Изилдөө соода иш жүзүндө канчалык деңгээлде эл аралыкташканын, бул интеграция кайсы институционалдык алкакта жүргөнүн жана соода түзүмү экологиялык өзгөрүү менен канчалык шайкеш экенин бирге карайт.

Иш жүзүндөгү (de facto) жана укуктук (de jure) соода глобалдашуусунун айырмасы эмнеде?

Иш жүзүндөгү соода глобалдашуусу реалдуу экономикалык агымдарда байкалган соода интеграциясын жана соода мамилелеринин географиялык жайылышын; укуктук соода глобалдашуусу болсо соода жөнгө салуулары, соода салыктары, тарифтер жана соода келишимдери сыяктуу институционалдык шарттарды билдирет. Ошондуктан эки өлкө укуктук либералдаштыруунун окшош деңгээлине ээ болсо да, алардын реалдуу соода агымдары, өндүрүш түзүмдөрү жана экологиялык натыйжалары ар башка болушу мүмкүн.

Изилденген өлкөлөр

Макро талдоо ЕБге мүчө төмөнкү 11 өлкөнү камтыйт: Болгария, Хорватия, Чехия, Эстония, Венгрия, Латвия, Литва, Польша, Румыния, Словакия жана Словения.

Бул тандоо атайын жасалган. Изилдөөчүлөр өлкөлөрдү салыштырмалуу жалпы ЕБ укуктук жана саясаттык алкагында салыштыруу аркылуу институционалдык чөйрөнүн өтө катуу айырмаланышынан келип чыгышы мүмкүн болгон көйгөйлөрдү азайтууну көздөшкөн. Ошондуктан жыйынтыктар Батыш Балкандарга же ЕБге мүчө эмес Борбордук жана Чыгыш Европанын бардык өлкөлөрүнө автоматтык түрдө жалпыланбайт.

Төрт изилдөө суроосу

Соода ачыктыгынын жогору болушу эмне үчүн өзүнчө эле “жашыл соода” дегенди билдирбейт?

Анткени жалпы соода көлөмү соода кайсы товарлардан турарын, өндүрүш канчалык көмүртек сыйымдуу экенин, импорттук энергияга көз карандылыкты, колдонулган энергия булактарын же эмиссиялар өндүрүш менен керектөөнүн ортосунда кантип бөлүштүрүлөрүн көрсөтпөйт. Ошондуктан изилдөө жалпы ачыктыктын көрсөткүчүн экологиялык товарлар соодасы, парник газдарынын изи, энергия түзүмү жана өндүрүш курамы менен бирге баалайт.

Жашылдануунун көп өлчөмдүү түзүмү

Изилдөөдө сооданын экологиялык мүнөзү бир гана “жашыл соода индекси” менен өлчөнбөйт. Анын ордуна өз ара байланышкан бир нече өлчөм бирге каралат:

• иш жүзүндөгү соода интеграциясы,
• укуктук соода интеграциясы,
• өндүрүш жана экономикалык түзүм,
• жаңылануучу жана казылып алынуучу энергияны колдонуу,
• энергия импортунун көз карандылыгы,
• экологиялык товарлардын экспорту жана импорту,
• өндүрүшкө негизделген парник газдарынын изи,
• суроо-талапка негизделген парник газдарынын изи.

Бул ыкма сооданын экологиялык көрсөткүчтөрүн жалпы экспорт же импорт аркылуу гана баалабастан, соода жүрүп жаткан өндүрүш жана энергия системасын да талдоого киргизет.

Адабияттын библиометрикалык позицияланышы

Негизги эмпирикалык талдоодон мурда изилдөөчүлөр Web of Science Core Collection базасынан жашыл соода глобалдашуусуна байланышкан 2022–2026-жылдардагы 46 документтен турган багытталган библиометрикалык корпус түзүшкөн. Талдоо RStudio жана bibliometrix/Biblioshiny колдонуу менен жүргүзүлгөн.

Булактын 9-бетиндеги үч талаалуу 1-сүрөт көп шилтеме берилген булактарды, авторлорду жана бириктирилген ачкыч сөздөрдү бир түзүмдүн ичинде байланыштырат. Жаңылануучу энергия, CO2 эмиссиялары, экономикалык өсүш, соода, экологиялык туруктуулук, энергия өтүүсү, финансылык глобалдашуу, жашыл өсүш жана соода ачыктыгы көрүнүктүү тематикалык түйүндөр болуп саналат.

10-беттеги 2-сүрөт илимий кызматташтык тармагында Европа, Азия, Түндүк Америка жана Жакынкы Чыгыштын ортосунда эл аралык байланыштар бар экенин көрсөтөт. Бирок CEE аймагы бул адабияттын үстөм географиялык фокусу эмес. Булак муну өзүнүн CEEге багытталган эмпирикалык салымы үчүн изилдөө боштугу катары баалайт.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Макро маалымат архитектурасы

Негизги маалымат топтому өлкө-жыл панели катары уюштурулган. Жалпы аналитикалык терезе 2004–2024-жылдар; бирок ар башка маалымат булактары бардык жылдары бирдей камтууга ээ болбогондуктан, ар бир талдоо колдонулган өзгөрмөлөр бирге жеткиликтүү болгон мезгилде гана жүргүзүлгөн.

Негизги өзгөрмө топтору

Талдоонун ырааты

Изилдөө бир гана регрессия моделине таянбайт. Ар түрдүү аналитикалык куралдар бири-бирин толуктагандай колдонулган:

1. KOF de facto жана de jure соода глобалдашуусунун тенденцияларын өлкөлөр боюнча салыштыруу.
2. Ар башка масштабдагы көрсөткүчтөрдү z-упайларга айландыруу жана иерархиялык кластерленген стандартташтырылган жылуулук картасы.
3. FDI менен соода ачыктыгын өндүрүш өнөр жайынын ИДПдагы үлүшүнө жараша алты катмарда салыштыруу.
4. Экспорт–импорт асимметриясын эсептөө.
5. Энергия импортунун көз карандылыгы менен жаңылануучу энергияны колдонууну бирге изилдөө.
6. Экологиялык товарлардын экспортун жана импортун салыштыруу.
7. Өндүрүшкө жана суроо-талапка негизделген парник газдарынын издерин салыштыруу.
8. Тандалган көрсөткүчтөрдүн арасында regularize GGM менен шарттуу байланыш тармагын түзүү.
9. 73 фирмадан турган кошумча үлгү менен фирма жана сектор деңгээлиндеги гетерогендүүлүктү баалоо.

Экспорт–импорт асимметриясы кантип эсептелди?

Изилдөө экспорт–импорт балансын төмөнкү айырма аркылуу аныктайт:

\[ \text{Ticaret Asimetrisi} = EXP\_GS - IMP\_GS \]

\(EXP\_GS\) товарлар жана кызматтар экспортунун ИДПга катышын; \(IMP\_GS\) болсо товарлар жана кызматтар импортунун ИДПга катышын билдирет. Оң маани экспортко басым жасалган, терс маани импортко көбүрөөк көз каранды соода түзүмүн көрсөтөт. Бул көрсөткүч жалпы соода ачыктыгы менен бирдей эмес; бирдей деңгээлде ачык эки экономика ар башка экспорт–импорт түзүмүнө ээ болушу мүмкүн.

Иш жүзүндөгү жана укуктук интеграция бир багытта өнүккөн жок

Булактын 14-бетиндеги 3-сүрөт 2004–2023-жылдар үчүн de facto жана de jure KOF соода глобалдашуу индекстерин өлкөлөр боюнча салыштырат. Укуктук интеграция жалпысынан жогору бойдон калган, ал эми иш жүзүндөгү интеграция өлкөлөргө мүнөздүү көбүрөөк өзгөрмө траекторияларды көрсөткөн.

Бул жыйынтык жалпы ЕБ укуктук алкагы өлкөлөрдүн реалдуу соода интеграциясын механикалык түрдө бирдей кылбаганын көрсөтөт. De facto жана de jure көрсөткүчтөрүн бири-биринин ордуна колдонбоо керектиги да ошондуктан изилдөөнүн негизги методологиялык чечимдеринин бири.

Өлкө кластерлери экологиялык жана түзүмдүк жактан айырмаланды

4-сүрөттө өлкө орточолору ар башка өлчөө бирдиктерин салыштыруу үчүн z-упайларга айландырылып, иерархиялык кластерлөө колдонулган. Өндүрүшкө жана суроо-талапка негизделген парник газдарынын көрсөткүчтөрү көрсөткүч dendrogramында бири-бирине жакын көрүнгөн, ал эми экологиялык товарлардын экспорту жана импорту кеңири соода–чөйрө профилинин бөлүгү болгон.

Өлкө dendrogramы соода интеграциясынын, көмүртек таасирленүүсүнүн, экономикалык өнүгүүнүн жана энергия түзүмүнүн ар башка айкалыштарына ээ топторду түзгөн. Бул топтор себептик “өлкө типтери” эмес, стандартташтырылган профилдердин окшоштук кластерлери.

FDI менен соода ачыктыгынын ортосунда бир түрдүү байланыш табылган жок

5-сүрөт FDI_IN менен TRD_GDP ортосундагы байланышты өндүрүштүн кошумча наркынын ИДПдагы үлүшүнө жараша алты өзүнчө аралыкта изилдейт. Айрым өндүрүш топторунда байланыш дээрлик горизонталдуу, айрымдарында терс, ал эми айрымдарында алсыз оң.

Ошондуктан жалпы FDI киришинин жогору болушу ар бир өндүрүш түзүмүндө соода ачыктыгынын жогору болушу менен системалуу түрдө кошо жүрөт деп айтууга болбойт. Мындан тышкары FDI_IN инвестициянын экологиялык мүнөзүн ажыратпагандыктан, булак бул графикти “жашыл чет элдик инвестициянын” таасири катары чечмелөөнү ачык четке кагат.

Экспорт–импорт балансы өлкөлөр арасында айырмаланат

6-сүрөт 2004–2024-жылдардагы экспорт–импорт асимметриясын көрсөтөт. Болгария, Латвия жана Румыния үлгүдө орточо соода дисбалансы эң күчтүү өлкөлөр катары белгиленген.

Румыния жана Латвияда айрым мезгилдерде терс маанилердин туруктуулугу импортко көбүрөөк көз каранды интеграция түзүмүн көрсөтсө, Болгария убакыт өткөн сайын тең салмактуураак же оң позицияга жылганы көрүнөт.

Бул жыйынтыктын негизги билдирүүсү — жалпы соода ачыктыгы анын ички курамын жашыра алат. Экономика абдан ачык болушу мүмкүн; бирок бул ачыктыктын булагы күчтүү экспорт же импортко жогорку көз карандылык болушу мүмкүн.

Энергия импортунун көз карандылыгы жана жаңылануучу энергия профилдери

7-сүрөт маалыматтардын жалпы жеткиликтүүлүгүнөн улам 2004–2021-жылдар менен чектелген. График таза энергия импортун энергияны пайдалануунун үлүшү катары берет, ал эми чекиттин түсү жаңылануучу энергия керектөөсүн билдирет.

Булакта Литва энергия импортунун жогорку көз карандылыгы менен; Эстония олуттуу төмөндөө менен; Латвия салыштырмалуу жогорку жаңылануучу энергия үлүшү менен катар маанилүү импорттук көз карандылык менен; Польша болсо байкалган мезгилдин көпчүлүк бөлүгүндө өсүп жаткан энергия импортунун көз карандылыгы менен айырмаланат.

Бул көрсөткүчтөр түздөн-түз “жашыл сооданын көлөмү” эмес. Алар соода интеграциясы жүрүп жаткан энергия өндүрүшү жана камсыздоо чөйрөсүндөгү түзүмдүк таасирленүүлөрдү көрсөтөт.

Экологиялык товарлар соодасы жашыл сооданын түзүрөөк көрсөткүчүн берди

8-сүрөттүн сол панели өлкөлөрдүн орточо экологиялык товар импортун жана экспортун логарифмдик октордо салыштырат. 45 градустук сызык эки агым тең болгон паритет сызыгы.

Польша жана Чехия экологиялык товарлар соодасынын абсолюттук масштабында бөлүштүрүүнүн жогорку көлөмдүү бөлүгүндө жайгашат. Паритет сызыгынын үстүндөгү же астындагы позициялар экспортко же импортко басым жасалган экологиялык товар профилин көрсөтөт; бул позициялар өлкөлөрдүн жалпы экологиялык жетишкендиктеринин рейтинги эмес.

Өндүрүшкө жана суроо-талапка негизделген эмиссиялар ар башка маалымат берет

8-сүрөттүн оң панелинде өндүрүшкө негизделген парник газдарынын эмиссиялары суроо-талапка негизделген эмиссиялар менен салыштырылат. Паритет сызыгынын үстүндө калган өлкөлөрдө өлкө ичиндеги өндүрүштөн чыккан эмиссиялар суроо-талапка негизделген изден жогору; сызыктын астында калган өлкөлөрдө болсо суроо-талапка негизделген из жогору.

Бул айырма экономиканын өз чек араларындагы өндүрүш эмиссияларына гана кароо эл аралык соода аркылуу керектелген көмүртектин баарын көрсөтпөшү мүмкүн экенин ачып берет. Бирок эки өлчөмдүн айырмасы изилдөөдө түздөн-түз “соодадан келип чыккан эмиссия таасири” катары чечмеленбейт.

GGM эмнени көрсөтөт?

2004–2021-жылдардагы жалпы маалымат терезесинде түзүлгөн regularize Graphical Gaussian Model; KOF de facto жана de jure индекстерин, FDIни, кызматтардын кошумча наркын, киши башына ИДПны, көмүртек сыйымдуулугун, жаңылануучу энергияны, казылып алынуучу отун керектөөсүн, энергия импортунун көз карандылыгын, экологиялык товарлардын экспортун жана импортун жана эки парник газдарынын изи көрсөткүчүн бирге карайт.

GGMде кыр эки өзгөрмөнүн ортосундагы байланышка тармактагы башка өзгөрмөлөр көзөмөлдөнгөндөн кийин калган жарым-жартылай корреляцияны билдирет. Булакта өндүрүшкө жана суроо-талапка негизделген парник газдарынын өзгөрмөлөрү күчтүү жуп түзсө, экологиялык товарлардын экспорту менен импорту да күчтүү байланышта көрүнөт.

KOF de facto жана de jure индекстери тармакта ар башка позицияларга ээ. Бул иш жүзүндөгү жана укуктук соода интеграциясы бир эле глобалдашуу түшүнүгүнүн бири-биринин ордуна колдонулуучу эки көчүрмөсү эместигин колдойт.

Көмүртек сыйымдуулугу, жаңылануучу энергия, казылып алынуучу энергия жана энергия импортунун көз карандылыгы да экономикалык түзүм жана соода түйүндөрү менен ар башка белги жана чоңдуктагы шарттуу байланыштарды көрсөтөт. Бирок тармактагы эч бир кыр бир өзгөрмө экинчисине себеп болорун көрсөтпөйт.

Изилдөө CEE өлкөлөрүндө соода глобалдашуусу чындап жашылданып жатканын көрсөтөбү?

Изилдөө колдогон эң так жыйынтык толук жана бир калыптагы жашылдануу эмес, жарым-жартылай жана шарттуу жашылдануу. Тазараак өндүрүш, жаңылануучу энергиянын жайылышы, энергиялык аялуулуктун төмөндөшү жана экологиялык товарлар соодасынын күчтүүрөөк профилдери менен кошо байкалган интеграция туруктуураак көрүнөт; ал эми жогорку ачыктыктын же жогорку формалдуу либералдаштыруунун өзү оң экологиялык натыйжа үчүн жетишсиз.

Фирма деңгээлиндеги текшерүү эмне үчүн керек болгон?

Өлкө орточолору бир эле өлкөдө иштеген ар башка секторлордун экологиялык өзгөчөлүктөрүн жашыра алат. Бул маселени сыноо үчүн изилдөөчүлөр LSEG Workspaceтен 2020–2024-жылдарга тиешелүү 73 фирманы кошумча карашкан.

Ар бир фирма жеткиликтүү 2020–2024-жылдардагы байкоолордун орточо мааниси менен бир жолу көрсөтүлгөн. Фирманын өлчөмү үчүн киреше колдонулуп, киреше өзгөрмөсүнүн табигый логарифми чыгарылган; көмүртек сыйымдуулугу, энергия сыйымдуулугу, жаңылануучу энергияны колдонуу, жалпы эмиссия, жалпы энергияны колдонуу жана Scope 3 эмиссиялары экологиялык көрсөткүчтү аныктоо үчүн колдонулган.

Бул микро изилдөө өз алдынча себептик фирма панели эмес. Сектордук бөлүштүрүүлөр, логарифмдик фирма өлчөмү–көмүртек сыйымдуулугу чачыроосу жана стандартташтырылган сектордук жылуулук картасы аркылуу макро орточолор жашыра алган гетерогендүүлүктү тастыктоо үчүн иштелип чыккан.

Фирманын өлчөмү өзүнчө экологиялык көрсөткүчтү түшүндүргөн жок

10-сүрөт 73 фирманын киреше масштабдары бир нече чоңдук даражасына жайылганын көрсөтөт. Ошондуктан график логарифмдик огу колдонулат.

11-сүрөттө финансылык жана технологиялык фирмалар жалпысынан көмүртек сыйымдуулугунун бөлүштүрүлүшүнүн төмөн жагында; энергия, негизги материалдар жана коммуналдык кызматтар секторлору болсо жогору жана кеңири бөлүштүрүүлөр менен көрүнөт.

12-сүрөт окшош өлчөмдөгү фирмалар ар башка секторлордо абдан айырмалуу көмүртек сыйымдуулугуна ээ болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Демек, фирманын өлчөмү экологиялык таасирленүүнү жетиштүү түшүндүрбөйт.

13-сүрөттө фирма өлчөмүнүн, көмүртек сыйымдуулугунун, энергия сыйымдуулугунун жана жаңылануучу энергияны колдонуунун сектордук медианалары стандартташтырылып, иерархиялык түрдө кластерленген. Көмүртек жана энергия сыйымдуулугу жогору секторлор интенсивдүүлүгү төмөн кызмат секторлорунан бөлүнөт. Жаңылануучу энергияны колдонуу болсо фирма өлчөмү же көмүртек сыйымдуулугу менен механикалык түрдө бир багытта тизилбейт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• CEE ЕБ мүчө өлкөлөрүндө иш жүзүндөгү жана укуктук соода интеграциясы ар башка траекторияларга ээ.
• Жалпы ЕБ институционалдык түзүмү өлкөлөр арасында бирдей реалдуу соода жана экологиялык профиль жаратпайт.
• Жогорку соода ачыктыгы өзүнчө эле төмөн көмүртек сыйымдуулугун же жашылыраак сооданы билдирбейт.
• FDI менен соода ачыктыгынын байланышы өндүрүш түзүмүнө жараша өзгөрөт.
• Экологиялык товарлардын экспорту жана импорту өлкөлөрдүн жашыл соода курамы жөнүндө жалпы соода көлөмүнө караганда түзүрөөк маалымат берет.
• Өндүрүшкө жана суроо-талапка негизделген парник газдарынын издери көмүртек басымынын ар башка жактарын кармайт.
• Энергия импортунун көз карандылыгы жана жаңылануучу энергияны колдонуу өлкөлөр арасында олуттуу айырмаланат.
• Өлкө орточолору сектор жана фирма деңгээлиндеги көмүртек жана энергия гетерогендүүлүгүн жашыра алат.
• Аймактагы жашылдануу жарым-жартылай, шарттуу жана өлкө/сектор өзгөчөлүктөрүнө көз каранды.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Көбүрөөк соода автоматтык түрдө экологиялык жакшыртууга алып келери көрсөтүлгөн эмес.
• Жогорку de jure либералдаштыруу автоматтык түрдө жашылыраак экономика түзөрү далилденген эмес.
• FDI өзгөрмөсү жашыл инвестициянын өлчөмү эмес.
• GGM тармагындагы байланыштар себептик таасир эмес.
• Экологиялык товарлар экспортунда күчтүү болуу өзүнчө эле өлкөнүн жалпы экологиялык көрсөткүчү жакшы дегенди билдирбейт.
• Фирма деңгээлиндеги 73 байкоодон турган текшерүү CEEдеги бардык компанияларды билдирбейт.
• Жыйынтыктар Батыш Балкандарга же Борбордук жана Чыгыш Европанын бардык экономикаларына автоматтык түрдө жалпыланбайт.

Саясаттык тыянактар

Булак CEE үчүн бир типтүү саясат сунуштабайт. Эмпирикалык гетерогендүүлүктөн улам төрт ар башка кийлигишүү артыкчылыгы аныкталат; булар так жана бири-бирин жокко чыгарган өлкө класстары эмес.

Литва изилдөөдө энергия импортунун жогорку көз карандылыгы жагынан өзгөчө көңүл бурган мисал. Польшада энергия импортунун көз карандылыгы байкалган мезгилде өсүү тенденциясын көрсөткөн. Латвия болсо жаңылануучу энергиянын жогорураак үлүшү менен айырмаланат; муну таза өндүрүш жана экспортту жогорулатуу менен байланыштыруу сунушталат.

Болгария, Латвия жана Румыния үлгүдөгү эң күчтүү орточо соода дисбаланстарына ээ. Булак бул өлкөлөр үчүн тышкы ачыктыгын азайтууну эмес, интеграциянын курамын жана туруктуулугун жакшыртууну сунуштайт.

Чектөөлөр

Биринчи чектөө — географиялык камтуу. Изилдөө ЕБге мүчө 11 CEE экономикасын гана камтыйт; жыйынтыктар бүт CEE аймагына же Батыш Балкандарга кеңейтилбейт.

Экинчи чектөө — маалымат булактарынын мезгилдик камтуулары ар башка. Мисалы, негизги аналитикалык терезе 2004–2024 болсо, KOF салыштыруусунун тиешелүү сүрөтү 2004–2023, ал эми энергия профилдери жана GGM жалпы маалымат жеткиликтүүлүгүнө байланыштуу 2004–2021 мезгилдерин колдонот.

Үчүнчү чектөө — фирма үлгүсү. 73 фирмасы бар LSEG текшерүүсү тогуз өлкө менен чектелген жана бардык CEE компанияларын көрсөткөн ыктымалдуу үлгү эмес.

Төртүнчү чектөө — FDI өзгөрмөсү. Жалпы FDI жашыл, нейтралдуу жана көмүртек сыйымдуу инвестицияларды ажыратпайт. Ошондуктан жашыл жана булгоочу FDIнин өзүнчө таасирлерин сыноо үчүн инвестиция деңгээлиндеги башка маалымат топтому керек.

Бешинчи чектөө — себептүүлүк маселеси. GGM — изилдөөчү шарттуу байланыш тармагы. Тескери себептүүлүк, бир убакыттуулук жана убакыт боюнча өзгөргөн четте калган факторлор жоюлган эмес.

Бул чектөөлөр келечектеги салыштырмалуу өлкө изилдөөлөрү, сектор деңгээлиндеги талдоолор жана инвестициянын түрүн түз ажырата алган фирма/инвестиция маалыматтары үчүн ачык изилдөө багыттарын түзөт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Greening Trade Globalization? Evidence from De Facto and De Jure Trade Integration Across CEE EU Member States.

Авторлор: Alina Ionașcu; Grațiela Georgiana Noja; Denisa-Andrada Oancea (Dragomir); Eduard Ilie Copaci.

Жооптуу автор: Alina Ionașcu.

Мекеме: West University of Timișoara курамындагы East-European Center for Research in Economics and Business (ECREB), Doctoral School of Economics and Business Administration жана Faculty of Economics and Business Administration менен байланышкан бөлүмдөр, Timișoara, Румыния.

Журнал: Economies.

Басмакана: MDPI.

Библиографиялык жазуу: 2026, 14(10), 444.

DOI: 10.3390/economies14100444.

Жарыялоо процесси: Келип түштү: 10 август 2026; кайра каралды: 11 сентябрь 2026; кабыл алынды: 14 сентябрь 2026; жарыяланды: 2 октябрь 2026.

Булактын түрү: Рецензияланган, ачык жеткиликтүү түпнуска изилдөө макаласы.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Негизги макро камтуу: Болгария, Хорватия, Чехия, Эстония, Венгрия, Латвия, Литва, Польша, Румыния, Словакия жана Словения; жалпы аналитикалык терезе 2004–2024.

Микро текшерүү: LSEG Workspace, 2020–2024; 73 фирма, 10 экономикалык сектор, тогуз өлкө. Эстония жана Латвия тандалган маалымат жетиштүүлүгү шарттарына жооп берген фирмаларды камтыган эмес.

Негизги ыкмалар: KOF de facto/de jure убакыт катарларын салыштыруу; z-упайлуу жылуулук картасы жана иерархиялык кластерлөө; өндүрүш интенсивдүүлүгүнө жараша катмарланган FDI–соода ачыктыгы байланыштары; экспорт–импорт асимметриясы; энергия таасирленүү профилдери; экологиялык товарлар соодасын салыштыруу; өндүрүшкө жана суроо-талапка негизделген парник газдарынын изин салыштыруу; regularize Graphical Gaussian Model; кошумча фирма/сектор талдоосу.

Библиометрикалык кошумча изилдөө: Web of Science Core Collectionдан 2022–2026-жылдардагы 46 документ; булакта көрсөтүлгөн RStudio 2026.07.1+147 “Pacific Dogwood” версиясы жана bibliometrix/Biblioshiny колдонулуп бааланган.

Каржылоо/колдоо: Авторлор West University of Timișoara тарабынан берилген институционалдык колдоону ыраазычылык бөлүмүндө каржылоо баш аты астында белгилешет. Булак конкреттүү тышкы долбоор же грант номерин билдирбейт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Макро маалыматтарды World Development Indicators, KOF Globalization Index, UNCTAD экологиялык товарлар соодасынын маалымат топтомдору, OECD Greenhouse-Gas Footprints жана Eurostat экологиялык экономика маалымат базаларынан ачык алууга болот. Фирма деңгээлиндеги LSEG Workspace маалыматтары институционалдык жетүү аркылуу алынган жана лицензия менен маалымат колдонуу чектөөлөрүнө баш иет.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышын билдиришкен эмес.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу A.I. жана G.G.N.; ыкма A.I. жана G.G.N.; программалык камсыздоо A.I. жана E.I.C.; текшерүү G.G.N., D.-A.O. жана E.I.C.; формалдуу талдоо A.I. жана E.I.C.; изилдөө A.I., D.-A.O. жана E.I.C.; маалыматтарды иреттөө A.I. жана D.-A.O.; алгачкы долбоор A.I. жана D.-A.O.; карап чыгуу жана түзөтүү бардык авторлор; визуалдаштыруу A.I. жана E.I.C.; көзөмөл G.G.N.; долбоорду башкаруу A.I. тарабынан аткарылган.

Негизги чечмелөө чеги: Изилдөө себептик таасирди баалабайт. GGM кырлары жарым-жартылай корреляциялар; FDI жалпы чет элдик капитал интеграциясын көрсөтөт жана жашыл инвестициянын түз өлчөмү эмес; фирма үлгүсү өкүлчүлүктүү эмес; өзгөрмөлөрдүн маалымат мезгилдери толугу менен бирдей эмес.

Визуалды кайра түзүү жөнүндө эскертүү: Булактагы 3-сүрөттүн иш жүзүндөгү–укуктук интеграция салыштыруусу, 6-сүрөттүн экспорт–импорт асимметриясы, 7-сүрөттүн энергия көз карандылыгы–жаңылануучу энергия профили, 8-сүрөттүн экологиялык товарлар жана парник газдары паритет графиктери, 9-сүрөттүн GGM тармагы жана 13-сүрөттүн сектордук жылуулук картасы Verianla үчүн автордук укук жагынан өз алдынча, бирок илимий жактан эквиваленттүү түзүмдөр түрүндө кайра чийүүгө ылайыктуу. Чийки сан берилбеген графиктерде сүрөттөн так аралык маанилер чыгарылбашы керек.