Ticarət qloballaşmasının yaşıllaşması, bu tədqiqatda yalnız daha çox xarici ticarət aparılmasını deyil; ticarət inteqrasiyasının daha təmiz istehsal strukturları, daha yüksək bərpa olunan enerji istifadəsi, daha aşağı enerji həssaslığı, ekoloji malların ticarəti və daha əlverişli istixana qazı izi profilləri ilə birlikdə baş verməsini ifadə edən çoxölçülü qiymətləndirmə çərçivəsidir. Tədqiqat 2004–2024 dövründə 11 Mərkəzi və Şərqi Avropa (Central and Eastern Europe, CEE) Aİ üzvündə faktiki (de facto) və hüquqi/formal (de jure) ticarət qloballaşmasının necə fərqləndiyini araşdırır. World Development Indicators, KOF Globalization Index, UNCTAD ekoloji mallar ticarəti, OECD Greenhouse-Gas Footprints və Eurostat məlumatları birlikdə istifadə edilmiş; nəticələr 2020–2024 dövründə 73 şirkətdən ibarət LSEG Workspace nümunəsi ilə sektor səviyyəsində tamamlayıcı şəkildə sınanmışdır.

Tədqiqatın əsas nəticəsi ticarət qloballaşmasının regionda vahid şəkildə yaşıllaşmamasıdır. Ortaq Aİ institusional çərçivəsi və nisbətən yüksək hüquqi ticarət inteqrasiyası ölkələr arasında oxşar faktiki ticarət strukturları və ya oxşar ekoloji nəticələr yaratmamışdır. Yüksək açıqlıq və ya ticarətin liberallaşdırılması öz-özlüyündə daha aşağı karbon intensivliyi demək deyil. Daha dayanıqlı profillər təmiz istehsal strukturu, bərpa olunan enerjinin yayılması, aşağı enerji idxalı həssaslığı və ekoloji mallar ticarətində daha güclü mövqelərlə birlikdə müşahidə olunur.

Tədqiqat səbəbiyyət iddiası irəli sürmür. İstifadə olunan regularize Graphical Gaussian Model (GGM), digər göstəricilər şərti olaraq nəzarətdə saxlanıldıqda dəyişənlər arasındakı qismən korrelyasiyaları göstərən kəşfiyyat xarakterli şəbəkədir. Eyni şəkildə birbaşa xarici investisiya (Foreign Direct Investment, FDI) ümumi xarici kapital inteqrasiyasını təmsil edir; mənbədəki FDI dəyişəni yaşıl və karbon-intensiv investisiyaları bir-birindən ayırmadığı üçün “yaşıl FDI” göstəricisi kimi şərh edilə bilməz.

Tədqiqatın əsas problemi

Beynəlxalq ticarətin artması adətən bazara çıxış, istehsal miqyası, investisiya və iqtisadi artım baxımından müsbət qiymətləndirilir. Lakin ekoloji dayanıqlılıq baxımından ticarət həcminin yüksək olması təkbaşına kifayət qədər məlumat vermir. İqtisadiyyat çox açıq ola bilər, lakin eyni zamanda yüksək karbon intensivliyinə, fosil yanacaq asılılığına, ekoloji baxımdan çirkləndirici istehsal strukturuna və ya yüksək enerji idxalı həssaslığına malik ola bilər.

Buna görə tədqiqatın əsas problemi “ölkələr nə qədər xarici ticarət aparır?” sualından daha genişdir. Tədqiqat ticarətin faktiki olaraq nə dərəcədə beynəlmiləlləşdiyini, bu inteqrasiyanın hansı institusional çərçivə daxilində baş verdiyini və ticarət strukturunun ekoloji transformasiya ilə nə dərəcədə uyğun olduğunu birlikdə nəzərdən keçirir.

Faktiki (de facto) və hüquqi (de jure) ticarət qloballaşması arasındakı fərq nədir?

Faktiki ticarət qloballaşması real iqtisadi axınlarda müşahidə olunan ticarət inteqrasiyasını və ticarət münasibətlərinin coğrafi yayılmasını; hüquqi ticarət qloballaşması isə ticarət qaydaları, ticarət vergiləri, tariflər və ticarət sazişləri kimi institusional şərtləri təmsil edir. Buna görə iki ölkə oxşar hüquqi liberallaşdırma səviyyəsinə malik olsa belə, real ticarət axınları, istehsal strukturları və ekoloji nəticələri fərqli ola bilər.

Araşdırılan ölkələr

Makro təhlil aşağıdakı 11 Aİ üzvünü əhatə edir: Bolqarıstan, Xorvatiya, Çexiya, Estoniya, Macarıstan, Latviya, Litva, Polşa, Rumıniya, Slovakiya və Sloveniya.

Bu seçim məqsədyönlüdür. Tədqiqatçılar ölkələri nisbətən ortaq Aİ hüquqi və siyasət çərçivəsi daxilində müqayisə etməklə institusional mühitin çox böyük dərəcədə fərqlənməsindən yarana biləcək problemləri azaltmağı hədəfləmişlər. Buna görə nəticələr Qərbi Balkanlara və ya Aİ üzvü olmayan bütün Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinə avtomatik şəkildə ümumiləşdirilə bilməz.

Dörd tədqiqat sualı

Ticarət açıqlığının yüksək olması niyə təkbaşına “yaşıl ticarət” demək deyil?

Çünki ümumi ticarət həcmi ticarətin hansı mallardan ibarət olduğunu, istehsalın nə qədər karbon-intensiv olduğunu, idxal enerjisindən asılılığı, istifadə olunan enerji mənbələrini və ya emissiyaların istehsal ilə istehlak arasında necə bölüşdürüldüyünü göstərmir. Buna görə tədqiqat ümumi açıqlığı ekoloji mallar ticarəti, istixana qazı izi, enerji strukturu və istehsal kompozisiyası ilə birlikdə qiymətləndirir.

Yaşıllaşmanın çoxölçülü strukturu

Tədqiqatda ticarətin ekoloji xarakteri vahid “yaşıl ticarət indeksi” ilə ölçülmür. Bunun əvəzinə bir-biri ilə əlaqəli bir neçə ölçü birlikdə nəzərdən keçirilir:

• faktiki ticarət inteqrasiyası,
• hüquqi ticarət inteqrasiyası,
• istehsal və iqtisadi struktur,
• bərpa olunan və fosil enerji istifadəsi,
• enerji idxalı asılılığı,
• ekoloji malların ixracı və idxalı,
• istehsal əsaslı istixana qazı izi,
• tələb əsaslı istixana qazı izi.

Bu yanaşma ticarətin ekoloji performansını yalnız ümumi ixrac və ya idxal üzərindən qiymətləndirmək əvəzinə, ticarətin baş verdiyi istehsal və enerji sistemini də təhlilə daxil edir.

Ədəbiyyatın bibliometrik mövqeləndirilməsi

Əsas empirik təhlildən əvvəl tədqiqatçılar Web of Science Core Collection üzərindən yaşıl ticarət qloballaşması ilə əlaqəli 2022–2026 dövrünə aid 46 sənəddən ibarət fokuslaşdırılmış bibliometrik korpus yaratmışlar. Təhlil RStudio və bibliometrix/Biblioshiny istifadə olunmaqla aparılmışdır.

Mənbənin 9-cu səhifəsindəki üçsahəli Şəkil 1 tez-tez istinad edilən mənbələri, müəllifləri və birləşdirilmiş açar sözləri eyni strukturda əlaqələndirir. Bərpa olunan enerji, CO2 emissiyaları, iqtisadi artım, ticarət, ekoloji dayanıqlılıq, enerji keçidi, maliyyə qloballaşması, yaşıl artım və ticarət açıqlığı seçilən tematik düyünlərdir.

10-cu səhifədəki Şəkil 2 isə elmi əməkdaşlıq şəbəkəsinin Avropa, Asiya, Şimali Amerika və Yaxın Şərq arasında beynəlxalq əlaqələr ehtiva etdiyini göstərir. Lakin CEE regionu bu ədəbiyyatın dominant coğrafi diqqət mərkəzi deyil. Mənbə bu vəziyyəti öz CEE yönümlü empirik töhfəsi üçün tədqiqat boşluğu kimi qiymətləndirir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Makro məlumat arxitekturası

Əsas məlumat dəsti ölkə-il paneli şəklində təşkil edilmişdir. Ümumi analitik pəncərə 2004–2024-dür; lakin müxtəlif məlumat mənbələri bütün illərdə eyni əhatəyə malik olmadığından hər təhlil yalnız istifadə olunan dəyişənlərin birlikdə mövcud olduğu dövr üzrə aparılmışdır.

Əsas dəyişən qrupları

Təhlilin ardıcıllığı

Tədqiqat tək bir regresiya modelinə əsaslanmır. Müxtəlif analitik alətlər bir-birini tamamlayacaq şəkildə istifadə edilmişdir:

1. KOF de facto və de jure ticarət qloballaşması meyllərinin ölkələr üzrə müqayisəsi.
2. Müxtəlif miqyaslardakı göstəricilərin z-ballara çevrilməsi və iyerarxik klasterli standartlaşdırılmış istilik xəritəsi.
3. FDI ilə ticarət açıqlığının istehsal sənayesinin ÜDM-dəki payına görə altı təbəqədə müqayisəsi.
4. İxrac–idxal asimmetriyasının hesablanması.
5. Enerji idxalı asılılığı ilə bərpa olunan enerji istifadəsinin birlikdə araşdırılması.
6. Ekoloji malların ixracı ilə idxalının müqayisəsi.
7. İstehsal və tələb əsaslı istixana qazı izlərinin müqayisəsi.
8. Seçilmiş göstəricilər arasında regularize GGM ilə şərti əlaqə şəbəkəsinin qurulması.
9. 73 şirkətdən ibarət tamamlayıcı nümunə ilə şirkət və sektor səviyyəsində heterogenliyin qiymətləndirilməsi.

İxrac–idxal asimmetriyası necə hesablandı?

Tədqiqat ixrac–idxal balansını aşağıdakı fərqlə müəyyən edir:

\[ \text{Ticaret Asimetrisi} = EXP\_GS - IMP\_GS \]

\(EXP\_GS\), mal və xidmət ixracının ÜDM-ə nisbətini; \(IMP\_GS\) isə mal və xidmət idxalının ÜDM-ə nisbətini təmsil edir. Müsbət dəyər ixrac yönümlü, mənfi dəyər isə daha güclü idxal asılı ticarət strukturuna işarə edir. Bu göstərici ümumi ticarət açıqlığı ilə eyni deyil; eyni dərəcədə açıq iki iqtisadiyyat fərqli ixrac–idxal strukturuna malik ola bilər.

Faktiki və hüquqi inteqrasiya eyni istiqamətdə irəliləmədi

Mənbənin 14-cü səhifəsindəki Şəkil 3, 2004–2023 üçün de facto və de jure KOF ticarət qloballaşması indekslərini ölkələr üzrə müqayisə edir. Hüquqi inteqrasiya ümumilikdə yüksək qaldığı halda, faktiki inteqrasiya ölkələrə xas daha dəyişkən trayektoriyalar izləmişdir.

Bu nəticə ortaq Aİ hüquqi çərçivəsinin ölkələrin real ticarət inteqrasiyasını mexaniki şəkildə eyniləşdirmədiyini göstərir. De facto və de jure göstəricilərinin bir-birinin əvəzinə istifadə edilməməsi də buna görə tədqiqatın əsas metodoloji qərarlarından biridir.

Ölkə klasterləri ekoloji və struktur baxımdan fərqləndi

Şəkil 4-də ölkə ortalamaları müxtəlif ölçü vahidlərini müqayisə etmək üçün z-ballara çevrilmiş və iyerarxik klasterləşdirmə tətbiq edilmişdir. İstehsal və tələb əsaslı istixana qazı göstəriciləri göstərici dendroqramında bir-birinə yaxın görünərkən, ekoloji malların ixracı və idxalı daha geniş ticarət–ətraf mühit profilinin bir hissəsi olmuşdur.

Ölkə dendroqramı isə ticarət inteqrasiyası, karbon məruz qalması, iqtisadi inkişaf və enerji strukturunun fərqli kombinasiyalarına malik qruplar yaratmışdır. Bu qruplar səbəbli “ölkə tipləri” deyil, standartlaşdırılmış profillərin oxşarlıq klasterləridir.

FDI ilə ticarət açıqlığı arasında vahid əlaqə aşkar edilmədi

Şəkil 5 FDI_IN ilə TRD_GDP arasındakı əlaqəni istehsal sənayesinin əlavə dəyərinin ÜDM-dəki payına görə altı ayrı intervalda araşdırır. Bəzi istehsal qruplarında əlaqə demək olar ki, üfüqidir, bəzilərində mənfi, bəzilərində isə zəif müsbətdir.

Buna görə daha yüksək ümumi FDI daxilolmasının hər istehsal strukturunda daha yüksək ticarət açıqlığı ilə sistematik olaraq birlikdə görüldüyünü söyləmək olmaz. Bundan əlavə, FDI_IN investisiyanın ekoloji xarakterini ayırmadığı üçün mənbə bu qrafikin “yaşıl xarici investisiya” effekti kimi şərh edilməsini açıq şəkildə rədd edir.

İxrac–idxal balansı ölkələr arasında fərqlənir

Şəkil 6, 2004–2024 dövründə ixrac–idxal asimmetriyasını göstərir. Bolqarıstan, Latviya və Rumıniya nümunədə orta ticarət disbalansının ən güclü olduğu ölkələr kimi seçilmişdir.

Rumıniya və Latviyada bəzi dövrlərdə mənfi dəyərlərin davamlılığı daha idxal-asılı inteqrasiya strukturuna işarə etdiyi halda, Bolqarıstanın zamanla daha tarazlı və ya müsbət mövqeyə doğru hərəkət etdiyi görünür.

Bu nəticənin əsas mesajı ümumi ticarət açıqlığının daxili tərkibini gizlədə bilməsidir. İqtisadiyyat yüksək dərəcədə açıq ola bilər; lakin bu açıqlıq güclü ixracdan və ya yüksək idxal asılılığından qaynaqlana bilər.

Enerji idxalı asılılığı və bərpa olunan enerji profilləri

Şəkil 7 məlumatların kəsişən mövcudluğu səbəbindən 2004–2021 dövrü ilə məhdudlaşdırılmışdır. Qrafik xalis enerji idxalını enerji istifadəsində pay kimi göstərərkən, nöqtənin rəngi bərpa olunan enerji istehlakını təmsil edir.

Mənbədə Litva yüksək enerji idxalı asılılığı ilə; Estoniya nəzərəçarpan azalma ilə; Latviya nisbətən yüksək bərpa olunan enerji payı ilə yanaşı əhəmiyyətli idxal asılılığı ilə; Polşa isə müşahidə olunan dövrün böyük hissəsində artan enerji idxalı asılılığı ilə seçilir.

Bu göstəricilər birbaşa “yaşıl ticarətin miqdarı” deyil. Onlar ticarət inteqrasiyasının baş verdiyi enerji istehsalı və təchizatı mühitində struktur məruz qalma amillərini göstərir.

Ekoloji mallar ticarəti daha birbaşa yaşıl ticarət göstəricisi təmin etdi

Şəkil 8-in sol paneli ölkələrin orta ekoloji mal idxalı və ixracını loqarifmik oxlarda müqayisə edir. 45 dərəcəlik xətt iki axının bərabər olduğu paritet xəttidir.

Polşa və Çexiya ekoloji mallar ticarətinin mütləq miqyasında paylanmanın yüksək həcmli tərəfində yerləşir. Paritet xəttinin yuxarısındakı və ya aşağısındakı mövqelər ixrac və ya idxal yönümlü ekoloji mal profilini göstərir; bu mövqelər ölkələrin ümumi ekoloji uğur sıralaması deyil.

İstehsal əsaslı və tələb əsaslı emissiyalar fərqli məlumat verir

Şəkil 8-in sağ panelində istehsal əsaslı istixana qazı emissiyaları ilə tələb əsaslı emissiyalar müqayisə edilir. Paritet xəttinin üstündə qalan ölkələrdə ölkə daxilində istehsaldan yaranan emissiyalar tələb əsaslı izdən yüksəkdir; xəttin altında qalanlarda isə tələb əsaslı iz daha yüksəkdir.

Bu fərq göstərir ki, iqtisadiyyatın yalnız öz sərhədləri daxilindəki istehsal emissiyalarına baxmaq beynəlxalq ticarət yolu ilə istehlak olunan karbonun hamısını göstərməyə bilər. Lakin iki ölçü arasındakı fərq tədqiqatda birbaşa “ticarətin səbəb olduğu emissiya təsiri” kimi şərh edilmir.

GGM nəyi göstərir?

2004–2021 ortaq məlumat pəncərəsində qurulan regularize Graphical Gaussian Model; KOF de facto və de jure indekslərini, FDI-ni, xidmətlərin əlavə dəyərini, adambaşına ÜDM-i, karbon intensivliyini, bərpa olunan enerjini, fosil yanacaq istehlakını, enerji idxalı asılılığını, ekoloji malların ixrac və idxalını və iki istixana qazı izi göstəricisini birlikdə nəzərdən keçirir.

GGM-də bir kənar, şəbəkədəki digər dəyişənlərə nəzarət edildikdə iki dəyişən arasındakı əlaqədən qalan qismən korrelyasiyanı ifadə edir. Mənbədə istehsal əsaslı və tələb əsaslı istixana qazı dəyişənləri güclü cüt təşkil etdiyi halda, ekoloji malların ixracı ilə idxalı da güclü bağlı görünür.

KOF de facto və de jure indeksləri şəbəkədə fərqli mövqelərə malikdir. Bu, faktiki və hüquqi ticarət inteqrasiyasının eyni qloballaşma anlayışının bir-birinin əvəzinə istifadə edilə bilən iki surəti olmadığını dəstəkləyir.

Karbon intensivliyi, bərpa olunan enerji, fosil enerji və enerji idxalı asılılığı da iqtisadi struktur və ticarət düyünləri ilə fərqli işarə və ölçülərdə şərti əlaqələr göstərir. Lakin şəbəkədə heç bir kənar bir dəyişənin digərinə səbəb olduğunu göstərmir.

Tədqiqat CEE ölkələrində ticarət qloballaşmasının həqiqətən yaşıllaşdığını göstərirmi?

Tədqiqatın dəstəklədiyi ən düzgün nəticə tam və vahid yaşıllaşma deyil, qismən və şərti yaşıllaşmadır. Daha təmiz istehsal, bərpa olunan enerjinin yayılması, daha aşağı enerji həssaslığı və daha güclü ekoloji mallar ticarəti profilləri ilə birlikdə müşahidə olunan inteqrasiya daha dayanıqlı görünür; lakin yüksək açıqlıq və ya yüksək formal liberallaşdırma təkbaşına müsbət ekoloji nəticə üçün kifayət deyil.

Şirkət səviyyəsində yoxlama niyə lazım idi?

Ölkə ortalamaları eyni ölkədə fəaliyyət göstərən müxtəlif sektorların ekoloji xüsusiyyətlərini gizlədə bilər. Bu problemi sınamaq üçün tədqiqatçılar LSEG Workspace-dən 2020–2024 dövrünə aid 73 şirkəti tamamlayıcı şəkildə araşdırmışlar.

Hər şirkət mövcud 2020–2024 müşahidələrinin ortalaması ilə bir dəfə təmsil edilmişdir. Şirkət ölçüsü üçün gəlir istifadə edilmiş, gəlir dəyişəninin təbii loqarifmi çıxarılmış; karbon intensivliyi, enerji intensivliyi, bərpa olunan enerji istifadəsi, ümumi emissiya, ümumi enerji istifadəsi və Scope 3 emissiyaları ekoloji performansı xarakterizə etmək üçün istifadə olunmuşdur.

Bu mikro tədqiqat müstəqil səbəbli şirkət paneli deyil. Sektor paylanmaları, loqarifmik şirkət ölçüsü–karbon intensivliyi səpələnməsi və standartlaşdırılmış sektor istilik xəritəsi vasitəsilə makro ortalamaların gizlədə biləcəyi heterogenliyi təsdiqləmək üçün hazırlanmışdır.

Şirkət ölçüsü təkbaşına ekoloji performansı izah etmədi

Şəkil 10 73 şirkətin gəlir miqyaslarının bir neçə böyüklük dərəcəsinə yayıldığını göstərir. Buna görə qrafik loqarifmik oxdan istifadə edir.

Şəkil 11-də maliyyə və texnologiya şirkətləri ümumən karbon intensivliyi paylanmasının aşağı tərəfində; enerji, əsas materiallar və kommunal xidmətlər sektorları isə daha yüksək və daha geniş paylanmalarla görünür.

Şəkil 12 oxşar ölçülü şirkətlərin fərqli sektorlarda çox fərqli karbon intensivliyinə malik ola biləcəyini göstərir. Buna görə şirkət ölçüsü ekoloji məruz qalmanın kifayət qədər izahedicisi deyil.

Şəkil 13-də şirkət ölçüsü, karbon intensivliyi, enerji intensivliyi və bərpa olunan enerji istifadəsinin sektor medianları standartlaşdırılaraq iyerarxik şəkildə klasterləşdirilmişdir. Daha karbon və enerji-intensiv sektorlar daha aşağı intensivlikli xidmət sektorlarından ayrılır. Bərpa olunan enerji istifadəsi isə şirkət ölçüsü və ya karbon intensivliyi ilə mexaniki olaraq eyni istiqamətdə sıralanmır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• CEE Aİ üzv ölkələrində faktiki və hüquqi ticarət inteqrasiyası fərqli trayektoriyalara malikdir.
• Ortaq Aİ institusional strukturu ölkələr arasında eyni real ticarət və ekoloji profili yaratmır.
• Yüksək ticarət açıqlığı təkbaşına aşağı karbon intensivliyi və ya daha yaşıl ticarət demək deyil.
• FDI ilə ticarət açıqlığı arasındakı əlaqə istehsal strukturuna görə dəyişir.
• Ekoloji malların ixracı və idxalı ölkələrin yaşıl ticarət tərkibi haqqında ümumi ticarət həcmindən daha birbaşa məlumat verir.
• İstehsal və tələb əsaslı istixana qazı izləri karbon təzyiqinin fərqli tərəflərini əhatə edir.
• Enerji idxalı asılılığı və bərpa olunan enerji istifadəsi ölkələr arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
• Ölkə ortalamaları sektor və şirkət səviyyəsində karbon və enerji heterogenliyini gizlədə bilər.
• Regionda yaşıllaşma qismən, şərti və ölkə/sektor xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Daha çox ticarətin avtomatik olaraq ekoloji yaxşılaşmaya səbəb olduğu göstərilməmişdir.
• Daha yüksək de jure liberallaşdırmanın avtomatik olaraq daha yaşıl iqtisadiyyat yaratdığı sübut edilməmişdir.
• FDI dəyişəni yaşıl investisiyanın ölçüsü deyil.
• GGM şəbəkəsindəki əlaqələr səbəbli təsir deyil.
• Ekoloji mallar ixracında güclü olmaq təkbaşına ölkənin ümumi ekoloji performansının daha yaxşı olduğu demək deyil.
• Şirkət səviyyəsində 73 müşahidədən ibarət yoxlama CEE-dəki bütün şirkətləri təmsil etmir.
• Nəticələr Qərbi Balkanlara və ya bütün Mərkəzi və Şərqi Avropa iqtisadiyyatlarına avtomatik şəkildə ümumiləşdirilə bilməz.

Siyasət nəticələri

Mənbə vahid tipli CEE siyasəti təklif etmir. Empirik heterogenlik səbəbindən dörd fərqli müdaxilə prioriteti müəyyən edilir; bunlar qəti və bir-birini istisna edən ölkə sinifləri deyil.

Litva tədqiqatda yüksək enerji idxalı asılılığı baxımından xüsusilə diqqət çəkən nümunədir. Polşada enerji idxalı asılılığı müşahidə olunan dövrdə artım meyli göstərir. Latviya isə daha yüksək bərpa olunan enerji payı ilə seçilir; bunun təmiz istehsal və ixracın yüksəldilməsi ilə əlaqələndirilməsi təklif olunur.

Bolqarıstan, Latviya və Rumıniya nümunədə ən güclü orta ticarət disbalanslarına malikdir. Mənbə bu ölkələr üçün xarici açıqlığı azaltmağı deyil, inteqrasiyanın tərkibini və dayanıqlığını yaxşılaşdırmağı təklif edir.

Məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət coğrafi əhatədir. Tədqiqat yalnız Aİ üzvü 11 CEE iqtisadiyyatını əhatə edir; nəticələr bütün CEE regionuna və ya Qərbi Balkanlara genişləndirilə bilməz.

İkinci məhdudiyyət məlumat mənbələrinin fərqli dövr əhatələridir. Məsələn, əsas analitik pəncərə 2004–2024 olduğu halda, KOF müqayisəsinin müvafiq şəkli 2004–2023, enerji profilləri və GGM isə ortaq məlumat mövcudluğu səbəbindən 2004–2021 dövrlərindən istifadə edir.

Üçüncü məhdudiyyət şirkət nümunəsidir. 73 şirkətin yer aldığı LSEG yoxlaması doqquz ölkə ilə məhdudlaşır və bütün CEE şirkətlərini təmsil edən ehtimallı nümunə deyil.

Dördüncü məhdudiyyət FDI dəyişənidir. Ümumi FDI yaşıl, neytral və karbon-intensiv investisiyaları bir-birindən ayırmır. Buna görə yaşıl və çirkləndirici FDI-nin ayrı təsirlərini sınamaq üçün investisiya səviyyəsində fərqli məlumat dəsti lazımdır.

Beşinci məhdudiyyət səbəbiyyət problemidir. GGM kəşfiyyat xarakterli şərti əlaqə şəbəkəsidir. Əks səbəbiyyət, eynizamanlılıq və zamanla dəyişən kənarda qalmış amillər aradan qaldırılmamışdır.

Bu məhdudiyyətlər gələcək müqayisəli ölkə tədqiqatları, sektor səviyyəli təhlillər və investisiya növünü birbaşa ayıra bilən şirkət/investisiya məlumatları üçün açıq tədqiqat sahələri yaradır.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat: Greening Trade Globalization? Evidence from De Facto and De Jure Trade Integration Across CEE EU Member States.

Müəlliflər: Alina Ionașcu; Grațiela Georgiana Noja; Denisa-Andrada Oancea (Dragomir); Eduard Ilie Copaci.

Məsul müəllif: Alina Ionașcu.

Qurum: West University of Timișoara nəzdindəki East-European Center for Research in Economics and Business (ECREB), Doctoral School of Economics and Business Administration və Faculty of Economics and Business Administration ilə əlaqəli bölmələr, Timișoara, Rumıniya.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: 2026, 14(10), 444.

DOI: 10.3390/economies14100444.

Nəşr prosesi: Qəbul edildi: 10 avqust 2026; yenidən işlənildi: 11 sentyabr 2026; qəbul olundu: 14 sentyabr 2026; dərc edildi: 2 oktyabr 2026.

Mənbə növü: Rəyçilər tərəfindən qiymətləndirilmiş, açıq girişli özgün tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas makro əhatə: Bolqarıstan, Xorvatiya, Çexiya, Estoniya, Macarıstan, Latviya, Litva, Polşa, Rumıniya, Slovakiya və Sloveniya; ümumi analitik pəncərə 2004–2024.

Mikro yoxlama: LSEG Workspace, 2020–2024; 73 şirkət, 10 iqtisadi sektor, doqquz ölkə. Estoniya və Latviya seçilmiş məlumat yetərliliyi şərtlərini ödəyən şirkət ehtiva etməmişdir.

Əsas metodlar: KOF de facto/de jure zaman sırası müqayisəsi; z-balı istilik xəritəsi və iyerarxik klasterləşdirmə; istehsal intensivliyinə görə təbəqələnmiş FDI–ticarət açıqlığı əlaqələri; ixrac–idxal asimmetriyası; enerji məruz qalma profilləri; ekoloji mallar ticarəti müqayisələri; istehsal və tələb əsaslı istixana qazı izi müqayisələri; regularize Graphical Gaussian Model; tamamlayıcı şirkət/sektor təhlili.

Bibliometrik alt tədqiqat: Web of Science Core Collection-dan 2022–2026 dövründəki 46 sənəd; mənbədə bildirilən RStudio 2026.07.1+147 “Pacific Dogwood” versiyası və bibliometrix/Biblioshiny istifadə olunmaqla qiymətləndirilmişdir.

Maliyyələşdirmə/dəstək: Müəlliflər West University of Timișoara tərəfindən təmin edilən institusional dəstəyi təşəkkür bölməsində maliyyələşdirmə başlığı altında qeyd edirlər. Mənbə konkret xarici layihə və ya qrant nömrəsi bildirmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Makro məlumatlar World Development Indicators, KOF Globalization Index, UNCTAD ekoloji mallar ticarəti məlumat dəstləri, OECD Greenhouse-Gas Footprints və Eurostat ekoloji iqtisadiyyat məlumat bazalarından açıq şəkildə əldə edilə bilər. Şirkət səviyyəli LSEG Workspace məlumatları institusional girişlə əldə edilmiş və lisenziya və məlumat istifadəsi məhdudiyyətlərinə tabedir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma A.I. və G.G.N.; metod A.I. və G.G.N.; proqram təminatı A.I. və E.I.C.; yoxlama G.G.N., D.-A.O. və E.I.C.; formal təhlil A.I. və E.I.C.; tədqiqat A.I., D.-A.O. və E.I.C.; məlumatların idarə edilməsi A.I. və D.-A.O.; ilkin layihə A.I. və D.-A.O.; nəzərdən keçirmə və redaktə bütün müəlliflər; vizuallaşdırma A.I. və E.I.C.; nəzarət G.G.N.; layihə idarəçiliyi A.I. tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Tədqiqat səbəbli təsiri qiymətləndirmir. GGM kənarları qismən korrelyasiyalardır; FDI ümumi xarici kapital inteqrasiyasını göstərir və yaşıl investisiyanın birbaşa ölçüsü deyil; şirkət nümunəsi təmsilçi deyil; dəyişənlərin məlumat dövrləri tam eyni deyil.

Vizual yenidənqurma qeydi: Mənbə Şəkil 3-dəki faktiki–hüquqi inteqrasiya müqayisəsi, Şəkil 6-dakı ixrac–idxal asimmetriyası, Şəkil 7-dəki enerji asılılığı–bərpa olunan enerji profili, Şəkil 8-dəki ekoloji mallar və istixana qazı paritet qrafikləri, Şəkil 9-dakı GGM şəbəkəsi və Şəkil 13-dəki sektor istilik xəritəsi Verianla üçün müəllif hüquqları baxımından özgün, lakin elmi baxımdan ekvivalent strukturlar şəklində yenidən çəkilə bilər. Xam rəqəm olmayan qrafiklərdə görüntüdən dəqiq aralıq dəyər çıxarılmamalıdır.