Тариф каскады (tariff cascade) — импорттолуучу аралык ресурстарга колдонулган тариф чек арада гана калган бир баскычтуу чыгым өсүшү болбостон, киргизүү-чыгаруу байланыштары аркылуу өндүрүш чынжырынын кийинки баскычтарына түз жана кыйыр түрдө жайылышы. Hadi Zarea, Sina Mirzaye Shirkoohi, Zhan Su, Anne-Marie Côté жана Ekaterina Turkina тарабынан иштелип чыккан изилдөө бул механизмди глобалдык нарк чынжырына (Global Value Chain, GVC) катышуу менен байланыштырган теорияга артыкчылык берген алкак түзөт жана үч көчмө диагностикалык куралды сунуштайт: Тарифтин Таралуу Көбөйткүчү (Tariff Propagation Multiplier, TPM), Артка/Алга Тариф Ийкемдүүлүгүн Ажыратуу (Backward/Forward Tariff Elasticity Decomposition, BFTED) жана Баскычтын Жылыш Өлчөмү (Stage-Shift Metric, SSM).
Изилдөөнүн эмпирикалык бөлүгү 1999–2018 мезгилинде 175 өнөктөш өлкөнү камтыган 260.473 өлкө жуп-жыл байкоосуна негизделет. Эки багыттуу туруктуу эффекттери бар панелдик регрессиялар өлкөнүн өзү колдонгон киргизүү тарифтеринин өсүшү артка багытталган GVC катышуусун олуттуу азайтарын көрсөтөт. Негизги BFTED моделинде өлкөнүн өз тарифи үчүн артка багытталган катышуу коэффициенти −0,591 болуп, p < 0,01 деңгээлинде статистикалык жактан маанилүү. Алга багытталган катышуу теңдемесинде ошол эле өзгөрмө үчүн коэффициент −0,586. Демек, тарифтердин өсүшү чет өлкөлүк аралык ресурстарды пайдаланууну гана эмес, өлкөнүн аралык товарларынын башка өлкөлөрдүн экспорттук өндүрүшүндөгү атаандаштык жөндөмүн да басаңдатышы мүмкүн.
Изилдөөнүн эң маанилүү өлчөө жыйынтыгы — өлкөнүн GVC позиция индексинин өсүшү ар дайым технологиялык же өндүрүштүк “жогорулоону” билдирбейт. Артка багытталган катышуу алга багытталган катышууга караганда тезирээк азайса, позиция көрсөткүчү математикалык түрдө жогорулашы мүмкүн; өлкө көбүрөөк “upstream” болуп көрүнгөнү менен, жалпы GVC интеграциясы чындыгында кыскарып жатышы мүмкүн. Авторлор бул көрүнүштү жалган жогорулоо (false upgrading) деп аташат. SSM болжолдогон позиция өзгөрүүлөрү менен байкалган позиция өзгөрүүлөрүнүн ортосундагы Pearson корреляциясы r = 0,96 деп берилет.
%25 тариф сценарийине негизделген кыска мөөнөттүү жарым-жартылай тең салмак симуляциясы глобалдык артка багытталган катышууда %12,36 жана алга багытталган катышууда %12,26 төмөндөөнү болжолдойт. Канада мисалында Таблица 7 ошол эле тариф деңгээлинде соода салмагы менен өлчөнгөн артка багытталган катышуу жоготуусун %9,42, алга багытталган катышуу жоготуусун %9,34 жана жогорку-TPM таасирин %16,95 деп көрсөтөт. Бирок бул маанилер так келечек божомолдору эмес: модель валюта курсунун өзгөрүшүн, жооп тарифтерин, фирма деңгээлиндеги ыңгайлашууларды, келип чыгуу эрежелериндеги өзгөчөлүктөрдү жана узак мөөнөттүү жеткирүүчү алмашуусун эсепке албайт.
Глобалдык нарк чынжырлары тарифтерди эмне үчүн татаалдаштырат?
Заманбап өндүрүш көп товарларда бир эле өлкөнүн чек арасынын ичинде аяктабайт. Автоунаанын электрондук компоненттери бир өлкөдө, кыймылдаткыч бөлүктөрү башка өлкөдө, металл ресурстары үчүнчү өлкөдө өндүрүлүшү мүмкүн; бөлүктөр чек араларды бир нече жолу кесип өткөндөн кийин акыркы товар башка рынокто сатылышы мүмкүн. Мындай түзүлүш аралык товарлар эл аралык өндүрүш тармактарында кайра-кайра колдонулган глобалдык нарк чынжырларын түзөт.
Мындай системада импорттолгон аралык ресурска коюлган тариф импорттоочу төлөгөн чек ара салыгы гана эмес. Ресурсту колдонгон сектордун чыгымы өскөндө, ошол сектордун продукциясын аралык ресурс катары колдонгон кийинки секторлордун чыгымдары да таасирленет. Өндүрүш чынжыры узарган сайын жана импорттук ресурстарга көз карандылык күчөгөн сайын баштапкы баа шогу тармак боюнча жайылышы мүмкүн.
Изилдөө “каскад” түшүнүгүнүн өзөгүнө койгон механизм ушундай. Тарифтин экономикалык таасири колдонулган номиналдык ченге гана эмес, экономиканын өндүрүш тармагындагы абалына, импорттук ресурс интенсивдүүлүгүнө жана секторлор аралык байланыштардын тереңдигине да көз каранды.
Артка жана алга багытталган GVC катышуусу эмнени өлчөйт?
Изилдөө GVC катышуусунун эки негизги чегин бири-биринен ажыратат. Артка багытталган катышуу (backward participation, BL), өлкөнүн өз экспортунда камтылган чет өлкөлүк кошумча наркты билдирет. Өлкө экспорттук өндүрүштө канчалык көп чет өлкөлүк аралык ресурс колдонсо, анын артка багытталган интеграциясы ошончолук жогору болот.
Алга багытталган катышуу (forward participation, FL) болсо өлкө өндүргөн жергиликтүү кошумча нарк соода өнөктөштөрүнүн экспортуна канчалык деңгээлде кирерин көрсөтөт. Бул өлкөнүн башка өлкөлөрдүн өндүрүш тармактарына аралык товар же кошумча нарк берүүчү катары катышуусун билдирет.
Теориялык аныктамалар булакта төмөнкүдөй берилет:
\[ BL=\frac{FVA}{XE} \]
\[ FL=\frac{\text{Ticaret ortaklarının ihracatında bulunan yerli katma değer}}{XE} \]
Бул жерде \(FVA\) чет өлкөлүк кошумча наркты, \(XE\) болсо дүң экспортту билдирет. Эмпирикалык панелдик бөлүктө UNCTAD-Eora маалымат түзүмү менен салыштыруу үчүн BL жана FL өзгөрмөлөрү өлкөнүн GDPсине карата нормалдаштырылат. Булак теориялык жана эмпирикалык бөлгүчтөрдүн бул айырмасын ачык көрсөтөт.
GVC позиция индекси
Алга жана артка багытталган катышуу бирге колдонулуп, өлкөнүн өндүрүш чынжырындагы салыштырмалуу абалын көрсөткөн индекс түзүлөт:
\[ P=\ln\left(1+\frac{FL}{BL}\right) \]
\(P>0\) жогорураак, башкача айтканда upstream позицияны; төмөнүрөөк маанилер салыштырмалуу төмөнкү өндүрүш баскычтарын билдирет. Бирок изилдөөнүн негизги эскертүүлөрүнүн бири — бул индекстин кыска мөөнөттүү өзгөрүүсүн түздөн-түз технологиялык жогорулоо катары чечмелөөгө болбойт.
Тариф каскады өндүрүш тармагы боюнча кантип жайылат?
Тариф каскады — импорттолгон аралык ресурстун баасынын өсүшү Leontief киргизүү-чыгаруу тармагы аркылуу түздөн-түз ресурсту колдонгон сектордон башталып, аны колдонгон кийинки өндүрүш баскычтарына өтүшү. Сектор импорттук ресурсту түздөн-түз колдонбосо да, импорттук ресурска көз каранды башка сектордун продукциясын колдонсо, тарифке кыйыр түрдө кабылышы мүмкүн.
Киргизүү-чыгаруу баа модели
Изилдөө \(N\) сектордон турган өлкөлөр аралык input-output системасын түзөт. \(A\) аралык ресурс коэффициенттеринин матрицасы, \(Y\) акыркы суроо-талап вектору, \(X\) дүң чыгарылыш жана
\[ L=(I-A)^{-1} \]
Leontief тескери матрицасы. Бул учурда көлөм жагында:
\[ X=LY \]
байланышы жарактуу.
Баалар жагында бирдик чыгарылыш баалары \(p\), негизги фактор баалары \(w\) жана транспозицияланган Leontief тескери матрицасы колдонулуп төмөнкүдөй берилет:
\[ p=(I-A')^{-1}w=B'w \]
Бул жерде \(B=(I-A)^{-1}\) стандарттуу Leontief тескери матрицасы. Баа шоктору өндүрүш чыгымдары боюнча көлөм агымына карама-каршы багытта жайылгандыктан, баа модели \(B'\) колдонот.
Эл аралык түзүлүштө аралык ресурстар матрицасы:
\[ A=A_d+A_m \]
түрүндө бөлүнөт. \(A_d\) жергиликтүү аралык ресурстарды, \(A_m\) импорттолгон аралык ресурстарды билдирет. Ad valorem тариф шогу түздөн-түз импорттук ресурстар блогуна жүктөлөт.
Тариф шогунун биринчи тартиптеги баа таасири
Импорттук аралык ресурс бааларынын вектору \(q_m\) башында 1-ге нормалдаштырылганда, кичине тариф шогунун сектор бааларына биринчи тартиптеги таасири булакта төмөнкүдөй берилет:
\[ dp=B'A'_m\,dq_m \]
Бардык импорттук ресурс баалары бирдей өлчөмдө \(t\) өссө:
\[ dp=tB'A'_m\mathbf{1} \]
алынат. Бул туюнтма бирдей номиналдык тариф ар бир сектордо бирдей чыгым өсүшүн жаратпай турганын көрсөтөт. Натыйжа сектордун импорттук ресурстарга түз жана кыйыр көз карандылыгына жараша өзгөрөт.
Тарифтин Таралуу Көбөйткүчү (TPM) эмнени өлчөйт?
Тарифтин Таралуу Көбөйткүчү импорттук аралык ресурстардын баасы бир пайыздык пунктка өскөндө, өндүрүш тармагындагы бардык түз жана кыйыр байланыштар эсепке алынгандан кийин белгилүү сектордун бирдик чыгымы канчага өсөрүн өлчөйт. Жогорку TPM сектор узун жана импортко көз каранды өндүрүш чынжырларынын төмөн жагында турганын жана тариф шокторун күчтүүрөөк өткөрөрүн көрсөтөт.
Булакта сектор \(k\) үчүн TPM төмөнкүдөй аныкталат:
\[ TPM_k=(B'A'_m\mathbf{1})_k=\sum_i b_{ik}m_i \]
Бул жерде \(b_{ik}\) Leontief тескери матрицасынын тиешелүү элементин; \(m_i\) сектор \(i\)деги импорттук ресурстардын чыгым үлүшүн билдирет.
Булак жөнөкөй эки секторлуу мисал келтирет. 2-сектордун түз импорттук ресурс чыгым үлүшү 0,20, 1-сектордун үлүшү 0,10 жана 1-сектордон 2-секторго кыйыр байланыш коэффициенти 0,50 болсо:
\[ TPM_2=0.20+(0.50\times0.10)=0.25 \]
Бул мисалда импорттук аралык ресурстардын баасынын бир пайыздык пунктка өсүшү түз жана кыйыр каналдар чогуу эсептелгенде 2-сектордун бирдик чыгымын 0,25 пайыздык пунктка көбөйтөт.
BFTED тариф таасирин эмне үчүн эки өзүнчө каналга бөлөт?
Артка/Алга Тариф Ийкемдүүлүгүн Ажыратуу (BFTED) байкалган GVC катышуу өзгөрүүсү жалпы экспорт көлөмүнүн өзгөрүшүнөнбү же экспорттун кошумча нарк курамындагы өзгөрүүдөнбү келип чыкканын ажыратуу үчүн колдонулат. Ошентип, бирдей BL же FL кыймылынын артында ар башка экономикалык механизмдер бар-жогун көрүүгө болот.
Артка багытталган катышуу үчүн:
\[ \frac{d\ln BL}{dt} = \frac{d\ln FVA}{dt} - \frac{d\ln X(E)}{dt} \]
Биринчи мүчө чет өлкөлүк кошумча нарк курамынын өзгөрүшүн, экинчи мүчө экспорт масштабынын өзгөрүшүн билдирет.
Алга багытталган катышуу үчүн:
\[ \frac{d\ln FL}{dt^*} = \frac{d\ln(\text{yabancı ihracatta bulunan yerli katma değer})}{dt^*} - \frac{d\ln X(E)}{dt^*} \]
Бул ажыратуу саясат жагынан өзгөчө маанилүү. BLдин төмөндөшү фирмалардын чет өлкөлүк ресурстардан жергиликтүү ресурстарга өтүшүнөн да, жалпы экспорттун кыскарышынан да келип чыгышы мүмкүн. Эки учурда тең байкалган катышуу көрсөткүчү бир багытта кыймылдаса да, экономикалык мааниси бирдей эмес.
“Жалган жогорулоо” деген эмне?
Жалган жогорулоо — өлкөнүн GVC позиция индекси өссө да, бул технологиялык мүмкүнчүлүктүн өсүшүнөн же жогорку кошумча нарктуу өндүрүш баскычтарына чыныгы өтүүдөн эмес, артка жана алга багытталган катышуу көрсөткүчтөрүнүн ар башка ылдамдыкта кыскарышынан келип чыккан көрүнүш. Өзгөчө BL FLге караганда тезирээк азайса, жалпы GVC интеграциясы алсырап жатканда позиция индекси механикалык түрдө жогорулашы мүмкүн.
SSM үчүн колдонулган биринчи тартиптеги позиция өзгөрүүсү:
\[ dP= \frac{1}{1+FL/BL} \left( \frac{dFL}{BL} - \frac{FL}{BL^2}dBL \right) \]
түрүндө.
Изилдөөнүн панелдик текшерүүсүндө SSM менен болжолдонгон жылдык позиция өзгөрүүсү жана байкалган позиция өзгөрүүсүнүн ортосунда r = 0,96 Pearson корреляциясы табылган. Бул жогорку дал келүү SSM BL жана FL кыймылдарынан позиция өзгөрүүсүн эсептөөдө күчтүү өлчөө куралы экенин колдойт. Бирок авторлор бул сектор деңгээлиндеги input-output тариф каскадынын түз эмпирикалык тести эмес экенин өзгөчө белгилешет.
Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары
Теориялык божомолдор
Алкак үч негизги божомолго таянат. Биринчиси — кыска мөөнөттө сектор технологиясы туруктуу техникалык коэффициенттүү Leontief түзүмүндө болот. Бул божомол боюнча фирмалар тариф шогунан дароо кийин өндүрүш рецептин толугу менен өзгөртпөйт; алгачкы таасирлер баалар жана булак тандоо аркылуу пайда болот.
Экинчи божомол — жергиликтүү жана импорттук аралык ресурстардын ортосунда Armington тибиндеги алмаштыруу мүмкүн болушу. Импорттук ресурс баасы өскөндө импорт үлүшүндөгү өзгөрүү булакта:
\[ ds_m=-\sigma s_m(1-s_m)d\ln(q_m/q_d) \]
түрүндө берилет. \(\sigma>0\) — алмаштыруу ийкемдүүлүгү. Бул түзүм тариф импорттук ресурстун салыштырмалуу баасын көтөргөндө импорт үлүшү кайсы багытта өзгөрөрүн аныктайт.
Үчүнчү божомол — GVC өлчөөсү OECD-TiVA мамилесине ылайык value-added accounting логикасына негизделет.
Алты теориялык жобо
Изилдөө тариф каскады механизмин алты негизги жобо менен формалдаштырат:
- Импорттук ресурс тарифи Leontief тармагы боюнча сектор бааларына каскад түрүндө жайылат жана таасир TPM менен жыйынтыкталышы мүмкүн.
- Өлкөнүн өз импорттук аралык ресурс тарифтери артка багытталган GVC катышуусун азайтат.
- Соода өнөктөштөрүнүн төмөнкү агымдагы/акыркы товар тарифтери өлкөнүн алга багытталган GVC катышуусун азайтышы мүмкүн.
- BL жана FL ар башка ылдамдыкта өзгөргөндө өлчөнгөн GVC позициясы технологиялык өзгөрүүсүз механикалык жылышы мүмкүн.
- Жогорку TPMге ээ секторлордо бирдей тариф ченинин өндүрүш чыгымына жана натыйжалуу кошумча наркка таасири күчтүүрөөк.
- BFTED катышуу ийкемдүүлүктөрүн курам жана масштаб каналдарына бөлө алат.
Эмпирикалык маалымат топтому
Эмпирикалык талдоо 1999–2018 мезгилиндеги эки тараптуу соода мамилелерине негизделет. Маалымат чыпкаларынан кийин акыркы баалоо үлгүсү 260.473 өлкө жуп-жыл байкоосун жана 175 өнөктөш өлкөнү камтыйт.
GVC катышуу көрсөткүчтөрү UNCTAD-Eora Global Value Chain маалымат базасынан алынган. Эки тараптуу тарифтер CEPII түзгөн MAcMap-HS6 маалымат базасынан келет. GDP көзөмөлдөрү Дүйнөлүк банктын World Development Indicators булагынан, эркин соода келишими көрсөткүчү WTO аймактык соода келишимдеринин маалымат базасынан алынган. Санкция маалыматы Global Sanctions Databaseден алынганы менен, тарифтер менен жогорку коллинеардуулуктан улам негизги регрессиялардан чыгарылган.
MAcMap-HS6 тариф маалыматтары жылдык эмес, болжол менен үч жылдык аралык менен бар. Изилдөө аралык жылдар үчүн акыркы байкоону алдыга өткөрүү, башкача айтканда forward-fill ыкмасын колдонгон. Авторлор бул жылдык тариф өзгөрмөлүүлүгү жагынан чектөө түзөрүн ачык моюнга алышат.
Панелдик регрессия түзүмү
BFTED үчүн эки багыттуу туруктуу эффекттери бар панелдик моделдер бааланган. Негизги теңдемелер:
\[ \ln BL_{ijt} = \beta_1\tau^{home}_{ijt} + \beta_2\tau^{partner}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]
\[ \ln FL_{ijt} = \beta_1\tau^{partner}_{ijt} + \beta_2\tau^{home}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]
\[ P_{ijt} = \beta_1\tau^{home}_{ijt} + \beta_2\tau^{partner}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]
түрүндө.
\(\alpha_{ij}\) өлкө жуптарынын туруктуу эффекттерин билдирет жана географиялык аралык, жалпы тил же тарыхый байланыш сыяктуу убакытта өзгөрбөгөн эки тараптуу өзгөчөлүктөрдү сиңирет. \(\lambda_t\) болсо жалпы глобалдык шокторду кармаган жылдык туруктуу эффекттер. Стандарттык каталар өлкө жуп деңгээлинде кластерленген.
Баалоолор R 4.6 чөйрөсүндө fixest пакети менен жүргүзүлгөн.
Негизги BFTED регрессия жыйынтыктары
| Өзгөрмө / Модель | Артка багытталган катышуу BL | Алга багытталган катышуу FL | Позиция P | BL ~ TPM модели |
|---|---|---|---|---|
| Өлкөнүн өз тарифи | −0,591*** (0,056) | −0,586*** (0,040) | 0,031 (0,034) | −0,613*** (0,056) |
| Өнөктөш тарифи | −0,037 (0,036) | 0,039 (0,033) | 0,045* (0,026) | — |
| TPM прокси өзгөрмөсү | — | — | — | 0,023 (0,017) |
| Байкоолордун саны | 260.473 | 260.473 | 260.473 | 254.623 |
| R² | 0,982 | 0,974 | 0,953 | 0,982 |
* p < 0,10; *** p < 0,01.
Негизги жыйынтык — өлкөнүн өз тарифинин өсүшү менен артка багытталган катышуунун ортосунда күчтүү терс байланыш бар. Булак −0,591 коэффициентин, башка шарттар туруктуу болгондо тариф өзгөрмөсүндөгү %1 өсүш артка багытталган GVC катышуусунун болжол менен %0,591 азайышы менен байланыштуу деп чечмелейт.
Өзгөчө көңүл бурарлык нерсе — өлкөнүн өз тарифи алга багытталган катышуу теңдемесинде да −0,586 коэффициентке ээ жана p < 0,01 деңгээлинде маанилүү. Авторлор муну кымбаттаган импорттук ресурстар жергиликтүү өндүрүш чыгымдарын көбөйтүп, өлкөнүн аралык товарларын өнөктөш өлкөлөрдүн экспорттук өндүрүшүндө азыраак атаандаштыкка жөндөмдүү кыла алышы менен түшүндүрүшөт.
Эки тараптуу панель үчүн түзүлгөн TPM прокси өзгөрмөсү оң 0,023 коэффициентке ээ болгону менен статистикалык жактан маанилүү эмес. Изилдөө муну теориялык TPM сектор деңгээлиндеги Leontief тармагынан эсептелгенине, ал эми эмпирикалык TPM проксиси агрегатталган өлкө жуп маалыматтарынан түзүлгөнүнө байланыштуу болжолдуу өлчөө көйгөйү менен түшүндүрөт. Ошондуктан макала TPM үчүн түз сектор деңгээлиндеги эмпирикалык ырастоону талап кылбайт.
Туруктуулук текшерүүсү
Тескери себептүүлүк боюнча тынчсызданууну азайтуу үчүн бир жылга кечиктирилген тарифтер менен кошумча модель бааланган. Артка багытталган катышуу үчүн өлкөнүн өз тарифи коэффициенти −0,635 жана p < 0,01, алга багытталган катышуу үчүн −0,559 жана p < 0,01 деп берилет. Ошентип, негизги терс байланыш кечиктирилген тариф спецификациясында да сакталат.
SSM текшерүүсү
SSM өлкө жуптары боюнча BL, FL жана Pнин жылдык өзгөрүүлөрүнүн негизинде болжолдонгон \(\Delta P\) маанилерин эсептейт. Болжолдонгон жана чыныгы позиция өзгөрүүлөрүнүн ортосундагы Pearson корреляциясы:
r = 0,96
деп берилет. Бул жыйынтык биринчи тартиптеги SSM мамилеси позиция индексиндеги механикалык өзгөрүүнү күчтүү кармай турганын көрсөтөт. Бирок бул корреляция сектор деңгээлиндеги тариф каскады теориясынын түз тести эмес.
Кризис мезгилдериндеги жалган жогорулоо
| Мезгил | Байкоо | Орточо ΔBL | Орточо ΔFL | Орточо ΔP | Жалган жогорулоо (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| Глобалдык Финансылык Кризис, 2008–2009 | 26.174 | −3,3044 | −3,9109 | 0,0015 | 32,17 |
| Кадимки мезгилдер | 208.386 | 1,8077 | 1,8062 | 0,0007 | 20,05 |
| АКШ–Кытай, 2018–2019 белгиси | 12.826 | −3,7167 | −2,7193 | 0,0009 | 28,49 |
Булак ичиндеги карама-каршылык тууралуу эскертүү: Булактын теориялык жобо жана талкуу тексттеринин айрым бөлүктөрүндө Глобалдык Финансылык Кризис маалында жалган жогорулоо учурлары “%50-ден жогору” болгону айтылат. Бирок булак Таблица 4 боюнча көрсөткүчтү %32,17 деп берет. Verianla бул эки маанини өз ара шайкеш келтирген жок; жогорудагы таблицада түздөн-түз булактын Таблица 4 мааниси колдонулду.
Мындан тышкары, регрессия үлгүсү 1999–2018 менен аяктайт. Булак 2019-жылдагы АКШ–Кытай кийинки таасирлерин жана 2020–2021 COVID-19 мезгилин моделдин ичиндеги текшерүү эмес, байкалган тенденцияларга негизделген сүрөттөмө кеңейтүүлөр катары чечмелөө керектигин ачык көрсөтөт.
%25 тариф өсүшү GVC катышуусунда канча жоготуу жаратат?
Изилдөөнүн BFTED коэффициенттерине негизделген жарым-жартылай тең салмак симуляциясында %25 тариф сценарийи глобалдык артка багытталган GVC катышуусунда %12,36 жана алга багытталган катышууда %12,26 төмөндөө жаратат. Бирок бул жыйынтык тарыхта ишке ашкан саясат таасири эмес; 1999–2018 панелинен бааланган ийкемдүүлүктөрдү белгилүү тариф сценарийлерине колдонуу аркылуу түзүлгөн контрфактуалдык эсеп.
Симуляция ыкмасы
Тариф чени адегенде:
\[ \tau=\ln(1+\text{tarife oranı}) \]
түрүндө өзгөртүлөт.
Андан кийин артка жана алга багытталган катышуу өзгөрүүлөрү:
\[ \Delta BL(\%)= \left[ \exp(\beta_{BL}\tau)-1 \right]\times100 \]
\[ \Delta FL(\%)= \left[ \exp(\beta_{FL}\tau)-1 \right]\times100 \]
менен эсептелет. Булакта \(\beta_{BL}=-0.591\) жана \(\beta_{FL}=-0.586\).
| Сценарий | Тариф чени | ΔBL | ΔFL | SSM ΔP | Түшүндүрмө |
|---|---|---|---|---|---|
| Баштапкы | %0 | %0 | %0 | 0 | Өзгөрүү жок |
| Орточо | %10 | −%5,48 | −%5,43 | 0,00021 | Жалган жогорулоо коркунучу |
| %25 сценарийи | %25 | −%12,36 | −%12,26 | 0,00046 | Жалган жогорулоо коркунучу |
| Жогорку күчөш | %50 | −%21,31 | −%21,15 | 0,00075 | Жалган жогорулоо коркунучу |
BL жана FL бири-бирине абдан жакын темпте азайганына карабастан, BLдин бир аз тезирээк кыскарышы \(P\) позиция индексинде кичине оң өзгөрүү жаратат. Изилдөөнүн “false upgrading” эскертүүсү дал ушул механизмге негизделет: позиция көрсөткүчү жакшырып жатканда жалпы эл аралык өндүрүш байланыштары азайышы мүмкүн.
Канада эмне үчүн жогорку таасирленүү мисалы катары тандалган?
Изилдөө Канаданы АКШ менен тыгыз өндүрүш интеграциясынан улам өзгөчө мисал катары карайт. Булакка ылайык, Канаданын экспортунун болжол менен %75-и АКШга багытталат. Автомобиль, машина-жабдуу жана металл секторлору чек ара аралык аралык ресурс агымдары менен өзгөчө тыгыз байланышкан.
%25 номиналдык тариф чени Канаданын АКШга экспорт үлүшү менен салмакталганда булак болжол менен %18,7 эффективдүү тариф шогун колдонот.
| Сценарий | Тариф | Канада ΔBL | Канада ΔFL | Жогорку-TPM таасири |
|---|---|---|---|---|
| Баштапкы | %0 | %0 | %0 | %0 |
| Орточо | %10 | −%4,14 | −%4,10 | −%7,45 |
| %25 сценарийи | %25 | −%9,42 | −%9,34 | −%16,95 |
| Жогорку күчөш | %50 | −%16,45 | −%16,32 | −%29,61 |
Булак ичиндеги сандык айырма: Булактын баяндоо текстинде %25 сценарийи үчүн Канаданын BL жана FL жоготуулары болжол менен %9,7 жана %9,6 деп айтылат. Ошол эле изилдөөнүн Таблица 7 көрсөткүчтөрү болсо %9,42 жана %9,34 маанилерин берет. Жогорудагы таблица булактын Таблица 7 маанилерин сактайт.
Канаданын сектор деңгээлиндеги сценарийлерин кантип чечмелөө керек?
Булактын Канада сектор графиги чыныгы сектор деңгээлиндеги панелдик баалоолордон түзүлгөн эмес. Колдонулган TPM көбөйткүчтөрү теориялык алкактан чыгарылган жана секторлордун импорттук ресурс интенсивдүүлүгү менен өндүрүш чынжырынын узундугундагы салыштырмалуу айырмачылыктарды көрсөтүү үчүн тандалган түшүндүрмө маанилер.
Бул сценарийде моторлуу унаалар жана автомобиль тетиктери үчүн TPM көбөйткүчү 2,1 деп алынып, артка багытталган катышуу жоготуусу болжол менен %18 деп көрсөтүлөт. Машина жана жабдуу үчүн TPM 1,8 жана жоготуу болжол менен %16; бизнес кызматтарында TPM 0,9 жана жоготуу болжол менен %8 деп берилет.
Бул сандар секторлор үчүн ырасталган себептик баалоолор же так саясат божомолдору эмес. Булак мунун теориялык TPM гетерогендүүлүгү жарактуу болгондо ар башка секторлор кантип ар башка таасирлениши мүмкүн экенин түшүндүргөн сценарийлер экенин ачык белгилейт.
Канада жана жалган жогорулоо
Канада боюнча SSM жыйынтыгы булакта АКШ–Кытай шогу деп белгиленген 2018–2019 мезгилинде Канада dyadдары үчүн %100 жалган жогорулоо көрсөткүчүн билдирет. Бул тиешелүү таблицадагы бардык Канада өлкө жуп-жыл байкоолорунда позиция индекси жогорулап жатканда BL жана FL бирге азайганын билдирет.
Бирок бул маанини да изилдөөнүн убакыт камтуусу менен бирге окуу керек: негизги регрессия үлгүсү 2018-жылы аяктагандыктан, булак 2019 кийинки таасирлерин in-sample моделдик текшерүү катары эмес, сүрөттөмө кеңейтүү катары баалайт.
Саясат жагынан үч негизги тыянак
Изилдөө биринчиден, тармактык түзүлүшү бар экономикада аралык ресурс протекционизми чет өлкөлүк ресурстарды азайтуу менен гана чектелбеши мүмкүн деп ырастайт. BL жана FLдин бирге кыскарышы киргизүү тарифтери импорттук аралык ресурстарды пайдаланууну да, жергиликтүү аралык товарлардын чет өлкөлүк өндүрүш системаларындагы атаандаштык жөндөмүн да алсырата аларын көрсөтөт.
Экинчиден, TPM бирдей тариф секторлор арасында ар башка чыгым жаратары мүмкүн экенин көрсөтөт. Жогорку TPM секторлорун тарифти кайтаруу, тарифти убактылуу токтотуу механизмдери же жөнөкөйлөтүлгөн келип чыгуу эрежелери сыяктуу куралдарда артыкчылыктуу кылуу изилдөө талкуулаган саясат варианттарынын бири.
Үчүнчүдөн, изилдөө GVC позиция индексине гана карап өнөр жай саясатынын ийгилигин баалоого болбой турганын баса белгилейт. P өсүп жатканда BL жана FL бирге түшсө, байкалган өзгөрүү өндүрүш мүмкүнчүлүгүнүн чыныгы жакшырганынан эмес, математикалык курам таасиринен келип чыгышы мүмкүн.
Изилдөөнүн чектөөлөрү
Кыска мөөнөттүү түзүлүш: Leontief–Armington алкагы кыска мөөнөттө техникалык коэффициенттер салыштырмалуу туруктуу деп болжолдойт. Узак мөөнөттө фирмалар жеткирүүчүлөрдү алмаштырып, өндүрүш технологиясын кайра түзүп, reshoring жүргүзүп же үчүнчү өлкөлөргө багыт алышы мүмкүн.
Сектор деңгээлиндеги эмпирикалык текшерүүнүн жоктугу: Теориялык TPM сектор деңгээлинде аныкталганы менен, азыркы регрессиялар өлкө жуп деңгээлинде. Чыныгы TPM текшерүүсү country-sector-year ICIO маалыматтарын талап кылат.
Жарым-жартылай тең салмак симуляциясы: Валюта курсунун кыймылдары, киреше таасирлери, соода бурулушу, жооп тарифтери жана башка жалпы тең салмактык кайтарым байланыштар моделденбейт.
Тариф маалыматтарынын жыштыгы: MAcMap тарифтери болжол менен үч жылдык аралыкта байкалат жана аралык мезгилдер forward-fill ыкмасы менен толтурулат. Жылдык маалыматтар идентификацияны күчөтүшү мүмкүн эле.
GVC өлчөө каталары: UNCTAD-Eora жана ICIO көрсөткүчтөрү негизги input-output таблицаларынын сапатына жана кошумча нарктын эки жолу эсептелиши кантип иштетилгенине көз каранды.
Себептүүлүк чеги: Эки багыттуу туруктуу эффекттер байкалбаган көптөгөн туруктуу өлкө жуп өзгөчөлүктөрүн көзөмөлдөгөнү менен, изилдөө бардык коэффициенттерди эксперименттик себептүүлүк далили катары бербейт. Мисалы, FTA мүчөлүк коэффициенти боюнча булак себептик чечмелөө жасалбашы керектигин ачык айтат.
Келечектеги изилдөөлөр
Авторлор биринчи кезекте OECD TiVA же ADB MRIO сыяктуу маалымат базаларынан чыныгы өлкө-сектор-жыл TPM маанилерин эсептөөнү жана секторлор арасындагы каскад айырмачылыктарын түз текшерүүнү сунушташат.
Экинчиден, SSMди өндүрүш мүмкүнчүлүгүн өлчөгөн көрсөткүчтөр менен бирге колдонуу сунушталат. Экспорттун бирдик баалуулуктары, патент активдүүлүгү же жалпы фактор өндүрүмдүүлүгү сыяктуу өндүрүш жагындагы көрсөткүчтөр позиция индексинин өсүшү чыныгы мүмкүнчүлүк жогорулообу же эсептик курам таасириби — муну ажыратууга жардам бере алат.
Үчүнчү изилдөө багыты өнөктөшкө мүнөздүү TPM. Импорттук ресурстардын үлүштөрүн конкреттүү булак өлкөлөр боюнча ажыратуу бир соода өнөктөшүнө ашыкча көз карандылыктан чыккан геосаясий жана жеткирүү чынжыры тобокелдиктерин өлчөөгө мүмкүндүк берет.
Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү
Түпкү изилдөө аталышы: Tariff Cascades and Global Value Chain Participation: A Portable Diagnostic Framework with Evidence from a Global Dyadic Panel
Авторлор: Hadi Zarea; Sina Mirzaye Shirkoohi; Zhan Su; Anne-Marie Côté; Ekaterina Turkina.
Corresponding author: Hadi Zarea.
Мекемелер: Department of Management, Faculty of Business Administration, Laval University, Quebec, Канада; Department of Entrepreneurship and Innovation, HEC Montréal, Montreal, Канада.
Журнал: Economies
Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland
Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14, 236.
DOI: 10.3390/economies14060236
Жөнөтүлгөн: 6 Май 2026
Кайра каралган: 9 Июнь 2026
Кабыл алынган: 12 Июнь 2026
Жарыяланган: 18 Июнь 2026
Булак түрү: Теориялык input-output алкагын көп өлкөлүү панелдик регрессиялар жана жарым-жартылай тең салмак саясат симуляциясы менен айкалыштырган эмпирикалык изилдөө макаласы.
Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).
Авторлордун салымы: Методология: Hadi Zarea жана Ekaterina Turkina. Программалык камсыздоо: Hadi Zarea жана Sina Mirzaye Shirkoohi. Текшерүү: Zhan Su жана Ekaterina Turkina. Формалдык талдоо: Hadi Zarea, Sina Mirzaye Shirkoohi жана Anne-Marie Côté. Ресурстар: Zhan Su. Алгачкы долбоор: Sina Mirzaye Shirkoohi. Карап чыгуу жана редакциялоо: Zhan Su, Anne-Marie Côté жана Ekaterina Turkina. Булак макала бардык авторлор жарыяланган версияны окуп, кабыл алганын билдирет.
Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.
Этика комитети: Колдонулбайт.
Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.
Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Маалымат топтомун авторлордон суроо боюнча алууга болору көрсөтүлгөн.
Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришет.
Эмпирикалык камтуу: Негизги регрессия үлгүсү 1999–2018 мезгили. 2019 АКШ–Кытай кийинки таасирлери жана COVID-19 мезгили негизги регрессия үлгүсүнөн тышкары болгондуктан, булак аларды сүрөттөмө кеңейтүүлөр катары баалайт.
Эң маанилүү чечмелөө чеги: Панелдик жыйынтыктар тариф каскады теориясынын багыт божомолдоруна шайкеш, бирок сектор деңгээлиндеги Leontief каскадынын түз тести эмес. Dyadic TPM чыныгы сектор TPMинин болжолдуу проксиси. Канада сектор жыйынтыктары да эмпирикалык сектор баалоосу эмес, теориялык TPM айырмачылыктарына негизделген түшүндүрмө симуляциялар.
Булак ичиндеги сандык карама-каршылыктар: Канада %25 сценарийи баяндоо текстинде болжол менен −%9,7 BL жана −%9,6 FL деп берилсе, Таблица 7 көрсөткүчтөрүндө −%9,42 жана −%9,34 көрсөтүлгөн. Мындан тышкары, баяндоонун айрым бөлүктөрү Глобалдык Финансылык Кризис маалында жалган жогорулоо %50-ден ашканын айтса, Таблица 4 %32,17 берет. Verianla бул айырмачылыктарды унчукпай шайкеш келтирген эмес жана таблица маанилерин таблица түрүндө сактаган.
Пикир калтырыңыз
E-mail дарегиңиз жарыяланбайт. Милдеттүү талаалар * менен белгиленген