Tarif kaskadi (tariff cascade) — import qilinadigan oraliq resurslarga qo‘llanadigan tarif faqat chegarada qoladigan bir bosqichli xarajat oshishi bo‘lmay, kirish-chiqish aloqalari orqali ishlab chiqarish zanjirining keyingi bosqichlariga bevosita va bilvosita tarqalishidir. Hadi Zarea, Sina Mirzaye Shirkoohi, Zhan Su, Anne-Marie Côté va Ekaterina Turkina tomonidan ishlab chiqilgan tadqiqot ushbu mexanizmni global qiymat zanjiri (Global Value Chain, GVC) ishtiroki bilan bog‘laydigan nazariya-ustuvor doira yaratadi va uchta ko‘chiriladigan diagnostika vositasini taklif etadi: Tarif Tarqalishi Ko‘paytirgichi (Tariff Propagation Multiplier, TPM), Orqaga/Oldinga Tarif Elastikligi Ajratmasi (Backward/Forward Tariff Elasticity Decomposition, BFTED) va Bosqich Siljishi O‘lchovi (Stage-Shift Metric, SSM).

Tadqiqotning empirik qismi 1999–2018 davrida 175 hamkor mamlakatni qamrab olgan 260.473 mamlakat juftligi-yil kuzatuviga asoslanadi. Ikki yo‘nalishli sobit ta’sirli panel regressiyalari mamlakatning o‘zi qo‘llaydigan kirish tariflarining oshishi orqaga yo‘nalgan GVC ishtirokini sezilarli darajada kamaytirishini ko‘rsatadi. Asosiy BFTED modelida mamlakatning o‘z tarifi uchun orqaga yo‘nalgan ishtirok koeffitsiyenti −0,591 bo‘lib, p < 0,01 darajasida statistik jihatdan ahamiyatlidir. Oldinga yo‘nalgan ishtirok tenglamasida ayni o‘zgaruvchi uchun koeffitsiyent −0,586. Shunga ko‘ra, tariflarning oshishi nafaqat xorijiy oraliq resurslardan foydalanishni, balki mamlakatning oraliq tovarlari boshqa mamlakatlar eksport ishlab chiqarishidagi raqobatbardoshligini ham bosim ostida qoldirishi mumkin.

Tadqiqotning eng muhim o‘lchov natijasi shuki, mamlakatning GVC pozitsiya indeksining ko‘tarilishi har doim ham texnologik yoki ishlab chiqarishdagi “yuksalish”ni anglatmaydi. Orqaga yo‘nalgan ishtirok oldinga yo‘nalgan ishtirokdan tezroq kamayganda pozitsiya ko‘rsatkichi matematik ravishda ko‘tarilishi mumkin; mamlakat ko‘proq “upstream” ko‘rinsa-da, umumiy GVC integratsiyasi aslida qisqarayotgan bo‘lishi mumkin. Mualliflar buni soxta yuksalish (false upgrading) deb ataydilar. SSM bashorat qilgan pozitsiya o‘zgarishlari bilan kuzatilgan pozitsiya o‘zgarishlari orasidagi Pearson korrelyatsiyasi r = 0,96 deb xabar qilinadi.

%25 tarif ssenariysiga asoslangan qisqa muddatli qisman-muvozanat simulyatsiyasi global orqaga yo‘nalgan ishtirokda %12,36 va oldinga yo‘nalgan ishtirokda %12,26 kamayishni bashorat qiladi. Kanada misolida Jadval 7 ayni tarif stavkasi ostida savdo bilan vaznlantirilgan orqaga yo‘nalgan ishtirok yo‘qotishini %9,42, oldinga yo‘nalgan ishtirok yo‘qotishini %9,34 va yuqori-TPM ta’sirini %16,95 deb beradi. Biroq bu qiymatlar aniq kelajak bashoratlari emas: model valyuta kursi harakatlari, javob tariflari, firma darajasidagi moslashuvlar, kelib chiqish qoidalaridagi istisnolar va uzoq muddatli yetkazib beruvchi almashuvini hisobga olmaydi.

Global qiymat zanjirlari tariflarni nega murakkablashtiradi?

Zamonaviy ishlab chiqarish ko‘plab mahsulotlarda bitta mamlakat chegaralari ichida yakunlanmaydi. Avtomobilning elektron qismlari bir mamlakatda, dvigatel qismlari boshqa mamlakatda, metall resurslari uchinchi mamlakatda ishlab chiqarilishi mumkin; qismlar chegaralarni bir necha bor kesib o‘tgach, yakuniy mahsulot boshqa bozorda sotilishi mumkin. Bu tuzilma oraliq tovarlar xalqaro ishlab chiqarish tarmoqlarida qayta-qayta ishlatiladigan global qiymat zanjirlarini hosil qiladi.

Bunday tizimda import qilinadigan oraliq resursga qo‘yilgan tarif faqat importchi to‘laydigan chegara solig‘i emas. Resursdan foydalanuvchi sektor xarajati oshganda, ushbu sektor mahsulotidan oraliq resurs sifatida foydalanuvchi keyingi sektorlar xarajati ham ta’sirlanadi. Ishlab chiqarish zanjiri uzayib, import resurslariga qaramlik ortgani sari boshlang‘ich narx shoki tarmoq bo‘ylab tarqalishi mumkin.

Tadqiqot “kaskad” tushunchasining markaziga joylashtirgan mexanizm shu. Tarifning iqtisodiy ta’siri faqat qo‘llanadigan nominal stavkaga emas, iqtisodiyotning ishlab chiqarish tarmog‘idagi o‘rniga, import resurslari intensivligiga va sektorlar o‘rtasidagi aloqalarning chuqurligiga bog‘liq.

Orqaga va oldinga yo‘nalgan GVC ishtiroki nimani o‘lchaydi?

Tadqiqot GVC ishtirokining ikki asosiy marjasini bir-biridan ajratadi. Orqaga yo‘nalgan ishtirok (backward participation, BL), mamlakatning o‘z eksportida mavjud xorijiy qo‘shilgan qiymatni ifodalaydi. Mamlakat eksport ishlab chiqarishida qancha ko‘p xorijiy oraliq resurs ishlatsa, uning orqaga yo‘nalgan integratsiyasi shuncha yuqori bo‘ladi.

Oldinga yo‘nalgan ishtirok (forward participation, FL) esa mamlakat ishlab chiqargan mahalliy qo‘shilgan qiymat savdo hamkorlarining eksportiga qay darajada kirishini ko‘rsatadi. Bu mamlakatning boshqa mamlakatlar ishlab chiqarish tarmoqlarida oraliq tovar yoki qo‘shilgan qiymat yetkazib beruvchisi sifatidagi ishtirokini ifodalaydi.

Nazariy ta’riflar manbada quyidagicha beriladi:

\[ BL=\frac{FVA}{XE} \]

\[ FL=\frac{\text{Ticaret ortaklarının ihracatında bulunan yerli katma değer}}{XE} \]

Bu yerda \(FVA\) xorijiy qo‘shilgan qiymatni, \(XE\) esa yalpi eksportni ifodalaydi. Empirik panel qismida esa UNCTAD-Eora ma’lumot tuzilmasi bilan taqqoslanish uchun BL va FL o‘zgaruvchilari mamlakat GDPsiga nisbatan normallashtiriladi. Manba nazariy va empirik maxrajlar o‘rtasidagi bu farqni ochiq ko‘rsatadi.

GVC pozitsiya indeksi

Oldinga va orqaga yo‘nalgan ishtirok birgalikda qo‘llanib, mamlakatning ishlab chiqarish zanjiridagi nisbiy o‘rnini ko‘rsatuvchi indeks tuziladi:

\[ P=\ln\left(1+\frac{FL}{BL}\right) \]

\(P>0\) yuqoriroq, ya’ni upstream pozitsiyani; pastroq qiymatlar esa nisbatan quyi ishlab chiqarish bosqichlarini anglatadi. Biroq tadqiqotning asosiy ogohlantirishlaridan biri shuki, bu indeksning qisqa muddatli o‘zgarishini bevosita texnologik yuksalish sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Tarif kaskadi ishlab chiqarish tarmog‘i bo‘ylab qanday tarqaladi?

Tarif kaskadi import qilinadigan oraliq resurs narxining oshishi Leontief kirish-chiqish tarmog‘i orqali bevosita resursdan foydalanuvchi sektordan boshlanib, undan foydalanuvchi keyingi ishlab chiqarish bosqichlariga uzatilishidir. Sektor import resursidan bevosita foydalanmasa ham, import resursiga qaram boshqa sektor mahsulotidan foydalansa, tarif ta’siriga bilvosita uchrashi mumkin.

Kirish-chiqish narx modeli

Tadqiqot \(N\) sektordan iborat mamlakatlararo input-output tizimini quradi. \(A\) oraliq resurs koeffitsiyentlari matritsasi, \(Y\) yakuniy talab vektori, \(X\) yalpi ishlab chiqarish va

\[ L=(I-A)^{-1} \]

Leontief teskari matritsasidir. Bu holatda miqdor tomonida:

\[ X=LY \]

munosabati amal qiladi.

Narx tomonida esa birlik ishlab chiqarish narxlari \(p\), asosiy omil narxlari \(w\) va transpozitsiya qilingan Leontief teskari matritsasi yordamida quyidagicha ifodalanadi:

\[ p=(I-A')^{-1}w=B'w \]

Bu yerda \(B=(I-A)^{-1}\) standart Leontief teskari matritsasidir. Narx shoklari ishlab chiqarish xarajatlari bo‘ylab miqdor oqimiga teskari yo‘nalishda tarqalgani sababli narx modeli \(B'\) dan foydalanadi.

Xalqaro tuzilmada oraliq resurslar matritsasi:

\[ A=A_d+A_m \]

ko‘rinishida ajratiladi. \(A_d\) mahalliy oraliq resurslarni, \(A_m\) esa import qilinadigan oraliq resurslarni ifodalaydi. Ad valorem tarif shoki bevosita import resurslari blokiga yuklanadi.

Tarif shokining birinchi tartibli narx ta’siri

Import qilinadigan oraliq resurs narxlari vektori \(q_m\) boshlang‘ichda 1 ga normallashtirilganda kichik tarif shokining sektor narxlariga birinchi tartibli ta’siri manbada quyidagicha beriladi:

\[ dp=B'A'_m\,dq_m \]

Barcha import resurslari narxlari bir xil nisbatda \(t\) oshsa:

\[ dp=tB'A'_m\mathbf{1} \]

hosil bo‘ladi. Bu ifoda ayni nominal tarif har bir sektorda bir xil xarajat oshishini keltirib chiqarmasligini ko‘rsatadi. Natija sektorning import resurslariga bevosita va bilvosita qaramligiga qarab o‘zgaradi.

Tarif Tarqalishi Ko‘paytirgichi (TPM) nimani o‘lchaydi?

Tarif Tarqalishi Ko‘paytirgichi import qilinadigan oraliq resurslar narxi bir foiz bandga oshganda, ishlab chiqarish tarmog‘idagi barcha bevosita va bilvosita aloqalar hisobga olingach muayyan sektorning birlik xarajati qanchaga oshishini o‘lchaydi. Yuqori TPM sektor uzun va importga qaram ishlab chiqarish zanjirlarining quyi qismida joylashganini hamda tarif shoklarini kuchliroq tashishini ko‘rsatadi.

Manbada sektor \(k\) uchun TPM quyidagicha ta’riflanadi:

\[ TPM_k=(B'A'_m\mathbf{1})_k=\sum_i b_{ik}m_i \]

Bu yerda \(b_{ik}\) Leontief teskari matritsasining tegishli elementini; \(m_i\) esa sektor \(i\) dagi import resurslari xarajat ulushini ifodalaydi.

Manba oddiy ikki sektorli misol beradi. Sektor 2 ning bevosita import resurslari xarajat ulushi 0,20, sektor 1 ning ulushi 0,10 va sektor 1 dan sektor 2 ga bilvosita bog‘lanish koeffitsiyenti 0,50 bo‘lsa:

\[ TPM_2=0.20+(0.50\times0.10)=0.25 \]

Bu misolda import qilinadigan oraliq resurslar narxining bir foiz bandga oshishi, bevosita va bilvosita kanallar birgalikda hisobga olinganda, sektor 2 ning birlik xarajatini 0,25 foiz bandga oshiradi.

BFTED tarif ta’sirini nega ikki alohida kanalga ajratadi?

Orqaga/Oldinga Tarif Elastikligi Ajratmasi (BFTED) kuzatilgan GVC ishtiroki o‘zgarishi faqat umumiy eksport hajmidagi o‘zgarishdanmi yoki eksportning qo‘shilgan qiymat tarkibidagi o‘zgarishdanmi kelib chiqishini ajratish uchun ishlatiladi. Shu tariqa ayni BL yoki FL harakati ortida turli iqtisodiy mexanizmlar bor-yo‘qligini ko‘rish mumkin.

Orqaga yo‘nalgan ishtirok uchun:

\[ \frac{d\ln BL}{dt} = \frac{d\ln FVA}{dt} - \frac{d\ln X(E)}{dt} \]

Birinchi had xorijiy qo‘shilgan qiymat tarkibining o‘zgarishini, ikkinchi had esa eksport miqyosining o‘zgarishini ifodalaydi.

Oldinga yo‘nalgan ishtirok uchun:

\[ \frac{d\ln FL}{dt^*} = \frac{d\ln(\text{yabancı ihracatta bulunan yerli katma değer})}{dt^*} - \frac{d\ln X(E)}{dt^*} \]

Bu ajratish ayniqsa siyosat nuqtayi nazaridan muhim. BL ning pasayishi firmalarning xorijiy resurslardan mahalliy resurslarga o‘tishi sababli ham, umumiy eksportning qisqarishi sababli ham yuz berishi mumkin. Har ikki holatda kuzatiladigan ishtirok ko‘rsatkichi bir yo‘nalishda harakat qilsa-da, uning iqtisodiy ma’nosi bir xil emas.

“Soxta yuksalish” nima?

Soxta yuksalish — mamlakatning GVC pozitsiya indeksi ko‘tarilgan bo‘lsa-da, bu texnologik salohiyat oshishi yoki yuqoriroq qo‘shilgan qiymatli ishlab chiqarish bosqichlariga haqiqiy o‘tishdan emas, orqaga va oldinga yo‘nalgan ishtirok nisbatlarining turli tezlikda qisqarishidan kelib chiqadigan holatdir. Ayniqsa BL ning FL dan tezroq pasayishi umumiy GVC integratsiyasi zaiflashayotgan paytda pozitsiya indeksini mexanik ravishda ko‘tarishi mumkin.

SSM uchun ishlatiladigan birinchi tartibli pozitsiya o‘zgarishi:

\[ dP= \frac{1}{1+FL/BL} \left( \frac{dFL}{BL} - \frac{FL}{BL^2}dBL \right) \]

ko‘rinishidadir.

Tadqiqotning panel tekshiruvida SSM bilan bashorat qilingan yillik pozitsiya o‘zgarishi va kuzatilgan pozitsiya o‘zgarishi o‘rtasida r = 0,96 Pearson korrelyatsiyasi aniqlangan. Bu yuqori moslik SSM BL va FL harakatlaridan pozitsiya o‘zgarishini hisoblashda kuchli o‘lchov vositasi ekanini qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq mualliflar bu sektor darajasidagi input-output tarif kaskadining bevosita empirik testi emasligini alohida ta’kidlaydilar.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Nazariy farazlar

Doira uchta asosiy farazga qurilgan. Birinchisi, qisqa muddatda sektor texnologiyasi doimiy texnik koeffitsiyentli Leontief tuzilmasida bo‘lishidir. Bu farazga ko‘ra firmalar tarif shokidan darhol keyin ishlab chiqarish retseptini butunlay o‘zgartirmaydi; dastlabki ta’sirlar narxlar va manba tanlovi orqali yuzaga chiqadi.

Ikkinchi faraz mahalliy va import qilinadigan oraliq resurslar o‘rtasida Armington turidagi almashtirish mumkinligidir. Import resursi narxi oshganda import ulushidagi o‘zgarish manbada:

\[ ds_m=-\sigma s_m(1-s_m)d\ln(q_m/q_d) \]

ko‘rinishida ifodalanadi. \(\sigma>0\) almashtirish elastikligidir. Ushbu tuzilma tarif import resursining nisbiy narxini oshirganda import ulushi qaysi yo‘nalishda harakat qilishini belgilaydi.

Uchinchi faraz GVC o‘lchovi OECD-TiVA yondashuviga mos value-added accounting mantiqiga asoslanishidir.

Oltita nazariy taklif

Tadqiqot tarif kaskadi mexanizmini oltita asosiy taklif ostida shakllantiradi:

1. Import resursi tarifi Leontief tarmog‘i bo‘ylab sektor narxlariga kaskad tarzda tarqaladi va ta’sir TPM bilan umumlashtirilishi mumkin.
2. Mamlakatning o‘z import qilinadigan oraliq resurs tariflari orqaga yo‘nalgan GVC ishtirokini kamaytiradi.
3. Savdo hamkorlarining quyi yo‘nalishdagi/yakuniy tovar tariflari mamlakatning oldinga yo‘nalgan GVC ishtirokini kamaytirishi mumkin.
4. BL va FL turli tezlikda o‘zgarganda o‘lchangan GVC pozitsiyasi texnologik o‘zgarishsiz mexanik ravishda siljishi mumkin.
5. Yuqori TPM li sektorlarda ayni tarif stavkasining ishlab chiqarish xarajati va samarali qo‘shilgan qiymatga ta’siri kuchliroqdir.
6. BFTED ishtirok elastikliklarini tarkib va miqyos kanallariga ajrata oladi.

Empirik ma’lumotlar to‘plami

Empirik tahlil 1999–2018 davridagi ikki tomonlama savdo munosabatlariga asoslangan. Ma’lumotlar filtrlari qo‘llangach, yakuniy baholash namunasi 260.473 mamlakat juftligi-yil kuzatuvi va 175 hamkor mamlakatni qamrab oladi.

GVC ishtirok ko‘rsatkichlari UNCTAD-Eora Global Value Chain ma’lumotlar bazasidan olingan. Ikki tomonlama tariflar CEPII tomonidan tuzilgan MAcMap-HS6 ma’lumotlar bazasidan keladi. GDP nazoratlari Jahon bankining World Development Indicators manbasidan, erkin savdo bitimi ko‘rsatkichi WTO mintaqaviy savdo bitimlari ma’lumotlar bazasidan olingan. Sanksiya ma’lumotlari Global Sanctions Database dan olingan bo‘lsa-da, tariflar bilan yuqori kollinearlik sabab asosiy regressiyalardan chiqarilgan.

MAcMap-HS6 tarif ma’lumotlari yillik emas, taxminan uch yillik oraliqlarda mavjud. Tadqiqot oraliq yillar uchun oxirgi kuzatuvni oldinga olib borish, ya’ni forward-fill usulidan foydalangan. Mualliflar bu yillik tarif o‘zgaruvchanligi nuqtayi nazaridan cheklov tug‘dirishini ochiq tan oladilar.

Panel regressiya tuzilmasi

BFTED uchun ikki yo‘nalishli sobit ta’sirli panel modellari baholangan. Asosiy tenglamalar:

\[ \ln BL_{ijt} = \beta_1\tau^{home}_{ijt} + \beta_2\tau^{partner}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]

\[ \ln FL_{ijt} = \beta_1\tau^{partner}_{ijt} + \beta_2\tau^{home}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]

\[ P_{ijt} = \beta_1\tau^{home}_{ijt} + \beta_2\tau^{partner}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]

ko‘rinishidadir.

\(\alpha_{ij}\) mamlakat juftligi sobit ta’sirlarini ifodalaydi va geografik masofa, umumiy til yoki tarixiy aloqalar kabi vaqt davomida o‘zgarmaydigan ikki tomonlama xususiyatlarni yutadi. \(\lambda_t\) esa umumiy global shoklarni tutuvchi yil sobit ta’sirlaridir. Standart xatolar mamlakat juftligi darajasida klasterlangan.

Baholashlar R 4.6 muhitida fixest paketi yordamida amalga oshirilgan.

Asosiy BFTED regressiya natijalari

* p < 0,10; *** p < 0,01.

Asosiy natija mamlakatning o‘z tarifidagi oshish bilan orqaga yo‘nalgan ishtirok o‘rtasida kuchli manfiy bog‘liqlik mavjudligidir. Manba −0,591 koeffitsiyentini tarif o‘zgaruvchisining %1 ga oshishi, boshqa shartlar o‘zgarmagan holda, orqaga yo‘nalgan GVC ishtirokining taxminan %0,591 ga kamayishi bilan bog‘liqligi sifatida talqin qiladi.

E’tiborlisi, mamlakatning o‘z tarifi oldinga yo‘nalgan ishtirok tenglamasida ham −0,586 koeffitsiyentiga ega va p < 0,01 darajasida ahamiyatlidir. Mualliflar buni qimmatlashgan import resurslari mahalliy ishlab chiqarish xarajatlarini oshirib, mamlakat oraliq tovarlarini hamkor mamlakatlar eksport ishlab chiqarishida kamroq raqobatbardosh qilishi mumkinligi bilan izohlaydilar.

Ikki tomonlama panel uchun tuzilgan TPM proksi o‘zgaruvchisi musbat 0,023 koeffitsiyentga ega bo‘lsa-da, statistik jihatdan ahamiyatli emas. Tadqiqot buni nazariy TPM sektor darajasidagi Leontief tarmog‘idan hisoblanishi, empirik TPM proksisi esa agregatlangan mamlakat juftligi ma’lumotlaridan tuzilishi sabab yuzaga keladigan taxminiy o‘lchash muammosi bilan bog‘laydi. Shu sababli maqola TPM uchun bevosita sektor darajasidagi empirik tasdiqni da’vo qilmaydi.

Barqarorlik tekshiruvi

Teskari sababiyat tashvishini kamaytirish uchun bir yil kechiktirilgan tariflar bilan qo‘shimcha model baholangan. Orqaga yo‘nalgan ishtirok uchun mamlakatning o‘z tarifi koeffitsiyenti −0,635 va p < 0,01, oldinga yo‘nalgan ishtirok uchun esa −0,559 va p < 0,01 deb xabar qilingan. Shunday qilib asosiy manfiy bog‘liqlik kechiktirilgan tarif spetsifikatsiyasida ham saqlanadi.

SSM tekshiruvi

SSM mamlakat juftligi kesimida BL, FL va P ning yillik o‘zgarishlaridan kelib chiqib bashorat qilingan \(\Delta P\) qiymatlarini hisoblaydi. Bashorat qilingan va haqiqiy pozitsiya o‘zgarishlari o‘rtasidagi Pearson korrelyatsiyasi:

r = 0,96

deb xabar qilingan. Bu natija birinchi tartibli SSM yondashuvi pozitsiya indeksidagi mexanik o‘zgarishni kuchli ushlashini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, ushbu korrelyatsiya sektor darajasidagi tarif kaskadi nazariyasining bevosita testi emas.

Inqiroz davrlarida soxta yuksalish

Manba ichidagi nomuvofiqlik qaydi: Manbaning nazariy taklif va muhokama matnlarining ayrim qismlarida Global Moliyaviy Inqiroz paytida soxta yuksalish holatlari “%50 dan yuqori” ekani aytiladi. Biroq manba Jadval 4 da bu ulushni %32,17 deb beradi. Verianla bu ikki qiymatni o‘zaro moslashtirmagan; yuqoridagi jadvalda bevosita manbaning Jadval 4 qiymati ishlatilgan.

Bundan tashqari, regressiya namunasi 1999–2018 da tugaydi. Manba 2019 yildagi AQSh–Xitoy kuzatuv ta’sirlari hamda 2020–2021 COVID-19 davrini model ichidagi tekshiruv emas, kuzatilgan tendensiyalarga asoslangan tavsifiy kengaytmalar sifatida talqin qilish kerakligini ochiq bildiradi.

%25 tarif oshishi GVC ishtirokida qancha yo‘qotish keltirib chiqaradi?

Tadqiqotning BFTED koeffitsiyentlariga asoslangan qisman-muvozanat simulyatsiyasida %25 tarif ssenariysi global orqaga yo‘nalgan GVC ishtirokida %12,36 va oldinga yo‘nalgan ishtirokda %12,26 kamayish keltirib chiqaradi. Biroq bu natija ro‘y bergan tarixiy siyosat ta’siri emas; 1999–2018 panelidan baholangan elastikliklarni muayyan tarif ssenariylariga qo‘llash orqali yaratilgan kontrfaktual hisobdir.

Simulyatsiya usuli

Tarif stavkasi avval:

\[ \tau=\ln(1+\text{tarife oranı}) \]

ko‘rinishida o‘zgartiriladi.

So‘ng orqaga va oldinga yo‘nalgan ishtirok o‘zgarishlari:

\[ \Delta BL(\%)= \left[ \exp(\beta_{BL}\tau)-1 \right]\times100 \]

\[ \Delta FL(\%)= \left[ \exp(\beta_{FL}\tau)-1 \right]\times100 \]

bilan hisoblanadi. Manbada \(\beta_{BL}=-0.591\) va \(\beta_{FL}=-0.586\).

BL va FL bir-biriga juda yaqin nisbatlarda kamayishiga qaramay, BL ning biroz tezroq qisqarishi \(P\) pozitsiya indeksida kichik musbat o‘zgarish hosil qiladi. Tadqiqotning “false upgrading” ogohlantirishi aynan shu mexanizmga asoslanadi: pozitsiya ko‘rsatkichi yaxshilanayotgan paytda umumiy xalqaro ishlab chiqarish aloqalari qisqarishi mumkin.

Kanada nega yuqori ta’sirlanish misoli sifatida tanlanadi?

Tadqiqot Kanadani AQSh bilan zich ishlab chiqarish integratsiyasi tufayli alohida misol sifatida ko‘radi. Manbaga ko‘ra, Kanada eksportining taxminan %75 i AQShga yo‘naltiriladi. Avtomobil, mashina-uskunalar va metall sektorlari chegaralararo oraliq resurs oqimlari bilan ayniqsa zich bog‘langan.

%25 nominal tarif stavkasi Kanadaning AQSh eksport ulushi bilan vaznlantirilganda manba taxminan %18,7 lik samarali tarif shokidan foydalanadi.

Manba ichidagi sonli farq: Manba bayon matnida %25 ssenariysi uchun Kanada BL va FL yo‘qotishlari taxminan %9,7 va %9,6 deb ifodalanadi. Ayni tadqiqotning Jadval 7 si esa %9,42 va %9,34 qiymatlarini beradi. Yuqoridagi jadval manbaning Jadval 7 qiymatlarini saqlaydi.

Kanadaning sektor darajasidagi ssenariylari qanday talqin qilinishi kerak?

Manbadagi Kanada sektor grafigi haqiqiy sektor darajasidagi panel baholaridan tuzilmagan. Qo‘llangan TPM ko‘paytirgichlari nazariy doiradan chiqarilgan va sektorlarning import resurslari intensivligi hamda ishlab chiqarish zanjiri uzunligidagi nisbiy farqlarni ifodalash uchun tanlangan izohlovchi qiymatlardir.

Ushbu ssenariyda motorli transport vositalari va avtomobil qismlari uchun TPM ko‘paytirgichi 2,1 deb olinadi va orqaga yo‘nalgan ishtirok yo‘qotishi taxminan %18 qilib ko‘rsatiladi. Mashina va uskunalar uchun TPM 1,8 va yo‘qotish taxminan %16; biznes xizmatlarida TPM 0,9 va yo‘qotish taxminan %8 deb beriladi.

Bu raqamlar sektorlar uchun tasdiqlangan sababiy baholar yoki aniq siyosat prognozlari emas. Manba ochiq ravishda bular nazariy TPM geterogenligi amal qilganda turli sektorlar qanday turlicha ta’sirlanishi mumkinligini tushuntiradigan ssenariylar ekanini bildiradi.

Kanada va soxta yuksalish

Kanada bo‘yicha SSM xulosasi manbada AQSh–Xitoy shoki deb belgilangan 2018–2019 davrida Kanada dyadlari uchun %100 soxta yuksalish ulushini xabar qiladi. Bu tegishli jadvaldagi barcha Kanada mamlakat juftligi-yil kuzatuvlarida pozitsiya indeksi ko‘tarilgan paytda BL va FL birgalikda pasayganini anglatadi.

Biroq bu qiymat ham tadqiqotning vaqt qamrovi bilan birga o‘qilishi kerak: asosiy regressiya namunasi 2018 da tugagani sababli manba 2019 kuzatuv ta’sirlarini in-sample model tekshiruvi emas, tavsifiy kengaytma sifatida baholaydi.

Siyosat nuqtayi nazaridan uchta asosiy xulosa

Tadqiqot birinchidan, tarmoq tuzilmasiga ega iqtisodiyotda oraliq resurs proteksionizmi faqat xorijiy resurslarni kamaytirish bilan cheklanib qolmasligi mumkinligini ta’kidlaydi. BL va FL ning birgalikda qisqarishi kirish tariflari ham import qilinadigan oraliq resurslardan foydalanishni, ham mahalliy oraliq tovarlarning xorijiy ishlab chiqarish tizimlaridagi raqobatbardoshligini zaiflashtirishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Ikkinchidan, TPM bir xil tarif sektorlar o‘rtasida turli xarajatlar keltirib chiqarishi mumkinligini ko‘rsatadi. Yuqori TPM li sektorlarni tarifni qaytarish, tarifni vaqtincha to‘xtatish mexanizmlari yoki soddaroq kelib chiqish qoidalari kabi vositalarda ustuvorlashtirish tadqiqot muhokama qiladigan siyosat variantlaridandir.

Uchinchidan, tadqiqot faqat GVC pozitsiya indeksiga qarab sanoat siyosati muvaffaqiyatini baholamaslik kerakligini ta’kidlaydi. P ko‘tarilayotgan paytda BL va FL birga tushsa, kuzatilgan o‘zgarish ishlab chiqarish salohiyatidagi haqiqiy yaxshilanishdan emas, matematik tarkib ta’siridan kelib chiqishi mumkin.

Tadqiqot cheklovlari

Qisqa muddatli tuzilma: Leontief–Armington doirasi qisqa muddatda texnik koeffitsiyentlar nisbatan sobit deb faraz qiladi. Uzoq muddatda firmalar yetkazib beruvchilarni o‘zgartirishi, ishlab chiqarish texnologiyasini qayta tuzishi, reshoring qilishi yoki uchinchi mamlakatlarga yo‘nalishi mumkin.

Sektor darajasidagi empirik tekshiruvning yo‘qligi: Nazariy TPM sektor darajasida ta’riflansa-da, mavjud regressiyalar mamlakat juftligi darajasida. Haqiqiy TPM tekshiruvi country-sector-year ICIO ma’lumotlarini talab qiladi.

Qisman muvozanat simulyatsiyasi: Valyuta kursi harakatlari, daromad ta’sirlari, savdo og‘ishi, javob tariflari va boshqa umumiy-muvozanat qayta aloqalari modellashtirilmagan.

Tarif ma’lumotlari chastotasi: MAcMap tariflari taxminan uch yillik oraliqlarda kuzatiladi va oraliq davrlar forward-fill usuli bilan to‘ldiriladi. Yillik ma’lumotlar identifikatsiyani kuchaytirishi mumkin edi.

GVC o‘lchov xatolari: UNCTAD-Eora va ICIO ko‘rsatkichlari asosdagi input-output jadvallari sifatiga hamda qo‘shilgan qiymatning ikki marta hisoblanishi qanday boshqarilishiga bog‘liq.

Sababiyat chegarasi: Ikki yo‘nalishli sobit ta’sirlar kuzatilmaydigan ko‘plab sobit mamlakat juftligi xususiyatlarini nazorat qilsa-da, tadqiqot barcha koeffitsiyentlarni eksperimental sababiyat dalili sifatida taqdim etmaydi. Masalan, FTA a’zoligi koeffitsiyenti bo‘yicha manba sababiy talqin qilmaslik kerakligini ochiq aytadi.

Kelajak tadqiqotlari

Mualliflar birinchi navbatda OECD TiVA yoki ADB MRIO kabi ma’lumotlar bazalaridan haqiqiy mamlakat-sektor-yil TPM qiymatlarini hisoblash va sektorlar o‘rtasidagi kaskad farqlarini bevosita sinashni taklif etadilar.

Ikkinchidan, SSM ni ishlab chiqarish salohiyatini o‘lchaydigan ko‘rsatkichlar bilan birga qo‘llash tavsiya etiladi. Eksport birlik qiymatlari, patent faolligi yoki jami omillar unumdorligi kabi ishlab chiqarish tomoni ko‘rsatkichlari pozitsiya indeksidagi o‘sish haqiqiy salohiyat yuksalishimi yoki hisobiy tarkib ta’sirimi, shuni ajratishga yordam berishi mumkin.

Uchinchi tadqiqot yo‘nalishi hamkor-xos TPM dir. Import resurslari ulushlarini muayyan manba mamlakatlari bo‘yicha ajratish bitta savdo hamkoriga ortiqcha qaramlikdan kelib chiqadigan geosiyosiy va ta’minot zanjiri xatarlarini o‘lchash imkonini berishi mumkin.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot sarlavhasi: Tariff Cascades and Global Value Chain Participation: A Portable Diagnostic Framework with Evidence from a Global Dyadic Panel

Mualliflar: Hadi Zarea; Sina Mirzaye Shirkoohi; Zhan Su; Anne-Marie Côté; Ekaterina Turkina.

Corresponding author: Hadi Zarea.

Tashkilotlar: Department of Management, Faculty of Business Administration, Laval University, Quebec, Kanada; Department of Entrepreneurship and Innovation, HEC Montréal, Montreal, Kanada.

Jurnal: Economies

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland

Bibliografik qayd: Economies 2026, 14, 236.

DOI: 10.3390/economies14060236

Yuborilgan: 6 May 2026

Qayta ko‘rib chiqilgan: 9 Iyun 2026

Qabul qilingan: 12 Iyun 2026

Nashr qilingan: 18 Iyun 2026

Manba turi: Nazariy input-output doirasini ko‘p mamlakatli panel regressiyalari va qisman-muvozanat siyosat simulyatsiyasi bilan birlashtiradigan empirik tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Muallif hissalari: Metodologiya: Hadi Zarea va Ekaterina Turkina. Dasturiy ta’minot: Hadi Zarea va Sina Mirzaye Shirkoohi. Tekshirish: Zhan Su va Ekaterina Turkina. Formal tahlil: Hadi Zarea, Sina Mirzaye Shirkoohi va Anne-Marie Côté. Resurslar: Zhan Su. Dastlabki qoralama: Sina Mirzaye Shirkoohi. Ko‘rib chiqish va tahrirlash: Zhan Su, Anne-Marie Côté va Ekaterina Turkina. Manba maqola barcha mualliflar nashr etilgan versiyani o‘qib, qabul qilganini bildiradi.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Etika qo‘mitasi: Qo‘llanilmaydi.

Xabardor rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Ma’lumotlar to‘plamini mualliflardan so‘rov asosida olish mumkinligi bildiriladi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradilar.

Empirik qamrov: Asosiy regressiya namunasi 1999–2018 davridir. 2019 AQSh–Xitoy kuzatuv ta’sirlari va COVID-19 davri asosiy regressiya namunasidan tashqarida bo‘lgani sababli manba ularni tavsifiy kengaytmalar sifatida baholaydi.

Eng muhim talqin chegarasi: Panel natijalari tarif kaskadi nazariyasining yo‘nalish bashoratlariga mos, biroq sektor darajasidagi Leontief kaskadining bevosita testi emas. Dyadik TPM haqiqiy sektor TPM sining taxminiy proksisidir. Kanada sektor natijalari ham empirik sektor bahosi emas, nazariy TPM farqlariga asoslangan izohlovchi simulyatsiyalardir.

Manba ichidagi sonli nomuvofiqliklar: Kanada %25 ssenariysi bayon matnida taxminan −%9,7 BL va −%9,6 FL deb berilgan bo‘lsa, Jadval 7 da −%9,42 va −%9,34 deb xabar qilingan. Bundan tashqari, bayonning ayrim qismlari Global Moliyaviy Inqiroz paytida soxta yuksalish %50 dan oshganini aytsa, Jadval 4 %32,17 ni beradi. Verianla bu farqlarni yashirincha moslashtirmagan va jadval qiymatlarini jadval sifatida saqlagan.