Tarif kaskadı (tariff cascade), idxal olunan aralıq resurslara tətbiq edilən tarifin yalnız sərhəddə qalan bir mərhələli xərc artımı olmaması; giriş-çıxış əlaqələri vasitəsilə istehsal zəncirinin sonrakı mərhələlərinə birbaşa və dolayı şəkildə yayılmasıdır. Hadi Zarea, Sina Mirzaye Shirkoohi, Zhan Su, Anne-Marie Côté və Ekaterina Turkina tərəfindən hazırlanmış tədqiqat bu mexanizmi qlobal dəyər zənciri (Global Value Chain, GVC) iştirakçılığı ilə əlaqələndirən nəzəriyyə-öncüllü çərçivə qurur və üç daşına bilən diaqnostik alət təklif edir: Tarif Yayılma Çarpanı (Tariff Propagation Multiplier, TPM), Geri/İrəli Tarif Elastikliyi Ayrışdırması (Backward/Forward Tariff Elasticity Decomposition, BFTED) və Mərhələ Yerdəyişməsi Ölçüsü (Stage-Shift Metric, SSM).

Tədqiqatın empirik hissəsi 1999–2018 dövründə 175 tərəfdaş ölkəni əhatə edən 260.473 ölkə cütü-il müşahidəsinə əsaslanır. İki istiqamətli sabit effektli panel reqressiyaları ölkənin özünün tətbiq etdiyi giriş tariflərindəki artımların geri istiqamətli GVC iştirakçılığını əhəmiyyətli dərəcədə azaltdığını göstərir. Əsas BFTED modelində ölkənin öz tarifi üçün geri istiqamətli iştirak əmsalı −0,591-dir və p < 0,01 səviyyəsində statistik əhəmiyyətlidir. İrəli istiqamətli iştirak tənliyində eyni dəyişən üçün əmsal −0,586-dır. Buna görə tarif artımları yalnız xarici aralıq resurs istifadəsini deyil, ölkənin aralıq mallarının digər ölkələrin ixrac istehsalındakı rəqabət qabiliyyətini də zəiflədə bilər.

Tədqiqatın ən mühüm ölçmə nəticəsi ondan ibarətdir ki, bir ölkənin GVC mövqe indeksinin yüksəlməsi həmişə texnoloji və ya istehsal baxımından “yüksəlmə” demək deyil. Geri istiqamətli iştirak irəli istiqamətli iştirakdan daha sürətlə azalarsa, mövqe göstəricisi riyazi olaraq yüksələ bilər; ölkə daha “upstream” göründüyü halda ümumi GVC inteqrasiyası əslində darala bilər. Müəlliflər bu vəziyyəti saxta yüksəlmə (false upgrading) adlandırırlar. SSM-nin proqnozlaşdırdığı mövqe dəyişiklikləri ilə müşahidə olunan mövqe dəyişiklikləri arasındakı Pearson korrelyasiyası r = 0,96 olaraq bildirilir.

%25 tarif ssenarisinə əsaslanan qısamüddətli qismən-tarazlıq simulyasiyası qlobal geri istiqamətli iştirakda %12,36 və irəli istiqamətli iştirakda %12,26 azalma proqnozlaşdırır. Kanada nümunəsində Cədvəl 7 eyni tarif dərəcəsi altında ticarət çəkili geri istiqamətli iştirak itkisini %9,42, irəli istiqamətli iştirak itkisini %9,34 və yüksək-TPM təsirini %16,95 göstərir. Lakin bu dəyərlər dəqiq gələcək proqnozları deyil: model valyuta məzənnəsi hərəkətlərini, cavab tariflərini, firma səviyyəli uyğunlaşmaları, mənşə qaydalarındakı istisnaları və uzunmüddətli təchizatçı dəyişikliklərini nəzərə almır.

Qlobal dəyər zəncirləri tarifləri niyə daha mürəkkəb edir?

Müasir istehsal bir çox məhsulda yalnız bir ölkənin sərhədləri daxilində tamamlanmır. Avtomobilin elektron komponentləri bir ölkədə, mühərrik hissələri başqa ölkədə, metal girişləri üçüncü ölkədə istehsal oluna bilər; hissələr sərhədləri bir neçə dəfə keçdikdən sonra son məhsul başqa bazarda satıla bilər. Bu quruluş aralıq malların beynəlxalq istehsal şəbəkələrində dəfələrlə istifadə olunduğu qlobal dəyər zəncirlərini yaradır.

Belə bir sistemdə idxal olunan aralıq resursa qoyulan tarif yalnız idxalçının ödədiyi sərhəd vergisi deyil. Resursdan istifadə edən sektorun xərci artdıqda, həmin sektorun məhsulundan aralıq resurs kimi istifadə edən sonrakı sektorların da xərcləri təsirlənir. İstehsal zənciri uzandıqca və idxal resurslarından asılılıq artdıqca ilkin qiymət şoku şəbəkə boyunca yayıla bilər.

Tədqiqatın “kaskad” anlayışının mərkəzinə yerləşdirdiyi mexanizm məhz budur. Tarifin iqtisadi təsiri yalnız tətbiq olunan nominal dərəcədən deyil, iqtisadiyyatın istehsal şəbəkəsindəki mövqeyindən, idxal resurslarının intensivliyindən və sektorlararası əlaqələrin dərinliyindən asılıdır.

Geri və irəli istiqamətli GVC iştirakçılığı nəyi ölçür?

Tədqiqat GVC iştirakçılığının iki əsas marjasını bir-birindən ayırır. Geri istiqamətli iştirak (backward participation, BL), ölkənin öz ixracında olan xarici əlavə dəyəri təmsil edir. Ölkə ixrac istehsalında nə qədər çox xarici aralıq resursdan istifadə edirsə, geri istiqamətli inteqrasiyası bir o qədər yüksəkdir.

İrəli istiqamətli iştirak (forward participation, FL) isə ölkənin istehsal etdiyi yerli əlavə dəyərin ticarət tərəfdaşlarının ixracına nə dərəcədə daxil olduğunu göstərir. Bu, ölkənin başqa ölkələrin istehsal şəbəkələrinə aralıq mal və ya əlavə dəyər təchizatçısı kimi iştirakını təmsil edir.

Nəzəri təriflər mənbədə belə verilir:

\[ BL=\frac{FVA}{XE} \]

\[ FL=\frac{\text{Ticaret ortaklarının ihracatında bulunan yerli katma değer}}{XE} \]

Burada \(FVA\) xarici əlavə dəyəri, \(XE\) isə ümumi ixracı təmsil edir. Empirik panel hissəsində isə UNCTAD-Eora məlumat strukturu ilə müqayisəlilik üçün BL və FL dəyişənləri ölkənin GDP-sinə görə normallaşdırılır. Mənbə bu nəzəri və empirik məxrəc fərqini açıq şəkildə qeyd edir.

GVC mövqe indeksi

İrəli və geri istiqamətli iştirak birlikdə istifadə edilərək ölkənin istehsal zəncirindəki nisbi mövqeyini göstərən indeks yaradılır:

\[ P=\ln\left(1+\frac{FL}{BL}\right) \]

\(P>0\) daha yuxarı istiqamətli, yəni upstream mövqeyə; daha aşağı dəyərlər isə nisbətən daha aşağı istiqamətli istehsal mərhələlərinə işarə edir. Lakin tədqiqatın əsas xəbərdarlıqlarından biri bu indeksin qısamüddətli dəyişməsinin birbaşa texnoloji yüksəlmə kimi şərh edilə bilməməsidir.

Tarif kaskadı istehsal şəbəkəsi boyunca necə yayılır?

Tarif kaskadı idxal olunan aralıq resursun qiymət artımının Leontief giriş-çıxış şəbəkəsi vasitəsilə birbaşa resursdan istifadə edən sektordan başlayaraq onu istifadə edən sonrakı istehsal mərhələlərinə ötürülməsidir. Sektor idxal resursundan birbaşa istifadə etməsə belə, idxal resursundan asılı başqa sektorun məhsulundan istifadə edirsə, tarifdən dolayı yolla təsirlənə bilər.

Giriş-çıxış qiymət modeli

Tədqiqat \(N\) sektordan ibarət ölkələrarası input-output sistemi qurur. \(A\) aralıq resurs əmsalları matrisi, \(Y\) son tələb vektoru, \(X\) ümumi buraxılış və

\[ L=(I-A)^{-1} \]

Leontief tərsidir. Bu halda miqdar tərəfində:

\[ X=LY \]

əlaqəsi keçərlidir.

Qiymət tərəfində isə vahid buraxılış qiymətləri \(p\), əsas amil qiymətləri \(w\) və transpozisiya edilmiş Leontief tərsi istifadə edilərək belə ifadə olunur:

\[ p=(I-A')^{-1}w=B'w \]

Burada \(B=(I-A)^{-1}\) standart Leontief tərsidir. Qiymət şoklarının istehsal xərcləri boyunca miqdar axınının əks istiqamətində yayılması səbəbindən qiymət modeli \(B'\)-dən istifadə edir.

Beynəlxalq quruluşda aralıq resurs matrisi:

\[ A=A_d+A_m \]

şəklində ayrılır. \(A_d\) yerli aralıq resursları, \(A_m\) isə idxal olunan aralıq resursları təmsil edir. Ad valorem tarif şoku birbaşa idxal resursları blokuna tətbiq olunur.

Tarif şokunun birinci dərəcəli qiymət təsiri

İdxal olunan aralıq resurs qiymət vektoru \(q_m\) başlanğıcda 1-ə normallaşdırıldıqda kiçik tarif şokunun sektor qiymətlərinə birinci dərəcəli təsiri mənbədə belə verilir:

\[ dp=B'A'_m\,dq_m \]

Bütün idxal resurs qiymətləri eyni nisbətdə \(t\) artarsa:

\[ dp=tB'A'_m\mathbf{1} \]

alınır. Bu ifadə eyni nominal tarifin hər sektorda eyni xərc artımı yaratmayacağını göstərir. Nəticə sektorun idxal resurslarından birbaşa və dolayı asılılığından asılı olaraq dəyişir.

Tarif Yayılma Çarpanı (TPM) nəyi ölçür?

Tarif Yayılma Çarpanı idxal olunan aralıq resursların qiymətində bir faiz bəndi artım olduqda, istehsal şəbəkəsindəki bütün birbaşa və dolayı əlaqələr nəzərə alındıqdan sonra müəyyən sektorun vahid xərcinin nə qədər artdığını ölçür. Yüksək TPM sektorun uzun və idxaldan asılı istehsal zəncirlərinin aşağı hissəsində yerləşdiyini və tarif şoklarını daha güclü daşıdığını göstərir.

Mənbədə sektor \(k\) üçün TPM belə müəyyən edilir:

\[ TPM_k=(B'A'_m\mathbf{1})_k=\sum_i b_{ik}m_i \]

Burada \(b_{ik}\) Leontief tərsinin müvafiq elementini; \(m_i\) isə sektor \(i\)-də idxal resurslarının xərc payını təmsil edir.

Mənbə sadə iki sektorlu nümunə verir. Sektor 2-nin birbaşa idxal resursu xərc payı 0,20, sektor 1-in payı 0,10 və sektor 1-dən sektor 2-yə dolayı əlaqə əmsalı 0,50 olarsa:

\[ TPM_2=0.20+(0.50\times0.10)=0.25 \]

Bu nümunədə idxal olunan aralıq resursların qiymətində bir faiz bəndi artım birbaşa və dolayı kanallar birlikdə qiymətləndirildikdə sektor 2-nin vahid xərcini 0,25 faiz bəndi artırır.

BFTED tarif təsirini niyə iki ayrı kanala ayırır?

Geri/İrəli Tarif Elastikliyi Ayrışdırması (BFTED) müşahidə olunan GVC iştirak dəyişməsinin yalnız ümumi ixrac həcmindəki dəyişiklikdən, yoxsa ixracın əlavə dəyər tərkibindəki dəyişiklikdən qaynaqlandığını ayırmaq üçün istifadə olunur. Beləliklə eyni BL və ya FL hərəkətinin arxasında fərqli iqtisadi mexanizmlərin olub-olmadığını görmək mümkündür.

Geri istiqamətli iştirak üçün:

\[ \frac{d\ln BL}{dt} = \frac{d\ln FVA}{dt} - \frac{d\ln X(E)}{dt} \]

Birinci termin xarici əlavə dəyər tərkibinin dəyişməsini, ikinci termin isə ixrac miqyasının dəyişməsini təmsil edir.

İrəli istiqamətli iştirak üçün:

\[ \frac{d\ln FL}{dt^*} = \frac{d\ln(\text{yabancı ihracatta bulunan yerli katma değer})}{dt^*} - \frac{d\ln X(E)}{dt^*} \]

Bu ayrım xüsusilə siyasət baxımından vacibdir. BL-nin azalması firmaların xarici resurslardan yerli resurslara keçməsi səbəbindən baş verə biləcəyi kimi, ümumi ixracın kiçilməsi nəticəsində də yarana bilər. Hər iki halda müşahidə olunan iştirak göstəricisi eyni istiqamətdə hərəkət etsə də, iqtisadi mənası eyni deyil.

“Saxta yüksəlmə” nədir?

Saxta yüksəlmə ölkənin GVC mövqe indeksinin artmasına baxmayaraq bunun texnoloji qabiliyyət artımı və ya daha yüksək əlavə dəyərli istehsal mərhələlərinə real keçiddən deyil, geri və irəli istiqamətli iştirak nisbətlərinin fərqli sürətlə daralmasından qaynaqlanmasıdır. Xüsusən BL-nin FL-dən daha sürətlə azalması, ümumi GVC inteqrasiyası zəiflədiyi halda mövqe indeksini mexaniki olaraq yüksəldə bilər.

SSM üçün istifadə olunan birinci dərəcəli mövqe dəyişməsi:

\[ dP= \frac{1}{1+FL/BL} \left( \frac{dFL}{BL} - \frac{FL}{BL^2}dBL \right) \]

şəklindədir.

Tədqiqatın panel doğrulamasında SSM ilə proqnozlaşdırılan illik mövqe dəyişməsi ilə müşahidə olunan mövqe dəyişməsi arasında r = 0,96 Pearson korrelyasiyası tapılmışdır. Bu yüksək uyğunluq SSM-nin BL və FL hərəkətlərindən mövqe dəyişməsini hesablamaqda güclü ölçmə aləti olduğunu dəstəkləyir. Lakin müəlliflər bunun sektor səviyyəsindəki input-output tarif kaskadının birbaşa empirik testi olmadığını xüsusi olaraq vurğulayırlar.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Nəzəri fərziyyələr

Çərçivə üç əsas fərziyyə üzərində qurulub. Birincisi, qısa müddətdə sektor texnologiyasının sabit texniki əmsallı Leontief quruluşuna malik olmasıdır. Bu fərziyyəyə görə firmalar tarif şokundan dərhal sonra istehsal reseptini tam dəyişmir; ilkin təsirlər qiymətlər və mənbə seçimi vasitəsilə ortaya çıxır.

İkinci fərziyyə yerli və idxal olunan aralıq resurslar arasında Armington tipli əvəzləmənin mümkün olmasıdır. İdxal resursunun qiyməti artdıqda idxal payındakı dəyişmə mənbədə:

\[ ds_m=-\sigma s_m(1-s_m)d\ln(q_m/q_d) \]

şəklində ifadə olunur. \(\sigma>0\) əvəzləmə elastikliyidir. Bu quruluş tarif idxal resursunun nisbi qiymətini artırdıqda idxal payının hansı istiqamətdə hərəkət edəcəyini müəyyən edir.

Üçüncü fərziyyə GVC ölçümünün OECD-TiVA yanaşmasına uyğun value-added accounting məntiqinə əsaslanmasıdır.

Altı nəzəri müddəa

Tədqiqat tarif kaskadı mexanizmini altı əsas müddəa altında formalaşdırır:

1. İdxal resursu tarifi Leontief şəbəkəsi boyunca sektor qiymətlərinə kaskad şəklində yayılır və təsir TPM ilə ümumiləşdirilə bilər.
2. Ölkənin öz idxal olunan aralıq resurs tarifləri geri istiqamətli GVC iştirakını azaldır.
3. Ticarət tərəfdaşlarının aşağı istiqamətli/son mal tarifləri ölkənin irəli istiqamətli GVC iştirakını azalda bilər.
4. BL və FL fərqli sürətlə dəyişdikdə ölçülən GVC mövqeyi texnoloji dəyişiklik olmadan mexaniki olaraq hərəkət edə bilər.
5. Yüksək TPM-li sektorlarda eyni tarif dərəcəsinin istehsal xərci və effektiv əlavə dəyər üzərində təsiri daha güclüdür.
6. BFTED iştirak elastikliklərini tərkib və miqyas kanallarına ayıra bilər.

Empirik məlumat dəsti

Empirik təhlil 1999–2018 dövründəki ikitərəfli ticarət münasibətlərinə əsaslanır. Məlumat filtrlərindən sonra yekun qiymətləndirmə nümunəsi 260.473 ölkə cütü-il müşahidəsini və 175 tərəfdaş ölkəni əhatə edir.

GVC iştirak göstəriciləri UNCTAD-Eora Global Value Chain məlumat bazasından götürülüb. İkitərəfli tariflər CEPII tərəfindən hazırlanmış MAcMap-HS6 məlumat bazasından gəlir. GDP nəzarət dəyişənləri Dünya Bankının World Development Indicators mənbəyindən, sərbəst ticarət sazişi göstəricisi WTO regional ticarət sazişləri məlumat bazasından təmin edilib. Sanksiya məlumatları Global Sanctions Database-dən götürülsə də, tariflərlə yüksək kollinearliyə görə əsas reqressiyalardan çıxarılıb.

MAcMap-HS6 tarif məlumatları illik deyil, təxminən üçillik intervallarla mövcuddur. Tədqiqat aralıq illər üçün son müşahidəni irəli daşıma, yəni forward-fill üsulundan istifadə edib. Müəlliflər bunun illik tarif dəyişkənliyi baxımından məhdudiyyət yaratdığını açıq şəkildə qəbul edirlər.

Panel reqressiya quruluşu

BFTED üçün iki istiqamətli sabit effektli panel modelləri qiymətləndirilib. Əsas tənliklər:

\[ \ln BL_{ijt} = \beta_1\tau^{home}_{ijt} + \beta_2\tau^{partner}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]

\[ \ln FL_{ijt} = \beta_1\tau^{partner}_{ijt} + \beta_2\tau^{home}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]

\[ P_{ijt} = \beta_1\tau^{home}_{ijt} + \beta_2\tau^{partner}_{ijt} + \gamma X_{ijt} + \alpha_{ij} + \lambda_t + \varepsilon_{ijt} \]

şəklindədir.

\(\alpha_{ij}\) ölkə cütü sabit effektlərini təmsil edir və coğrafi məsafə, ortaq dil və ya tarixi əlaqələr kimi zamanla dəyişməyən ikitərəfli xüsusiyyətləri udur. \(\lambda_t\) isə ortaq qlobal şokları tutan il sabit effektləridir. Standart xətalar ölkə cütü səviyyəsində klasterləşdirilib.

Qiymətləndirmələr R 4.6 mühitində fixest paketindən istifadə edilərək aparılıb.

Əsas BFTED reqressiya nəticələri

* p < 0,10; *** p < 0,01.

Əsas nəticə ölkənin öz tarifindəki artımla geri istiqamətli iştirak arasında güclü mənfi əlaqənin olmasıdır. Mənbə −0,591 əmsalını tarif dəyişənində %1 artımın digər şərtlər sabit qaldıqda geri istiqamətli GVC iştirakında təxminən %0,591 azalma ilə əlaqəli olması kimi şərh edir.

Diqqətəlayiqdir ki, ölkənin öz tarifi irəli istiqamətli iştirak tənliyində də −0,586 əmsalına malikdir və p < 0,01 səviyyəsində əhəmiyyətlidir. Müəlliflər bunu bahalaşan idxal resurslarının yerli istehsal xərclərini artıraraq ölkənin aralıq mallarını tərəfdaş ölkələrin ixrac istehsalında daha az rəqabətqabiliyyətli edə bilməsi ilə izah edirlər.

İkitərəfli panel üçün qurulan TPM vekil dəyişəni müsbət 0,023 əmsalına malik olsa da statistik əhəmiyyətli deyil. Tədqiqat bunu nəzəri TPM-nin sektor səviyyəli Leontief şəbəkəsindən hesablanmasına qarşılıq empirik TPM vekilinin aqreqasiya olunmuş ölkə cütü məlumatlarından qurulmasının yaratdığı təxmini ölçmə problemi ilə əlaqələndirir. Buna görə məqalə TPM üçün birbaşa sektor səviyyəli empirik doğrulama iddiası irəli sürmür.

Dayanıqlılıq yoxlaması

Əks səbəbiyyət narahatlığını azaltmaq üçün bir illik gecikdirilmiş tariflərlə əlavə model qiymətləndirilib. Geri istiqamətli iştirak üçün ölkənin öz tarifi əmsalı −0,635 və p < 0,01, irəli istiqamətli iştirak üçün isə −0,559 və p < 0,01 olaraq bildirilir. Beləliklə əsas mənfi əlaqə gecikdirilmiş tarif spesifikasiyasında da qorunur.

SSM doğrulaması

SSM ölkə cütü əsasında BL, FL və P-nin illik dəyişmələrindən çıxış edərək proqnozlaşdırılan \(\Delta P\) dəyərlərini hesablayır. Proqnozlaşdırılan və faktiki mövqe dəyişiklikləri arasındakı Pearson korrelyasiyası:

r = 0,96

olaraq bildirilir. Bu nəticə birinci dərəcəli SSM yanaşmasının mövqe indeksindəki mexaniki dəyişməni güclü şəkildə tutduğunu göstərir. Bununla belə bu korrelyasiya sektor səviyyəli tarif kaskadı nəzəriyyəsinin birbaşa testi deyil.

Böhran dövrlərində saxta yüksəlmə

Mənbədaxili uyğunsuzluq qeydi: Mənbənin nəzəri müddəa və müzakirə mətnlərinin bəzi hissələrində Qlobal Maliyyə Böhranı zamanı saxta yüksəlmə hallarının “%50-dən çox” olduğu bildirilir. Bunun əksinə, mənbə Cədvəl 4-də nisbəti %32,17 göstərir. Verianla bu iki dəyəri uzlaşdırmayıb; yuxarıdakı cədvəldə birbaşa mənbənin Cədvəl 4 dəyəri istifadə olunub.

Bundan əlavə, reqressiya nümunəsi 1999–2018-də başa çatır. Mənbə 2019-cu ildəki ABŞ–Çin təqib təsirlərinin və 2020–2021 COVID-19 dövrünün modeldaxili doğrulama deyil, müşahidə olunan meyllərə əsaslanan təsviri uzantılar kimi şərh edilməli olduğunu açıq şəkildə bildirir.

%25 tarif artımı GVC iştirakında nə qədər itki yaradır?

Tədqiqatın BFTED əmsallarına əsaslanan qismən-tarazlıq simulyasiyasında %25 tarif ssenarisi qlobal geri istiqamətli GVC iştirakında %12,36 və irəli istiqamətli iştirakda %12,26 azalma yaradır. Lakin bu nəticə baş vermiş tarixi siyasət təsiri deyil; 1999–2018 panelindən qiymətləndirilən elastikliklərin müəyyən tarif ssenarilərinə tətbiqi ilə yaradılmış əks-faktual hesablamadır.

Simulyasiya üsulu

Tarif dərəcəsi əvvəlcə:

\[ \tau=\ln(1+\text{tarife oranı}) \]

şəklində çevrilir.

Sonra geri və irəli iştirak dəyişiklikləri:

\[ \Delta BL(\%)= \left[ \exp(\beta_{BL}\tau)-1 \right]\times100 \]

\[ \Delta FL(\%)= \left[ \exp(\beta_{FL}\tau)-1 \right]\times100 \]

ilə hesablanır. Mənbədə \(\beta_{BL}=-0.591\) və \(\beta_{FL}=-0.586\)-dır.

BL və FL bir-birinə çox yaxın nisbətlərdə azalmasına baxmayaraq, BL-nin bir qədər daha sürətlə daralması \(P\) mövqe indeksində kiçik müsbət dəyişiklik yaradır. Tədqiqatın “false upgrading” xəbərdarlığı məhz bu mexanizmə əsaslanır: mövqe göstəricisi yaxşılaşarkən ümumi beynəlxalq istehsal əlaqələri zəifləyə bilər.

Kanada niyə yüksək məruzqalma nümunəsi kimi seçilir?

Tədqiqat Kanadanı ABŞ ilə sıx istehsal inteqrasiyasına görə xüsusi nümunə kimi nəzərdən keçirir. Mənbəyə görə Kanada ixracının təxminən %75-i ABŞ-a yönəlir. Avtomobil, maşın-avadanlıq və metal sektorları sərhədlərarası aralıq resurs axınları ilə xüsusilə sıx bağlıdır.

%25 nominal tarif dərəcəsi Kanadanın ABŞ ixrac payı ilə çəkiləndikdə mənbə təxminən %18,7 effektiv tarif şokundan istifadə edir.

Mənbədaxili ədədi fərq: Mənbənin izahlı mətnində %25 ssenarisi üçün Kanada BL və FL itkiləri təxminən %9,7 və %9,6 kimi ifadə edilir. Eyni tədqiqatın Cədvəl 7-si isə %9,42 və %9,34 dəyərlərini verir. Yuxarıdakı cədvəl mənbənin Cədvəl 7 dəyərlərini qoruyur.

Kanada üzrə sektor səviyyəli ssenarilər necə şərh edilməlidir?

Mənbənin Kanada sektor qrafiki real sektor səviyyəli panel qiymətləndirmələrindən yaradılmayıb. İstifadə olunan TPM çarpanları nəzəri çərçivədən törədilmiş və sektorların idxal resursu intensivliyi ilə istehsal zənciri uzunluqlarındakı nisbi fərqləri təmsil etmək üçün seçilmiş izahlı dəyərlərdir.

Bu ssenaridə motorlu nəqliyyat vasitələri və avtomobil hissələri üçün TPM çarpanı 2,1 götürülür və geri istiqamətli iştirak itkisi təxminən %18 göstərilir. Maşın və avadanlıq üçün TPM 1,8 və itki təxminən %16; biznes xidmətlərində TPM 0,9 və itki təxminən %8 verilir.

Bu rəqəmlər sektorlar üçün təsdiqlənmiş səbəb-nəticə qiymətləndirmələri və ya dəqiq siyasət proqnozları deyil. Mənbə açıq şəkildə bildirir ki, bunlar nəzəri TPM heterogenliyi keçərli olduqda fərqli sektorların necə fərqli məruzqalma göstərə biləcəyini izah edən ssenarilərdir.

Kanada və saxta yüksəlmə

Kanadaya aid SSM xülasəsi mənbədə ABŞ–Çin şoku kimi etiketlənən 2018–2019 dövründə Kanada dyadları üçün %100 saxta yüksəlmə nisbəti bildirir. Bu, müvafiq cədvəldə yer alan bütün Kanada ölkə cütü-il müşahidələrində mövqe indeksi artarkən BL və FL-nin birlikdə azaldığı deməkdir.

Lakin bu dəyər də tədqiqatın zaman əhatəsi ilə birlikdə oxunmalıdır: əsas reqressiya nümunəsi 2018-də başa çatdığı üçün mənbə 2019 təqib təsirlərini in-sample model doğrulaması kimi deyil, təsviri uzantı kimi qiymətləndirir.

Siyasət baxımından üç əsas nəticə

Tədqiqat əvvəlcə iddia edir ki, şəbəkə quruluşuna malik iqtisadiyyatda aralıq resurs proteksionizmi yalnız xarici resursları azaltmaqla məhdudlaşmaya bilər. BL və FL-nin birlikdə daralması giriş tariflərinin həm idxal olunan aralıq resurs istifadəsini, həm də yerli aralıq malların xarici istehsal sistemlərində rəqabət qabiliyyətini zəiflədə biləcəyini göstərir.

İkincisi, TPM eyni tarifin sektorlar arasında fərqli xərclər yarada biləcəyinə işarə edir. Yüksək TPM-li sektorların tarif geri ödənişi, tarifin dayandırılması mexanizmləri və ya daha sadə mənşə qaydaları kimi alətlərdə prioritetləşdirilməsi tədqiqatın müzakirə etdiyi siyasət seçimlərindəndir.

Üçüncüsü, tədqiqat yalnız GVC mövqe indeksinə baxaraq sənaye siyasətinin uğurunu qiymətləndirməmək lazım olduğunu vurğulayır. P yüksələrkən BL və FL birlikdə azalırsa, müşahidə olunan dəyişiklik istehsal qabiliyyətində real irəliləyişdən deyil, riyazi tərkib effektindən qaynaqlana bilər.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Qısamüddətli quruluş: Leontief–Armington çərçivəsi qısa müddətdə texniki əmsalların nisbətən sabit olduğunu fərz edir. Uzun müddətdə firmalar təchizatçı dəyişə, istehsal texnologiyasını yenidən qura, reshoring edə və ya üçüncü ölkələrə yönələ bilər.

Sektor səviyyəli empirik doğrulamanın olmaması: Nəzəri TPM sektor səviyyəsində müəyyən edilsə də, mövcud reqressiyalar ölkə cütü səviyyəsindədir. Real TPM doğrulaması country-sector-year ICIO məlumatlarını tələb edir.

Qismən tarazlıq simulyasiyası: Valyuta məzənnəsi hərəkətləri, gəlir təsirləri, ticarət sapması, cavab tarifləri və digər ümumi-tarazlıq geribildirimləri modelləşdirilmir.

Tarif məlumatlarının tezliyi: MAcMap tarifləri təxminən üçillik intervallarla müşahidə olunur və aralıq dövrlər forward-fill üsulu ilə doldurulur. İllik məlumatlar identifikasiyanı gücləndirə bilərdi.

GVC ölçmə xətaları: UNCTAD-Eora və ICIO göstəriciləri əsas input-output cədvəllərinin keyfiyyətindən və əlavə dəyərin ikiqat sayılmasının necə işlənməsindən asılıdır.

Səbəbiyyət sərhədi: İki istiqamətli sabit effektlər çoxsaylı müşahidə olunmayan sabit ölkə cütü xüsusiyyətlərini nəzarətdə saxlasa da, tədqiqat bütün əmsallarını eksperimental səbəbiyyət sübutu kimi təqdim etmir. Məsələn, FTA üzvlüyü əmsalı üçün mənbə açıq şəkildə səbəbiyyət şərhi edilməməli olduğunu bildirir.

Gələcək tədqiqatlar

Müəlliflər ilk növbədə OECD TiVA və ya ADB MRIO kimi məlumat bazalarından real ölkə-sektor-il TPM dəyərlərinin hesablanmasını və sektorlararası kaskad fərqlərinin birbaşa sınaqdan keçirilməsini təklif edirlər.

İkincisi, SSM-nin istehsal qabiliyyətini ölçən göstəricilərlə birlikdə istifadəsi təklif olunur. İxrac vahid dəyərləri, patent fəaliyyəti və ya ümumi amil məhsuldarlığı kimi istehsal tərəfi göstəriciləri mövqe indeksindəki artımın real qabiliyyət yüksəlməsi, yoxsa mühasibat tərkib effekti olduğunu ayırmağa kömək edə bilər.

Üçüncü tədqiqat xətti tərəfdaşa-xas TPM-dir. İdxal resurs paylarının konkret mənbə ölkələrinə görə ayrışdırılması, tək ticarət tərəfdaşından həddindən artıq asılılıqdan doğan geosiyasi və təchizat zənciri risklərinin ölçülməsinə imkan verə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat başlığı: Tariff Cascades and Global Value Chain Participation: A Portable Diagnostic Framework with Evidence from a Global Dyadic Panel

Müəlliflər: Hadi Zarea; Sina Mirzaye Shirkoohi; Zhan Su; Anne-Marie Côté; Ekaterina Turkina.

Corresponding author: Hadi Zarea.

Qurumlar: Department of Management, Faculty of Business Administration, Laval University, Quebec, Kanada; Department of Entrepreneurship and Innovation, HEC Montréal, Montreal, Kanada.

Jurnal: Economies

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland

Biblioqrafik qeyd: Economies 2026, 14, 236.

DOI: 10.3390/economies14060236

Göndərilmə: 6 May 2026

Reviziya: 9 İyun 2026

Qəbul: 12 İyun 2026

Nəşr: 18 İyun 2026

Mənbə növü: Nəzəri input-output çərçivəsini çoxölkəli panel reqressiyaları və qismən-tarazlıq siyasət simulyasiyası ilə birləşdirən empirik tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Müəllif töhfələri: Metodologiya: Hadi Zarea və Ekaterina Turkina. Proqram təminatı: Hadi Zarea və Sina Mirzaye Shirkoohi. Doğrulama: Zhan Su və Ekaterina Turkina. Formal təhlil: Hadi Zarea, Sina Mirzaye Shirkoohi və Anne-Marie Côté. Resurslar: Zhan Su. İlk layihə: Sina Mirzaye Shirkoohi. Nəzərdən keçirmə və redaktə: Zhan Su, Anne-Marie Côté və Ekaterina Turkina. Mənbə məqalə bütün müəlliflərin dərc olunmuş versiyanı oxuyub qəbul etdiyini bildirir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almayıb.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumat dəstinin müəlliflərdən sorğu əsasında əldə edilə biləcəyi bildirilir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirirlər.

Empirik əhatə: Əsas reqressiya nümunəsi 1999–2018 dövrüdür. 2019 ABŞ–Çin təqib təsirləri və COVID-19 dövrü əsas reqressiya nümunəsindən kənarda olduğuna görə mənbə bunları təsviri uzantılar kimi qiymətləndirir.

Ən mühüm şərh sərhədi: Panel nəticələri tarif kaskadı nəzəriyyəsinin istiqamət proqnozları ilə uyğundur, lakin sektor səviyyəli Leontief kaskadının birbaşa testi deyil. Dyadik TPM real sektor TPM-sinin təxmini vekilidir. Kanada sektor nəticələri də empirik sektor qiymətləndirməsi deyil, nəzəri TPM fərqlərinə əsaslanan izahlı simulyasiyalardır.

Mənbədaxili ədədi uyğunsuzluqlar: Kanada %25 ssenarisi izahlı mətndə təxminən −%9,7 BL və −%9,6 FL kimi verildiyi halda, Cədvəl 7-də −%9,42 və −%9,34 bildirilir. Bundan əlavə, izahın bəzi hissələrində Qlobal Maliyyə Böhranı zamanı saxta yüksəlmənin %50-ni aşdığı deyildiyi halda, Cədvəl 4 %32,17 göstərir. Verianla bu fərqləri səssizcə uzlaşdırmayıb və cədvəl dəyərlərini cədvəl kimi qoruyub.