Үй-бүлөлүк зомбулук (domestic violence), бул изилдөөдө үйдүн ичинде гана болгон өзүнчө физикалык кол салуулар катары эмес; азыркы же мурдагы жубай же өнөктөш мамилелеринде физикалык, сексуалдык, психологиялык, эмоционалдык жана экономикалык зомбулук, коркутуу, аңдуу, мажбурлоочу көзөмөл, басынтуу, үркүтүү жана адамды башкалардан обочолонтуу сыяктуу жүрүм-турумдарды камтышы мүмкүн болгон күч жана көзөмөл үлгүсү катары каралат. Jane Pillinger ETUI үчүн даярдаган бул Policy Brief үй-бүлөлүк зомбулуктун таасирлери жумушка келүү, кызматкердин коопсуздугу, ден соолук, экономикалык өз алдынчалык, карьеранын үзгүлтүксүздүгү жана жумуш ордундагы коопсуздук аркылуу эмгек жашоосуна өтүшү мүмкүн экенин; ошондуктан маселе “жеке жашоо” алкагында гана бааланбашы керектигин негиздейт.

Изилдөө жаңы талаа экспериментин же кызматкерлер арасында жаңы сурамжылоону жүргүзбөйт. Анын ордуна FRA жана EIGE изилдөөлөрүн, Эл аралык эмгек уюмунун (ILO) документтерин, мурда жүргүзүлгөн кызматкерлер сурамжылоолорун, эмгектин коопсуздугу жана саламаттыгы боюнча ченемдерди, Европа жана улуттук мыйзамдардын мисалдарын, кесиптик бирликтердин колдонмолорун жана жамааттык келишимдерди бириктирет. Булакта берилген FRA/EIGE 2026 маалыматтарына ылайык, ЕБ-27де аялдардын %31,8и өмүрүндө физикалык, сексуалдык жана/же психологиялык үй-бүлөлүк зомбулукка кабылганын билдирген. Policy Brief ошондой эле аялдарга карата үй-бүлөлүк зомбулуктун ЕБдеги жылдык экономикалык чыгымы EIGE 2021 баасына ылайык €151 миллиард экенин жана өндүрүштүн жоготуусу, жумушка келбей калуу жана кадрлардын алмашуусунан келип чыккан экономикалык өндүрүш жоготуусу жалпы баанын %14үнө туура келерин билдирет.

Изилдөөнүн негизги эмгектин коопсуздугу жана саламаттыгы боюнча мамилеси мындай: иш берүүчү үй-бүлөлүк зомбулуктун өзүн жараткан же жеке чөйрөдө болгон зомбулукту автоматтык түрдө алдын алууга жооптуу эмес; бирок зомбулуктун таасирлери жумуш ордуна, аралыктан иштөөгө же кызматкердин коопсуздугуна өтсө, иш берүүчүнүн таасир чөйрөсүндө алдын ала көрүүгө мүмкүн болгон жумуш орду тобокелдиги пайда болушу мүмкүн. Аңдыган адамдын жумуш ордуна келиши, коркутуучу телефон чалуулар же электрондук каттар, санариптик куугунтук, кызматкердин транспортко жетүүсүнө тоскоол болуу, иш шаймандарын жок кылуу же жумуш ордунда физикалык коопсуздукка коркунуч жаратуу — жумуш орду менен болгон мындай байланышка мисалдар.

Policy Brief сунуштаган жумуш орду мамилеси коопсуздук кызматкери же адам ресурстары бөлүмү жалгыз жасай турган кийлигишүү эмес. Тобокелдикти баалоо, купуялуулук, басмырлоого жана өч алууга тыюу салуу, үй-бүлөлүк зомбулук боюнча акы төлөнүүчү өргүү, убактылуу ийкемдүү иш, сменаны же жумуш ордун алмаштыруу, киреше колдоосу, коопсуз турак жайга жетүүгө жардам, адистешкен уюмдарга багыттоо, жетекчилерди жана кесиптик бирлик/ЭКС өкүлдөрүн окутуу жана адамга ылайык коопсуздук пландоосун чогуу кароо сунушталат.

Изилдөөнүн маанилүү чектөөсү — Policy Briefте колдонулган сандык маанилер Pillinger тарабынан ушул иш үчүн жаңы чыгарылган өлчөөлөр эмес. Үлүштөр жана чыгым баалары FRA, EIGE, BKA, Vodafone Foundation жана башка мурдагы изилдөөлөрдөн алынган. Улуттук мыйзамдар жана жамааттык келишимдердин мисалдары да белгилүү өлкө жана сектор практикаларын көрсөтөт; бул бардык өлкөлөрдө бирдей укук бар же ошол эле модель ар бир жумуш ордунда түздөн-түз колдонулушу мүмкүн дегенди билдирбейт.

Үй-бүлөлүк Зомбулук Эмне Үчүн Эмгектин Коопсуздугу жана Саламаттыгы Маселеси?

Үй-бүлөлүк зомбулуктун таасирлери жумуш ордуна жеткенде кызматкердин физикалык жана психосоциалдык коопсуздугуна, жумушка келүүсүнө, иш жөндөмүнө жана жумуш ордундагы башка адамдардын коопсуздугуна таасир эте тургандыктан, ал эмгектин коопсуздугу жана саламаттыгы маселесине айланышы мүмкүн. Policy Brief аңдуу, коркутуу, телефон же электрондук почта аркылуу куугунтуктоо, жумуш ордуна келүү, аралыктан иштөөдө коопсуздуктун бузулушу, жаракат жана травманын ишке таасири сыяктуу жагдайларды үй-бүлөлүк зомбулук эмгек жашоосуна өтө турган жолдор катары карайт.

Эмгектин коопсуздугу жана саламаттыгы (ЭКС; occupational safety and health, OSH), иш менен байланышкан коркунучтарды жана тобокелдиктерди аныктоо, алдын алуу же көзөмөлдөө менен алектенген тармак. Pillingerдин негизги кайра алкактоосу үй-бүлөлүк зомбулук жасаган адам кызматкер менен бир эле жумуш ордунда иштеши шарт эмес деген чындыкка негизделет. Өнөктөш же мурдагы өнөктөш жумуш ордун бутага алганда, иш убактысында кызматкерге жетүүгө аракет кылганда же кызматкердин коопсуздугун иш чөйрөсүндө бузганда жеке чөйрөдөгү зомбулуктун таасири жумуш чөйрөсүнө өтөт.

Изилдөө бул жагдайды аналитикалык түрдө үчүнчү тараптын зомбулугу жана куугунтугу менен байланыштырат. Бул жерде үчүнчү тарап иш берүүчү менен кызматкердин ортосундагы кадимки эмгек мамилесинен тышкары турган, бирок жүрүм-туруму жумуш ордундагы адамдардын коопсуздугуна таасир эткен адамды билдирет. Үй-бүлөлүк зомбулук жасаган адам жумуш ордуна келгенде, кызматкерди аңдыганда же жумуш ордуна коркунуч жаратканда ушул алкакта каралышы мүмкүн.

Иш Берүүчү Үй-бүлөлүк Зомбулуктун Өзү Үчүн Жооптуубу?

Policy Briefтин мамилесине ылайык, иш берүүчү үй-бүлөлүк зомбулуктун өзүн алдын алууга же зомбулук жасаган адамдын жеке чөйрөдөгү жүрүм-турумуна автоматтык түрдө жооптуу эмес; иш берүүчү үчүн маселе — зомбулуктун жумуш ордуна же эмгек мамилесине өтүп, анын таасир чөйрөсүндө башкарууга боло турган алдын ала көрүлүүчү тобокелдиктери. Ошондуктан булак жоопкерчиликти зомбулук жасаган адамдын ордуна өтүү катары эмес, жумуш ордундагы коопсуздук, тобокелдикти баалоо жана кызматкерди колдоо контекстинде түзөт.

Бул айырма маанилүү. Мисалы, кызматкердин мурдагы өнөктөшүнүн жумуш ордуна келип ага жетүүгө аракет кылышы, иш телефонуна коркутуучу билдирүүлөрдү жөнөтүшү же кызматкердин жумуш ордундагы коопсуздугуна коркунуч жаратышы иш берүүчү өзүнүн коопсуздук системаларында баалай ала турган тобокелдик. Ошондой эле аралыктан иштөө зомбулук “жумуш ордунан тышкары” деген классикалык чекти татаалдаштырышы мүмкүн; анткени үй бир эле учурда иш чөйрөсүнө айланышы мүмкүн.

“Алдын ала көрүүгө мүмкүн болгон тобокелдик” эмнени билдирет?

Изилдөөдө колдонулган алдын ала көрүүгө мүмкүн болгон тобокелдик мамилеси иш берүүчү окуя болгондон кийин гана жооп бербестен, белгилүү же акылга сыярлык түрдө пайда болушу мүмкүн болгон жумуш орду коопсуздугуна таасирлерди алдын ала тобокелдикти башкаруу системасына киргизиши керек деген ойго негизделет. Pillinger ЕБ Framework Directive 89/391/EEC контекстинде иш берүүчүлөр алдын ала көрүүгө мүмкүн болгон жумуш орду тобокелдиктерин аныктап, көзөмөлдөө жана алдын алуу чараларын көрүшү керектигин белгилеп, үй-бүлөлүк зомбулуктун жумуш ордунда же теле-иш контекстинде көрүнгөн таасирлерин ушул алкакта баалайт.

Бул ар бир үй-бүлөлүк зомбулук окуясы автоматтык түрдө өндүрүштүк кырсык же иш берүүчүнүн күнөөсү деп эсептелет дегенди билдирбейт. Булак иш берүүчүнүн таасир чөйрөсүнө кирген иш менен байланышкан кесепеттерди башкаруу жөнүндө сөз кылат.

Психосоциалдык тобокелдик деген эмне?

Психосоциалдык тобокелдик, иш шарттары же иш менен кесилишкен окуялар адамдын психологиялык саламаттыгына, коопсуздугуна, иштөө жөндөмүнө же социалдык жыргалчылыгына терс таасир эте турган тобокелдиктерди билдирет. Policy Brief үй-бүлөлүк зомбулуктан келип чыккан травма, коркуу, аңдуу жана куугунтук кызматкердин жумуш ордундагы коопсуздук сезимине жана иш жөндөмүнө таасир эте тургандыктан, үй-бүлөлүк зомбулукту психосоциалдык коркунуч жана тобокелдик баалоосуна киргизүүгө болорун негиздейт.

Presenteeism деген эмне?

Presenteeism, адам физикалык жактан жумушта болгону менен ден соолук, травма, стресс же башка себептерден улам кадимки иш жөндөмү төмөндөгөн абал. Бул түшүнүк жумушка келбей калуудан айырмаланат: келбей калууда кызматкер жумуш ордунда жок; presenteeism учурда кызматкер ордунда, бирок иштөө жөндөмү же өндүрүмдүүлүгү төмөндөшү мүмкүн. Policy Brief Европанын алты өлкөсүндөгү компанияларды камтыган мурдагы изилдөөгө таянып, аман калгандардын %55и үй-бүлөлүк зомбулуктан улам кечигүү жана жумушка келбей калуу менен катар presenteeism таасирлерин да билдиргенин көрсөтөт.

ЕБ-27де билдирилген таралуу

Бул көрсөткүчтөр Pillingerдин жаңы изилдөө үлгүсү эмес; Policy Brief FRA жана EIGE 2026 изилдөөсүнөн алган экинчи даражадагы маалыматтар. Булак өлкөлөр арасындагы айырмачылыктардын себептерин ушул пайыздардан гана чыгарбайт. Ошондуктан жогорку же төмөн көрсөткүчтөрдөн маданият, мыйзамдар, билдирүү тенденциясы же башка себеп жөнүндө түз себептик тыянак чыгарууга болбойт.

Policy Brief ошондой эле Германиядагы BKA 2023 маалыматтарына таянып, үй-бүлөлүк зомбулуктан жабыркагандардын %71,1и аялдар, %28,9у эркектер экенин билдирет жана үй-бүлөлүк зомбулук аялдарга өлчөмсүз таасир этсе да, эркектер да өнөктөш зомбулугуна кабылышы мүмкүн экенин баса белгилейт.

Үй-бүлөлүк зомбулуктун экономикалык чыгымы

Policy Brief EIGE 2021 баасына таянып, аялдарга карата үй-бүлөлүк зомбулуктун Европа Биримдигиндеги жылдык экономикалык чыгымын €151 миллиард деп берет. Өндүрүштүн жоготуусу менен байланышкан өндүрүмдүүлүктүн төмөндөшү, жумушка келбей калуу жана кадрлардын алмашуусу жалпы баанын %14үн түзөт.

Бул €151 миллиард Pillinger Policy Brief үчүн түзгөн жаңы экономикалык моделдин эсеби эмес. Маани башка EIGE изилдөөсүнөн алынган. Ошондуктан Verianla макаласында бул сан Policy Brief берген экинчи даражадагы экономикалык баа катары сакталат.

Экономикалык Зомбулук Эмгек Жашоосуна Кантип Таасир Этет?

Экономикалык зомбулук — зомбулук жасаган адамдын башка адамдын кирешеси, банк эсеби, иштөө мүмкүнчүлүгү, топтому же финансылык чечимдери үстүнөн көзөмөл орнотуп, анын экономикалык өз алдынчалыгын азайтышы. Policy Brief экономикалык өз алдынчалык зомбулук мамиледен чыгуу үчүн маанилүү экенин жана мажбурлоочу көзөмөл адамдын эмгек жашоосуна кийлигишип бул өз алдынчалыкты алсырата аларын негиздейт.

Мажбурлоочу көзөмөл (coercive control), бир эле окуядан көрө адамдын кыймыл эркиндигин, финансылык ресурстарын, социалдык мамилелерин же чечим кабыл алуу күчүн системалуу чектеген жүрүм-турум үлгүсү. Экономикалык зомбулук бул кеңири көзөмөл механизминин бир бөлүгү болушу мүмкүн.

Policy Brief Postmus жана кесиптештеринин 2020 изилдөөсүнө таянып, экономикалык зомбулук үй-бүлөлүк зомбулуктан аман калгандардын болжол менен үчтөн бирине таасир этиши мүмкүн экенин белгилейт. Мындан тышкары FRA жана EIGE 2026 маалыматтары боюнча ЕБ-27де аялдардын %8,3ү өнөктөшү тарабынан иштөөсүнө тоскоолдук жасоо жана/же финансылык ресурстарын көзөмөлдөө түрүндөгү экономикалык зомбулукка кабылганын билдирет.

Экономикалык зомбулук эмгек жашоосун кандай жолдор менен бузушу мүмкүн?

Булакта берилген мисалдарга эмгек акыны алып коюу же уурдоо, банк эсептерине жетүүнү бөгөттөө, транспорт картасын же унаа ачкычтарын жашыруу, бала багууну атайлап аткарбоо, иш кийимин же жумуш шаймандарын жок кылуу жана иш сапарларын тоскоолдоо кирет. Бул жүрүм-турумдар адамдын жумушка бара албай калышына, кечигишине, иш көрсөткүчүнүн төмөндөшүнө же жумушун жоготушуна алып келе турган эмгек жашоосу таасирин жаратышы мүмкүн.

Жумуштан айрылуу же төмөн киреше көбүрөөк экономикалык көз карандылык жаратса, экономикалык көз карандылык зомбулук мамиледен чыгууну кыйындатат. Policy Brief бул өз ара мамилени төмөн эмгек акы, туруксуз иш жана үй-бүлөлүк зомбулуктун ортосунда өзүн күчөтө алган көз карандылык айлампасы катары карайт.

Кесилишмелүүлүк эмне үчүн маанилүү?

Кесилишмелүүлүк (intersectionality), адамдын начар абалын бир эле өзгөчөлүк менен түшүндүрүүгө болбой калышы мүмкүн экенин; жыныс, жакырчылык, майыптык, расалаштыруу, азчылык макамы же социалдык четтетүү сыяктуу бир нече теңсиздик түрү бир адамда үстөмөлөшү мүмкүн экенин билдирет.

Policy Brief Улуу Британиядагы 2025-жылкы изилдөөгө таянып, жаш аялдардын болжол менен ондон төртү мурдагы жылы экономикалык зомбулукка кабылганын; расалаштырылган жана азчылыкка киргизилген аялдар ак аялдарга караганда эки эседен көп, майып аялдар майып эмес аялдарга караганда болжол менен эки эсе көп экономикалык зомбулук тууралуу билдиргенин көрсөтөт. Бул Policy Briefтин өз талаа маалыматтары эмес, Wilson-Garwood 2025 булагынан алынган жыйынтыктар.

Тогуз өлкөлүк кызматкерлер изилдөөсү эмнени көрсөтөт?

Policy Brief Vodafone Foundationдын 2021-жылкы, Германия, Индия, Ирландия, Италия, Кения, Түштүк Африка, Испания, Түркия жана Улуу Британиядан 4.000ден ашык аял жана эркек кызматкерди камтыган изилдөөсүнө да кайрылат. Бул изилдөөдө кызматкерлердин болжол менен үчтөн бири үй-бүлөлүк зомбулукка кабылганы; бул топтогу адамдардын %94ү зомбулук иш көрсөткүчүнө жана карьералык өсүшкө терс таасир эткенин билдиргени айтылат.

Бул жыйынтык да ар кайсы өлкөлөрдүн бүткүл жумушчу күчүн чагылдырган Pillinger үлгүсү катары окулбашы керек. Policy Brief мурда жүргүзүлгөн изилдөөнү үй-бүлөлүк зомбулуктун эмгек жашоосуна өткөн кесепеттерин көрсөтүү үчүн колдонот.

Үй-бүлөлүк зомбулук менен эмгек акы айырмасынын байланышы

Булактын аргументи экономикалык зомбулук менен түзүмдүк эмгек рыногундагы теңсиздиктер бири-бирин күчөтүшү мүмкүн дегенге негизделет. Аялдардын аз акы төлөнгөн, туруксуз, жарым күндүк же расмий эмес жумуштарда көбүрөөк болушу экономикалык өз алдынчалыкты мурда эле чектеши мүмкүн. Үй-бүлөлүк зомбулук жумушка келүүнү, жумуш алмаштыруу жыштыгын, карьералык өсүүнү, пенсиялык топтомду жана узак мөөнөттүү киреше коопсуздугун кошумча бузса, экономикалык теңсиздик тереңдеши мүмкүн.

Бул Policy Brief “үй-бүлөлүк зомбулук өзү эле бардык гендердик эмгек акы айырмасын түшүндүрөт” дегенди билдирбейт. Изилдөө үй-бүлөлүк зомбулукту учурдагы түзүмдүк теңсиздиктер менен өз ара аракеттене алган факторлордун бири катары баалайт.

ILO Зомбулук жана Куугунтук Конвенциясы No. 190 эмне дейт?

ILO Violence and Harassment Convention No. 190 (C190), 2019-жылы кабыл алынган жана эмгек дүйнөсүндөгү зомбулук менен куугунтукка байланышкан эл аралык эмгек стандарты. Policy Brief жарыяланган учурда конвенция 55 өлкө тарабынан ратификацияланганын жана алардын 22си Европада экенин билдирет.

Pillinger берген алкакта C190 жумуш ордунан тышкары болгон зомбулук эмгек дүйнөсүнө түз таасир этиши мүмкүн экенин тааныйт жана ратификациялаган мамлекеттер менен тиешелүү иш берүүчүлөр үй-бүлөлүк зомбулуктун эмгек жашоосундагы таасирин мүмкүн болушунча азайтуусу керек деген мамилени камтыйт.

ILO Recommendation No. 206 болсо практикалык чаралардын кеңири багыттарын түшүндүрөт. Policy Brief белгилеген мисалдар — өргүү, ийкемдүү иш тартиби, убактылуу жумуштан бошотуудан коргоо, тобокелдикти баалоо жана колдоо кызматтарына багыттоо. Булак Recommendation No. 206 аталган өргүү сөзсүз акы төлөнүүчү болушу керек деп айтпаганын өзгөчө белгилейт.

ЕБнин 2024-жылкы аялдарга карата зомбулук боюнча директивасы

Policy Brief, Directive (EU) 2024/1385 on combating violence against women and domestic violence жобосу 14 Май 2024-жылы кабыл алынганын жана алдын алуу, жабырлануучуларды коргоо, колдоо, адилеттикке жетүү жана мүчө мамлекеттердин кызматташтыгы үчүн кеңири ЕБ алкагын түзгөнүн баяндаган.

Pillingerдин сыны — Директива үй-бүлөлүк зомбулук менен эмгек жашоосу, эмгектин коопсуздугу жана саламаттыгы же жумуш ордундагы гендердик зомбулук жана куугунтук ортосундагы байланышты жетиштүү ачык түзбөйт. Автор ошондой эле иш берүүчүнүн милдеттери жана социалдык диалогдун ишке ашыруудагы ролу ILO C190го салыштырмалуу жетиштүү ачык эмес деп эсептейт.

Бул баа Policy Brief авторунун социалдык саясат жана эмгек укугу көз карашындагы талдоосу. Verianla тексти бул чечмелөөнү көз карандысыз сот чечими же укуктук кеңеш катары бербейт.

Улуттук мыйзамдардын мисалдары

Бул таблица Policy Briefтин 2026-жылдагы түшүндүрмөлөрүн окуу үчүн кыскача берет. Эмгек укугу убакыт өтүшү менен өзгөрүп, улуттук практиканын майда-чүйдөсү айырмаланышы мүмкүн болгондуктан, таблица жеке укуктук кеңешти алмаштырбайт.

Үй-бүлөлүк зомбулук үчүн акы төлөнүүчү өргүү эмне үчүн маанилүү?

Үй-бүлөлүк зомбулукка кабылган кызматкер укуктук жардам, саламаттык кызматы, кеңеш, коопсуз турак жай табуу, банк жана финансылык иштерди жөнгө салуу же башка жерге көчүү сыяктуу процесстерди иш убактысында жүргүзүшү керек болушу мүмкүн. Эмгек акыдан айрылуу коркунучу болгондо коопсуздук үчүн зарыл бул кадамдар экономикалык жактан кыйыныраак болуп калат.

Ошондуктан Policy Brief акы төлөнүүчү өргүүнү жөн гана “иштебөө укугу” катары эмес, адам жумушун жана кирешесин жоготпой коопсуздук үчүн зарыл иштерди аткара алышын камсыз кылган каражаттардын бири катары баалайт.

Булак жамааттык келишимдерде беш күндөн он күнгө чейинки акы төлөнүүчү коопсуздук өргүүсү барган сайын таяныч деңгээлге айланып жатканын белгилейт. Ошол эле учурда мисалдар арасында мындан алда канча узак укуктар да бар; мисалы, айрым жамааттык келишимдер он жума же 15 күн сыяктуу ар башка мөөнөттөрдү берет. Демек, бирдиктүү универсалдуу өргүү мөөнөтү жок.

Жамааттык сүйлөшүү эмне үчүн борбордук курал деп саналат?

Жамааттык сүйлөшүү (collective bargaining), кызматкерлерди өкүлдөгөн кесиптик бирликтер менен иш берүүчүлөр эмгек шарттары жөнүндө сүйлөшүп, жамааттык келишимдин жоболорун иштеп чыгуу процесси. Policy Brief үй-бүлөлүк зомбулук боюнча укуктук алкак жалпы бойдон калганда же кеңири жумуш орду коргоосун камсыз кылбаганда, жамааттык келишимдер конкреттүү укуктарды жана жол-жоболорду жарата аларын айтат.

Бул коргоо өргүү укугу менен эле чектелбейт. Булактагы келишим жана колдонмо мисалдарында сменаны өзгөртүү, башка жумуш ордуна которуу, байланыш маалыматтарын өзгөртүү, купуя социалдык кызмат колдоосу, психологиялык жана укуктук жардам, шашылыш турак жай, айлык авансы, ижара жана коопсуздук чыгымдарына финансылык жардам, кеңеш берүү жана жумуш орду коопсуздугу чаралары бар.

Булакта берилген социалдык тараптар жана жамааттык келишим мисалдары

Бул таблица булактагы 1-таблицанын визуалдык же тексттик көчүрмөсү эмес. Policy Briefте берилген фактылык мисалдар гана тандалып, жаңы классификация жана көз карандысыз кыргызча түшүндүрмөлөр менен уюштурулган.

Булак Түркия Жөнүндө Эмне Дейт?

Policy Brief Түркияны улуттук мыйзамдагы өргүү укугу таблицасында эмес, социалдык тараптар/жамааттык келишим практикалары таблицасында карайт жана HAK-İŞтин зомбулук жана куугунтук боюнча үлгүлүү келишимине үй-бүлөлүк зомбулук да киргизилгенин айтат. Ошондуктан булактагы Түркия мисалы бардык кызматкерлер үчүн улуттук деңгээлде белгилүү мөөнөттүү акы төлөнүүчү үй-бүлөлүк зомбулук өргүүсү бар дегендей чечмеленбеши керек; изилдөө көрсөткөн нерсе кесиптик бирлик/жамааттык сүйлөшүү деңгээлиндеги үлгүлүү практика.

Policy Briefте Түркия ошондой эле Vodafone Foundationдын тогуз өлкөдө 4.000ден ашык кызматкер менен жүргүзгөн 2021-жылкы изилдөөсүнө кирген өлкөлөрдүн бири катары берилет. Бирок булак Түркия үчүн өзүнчө көрсөткүч бербейт; ошондуктан тогуз өлкөнүн жалпы жыйынтыгын Түркиянын өзгөчө көрсөткүчү катары көрсөтүү туура эмес.

Испания эмне үчүн өзгөчө баса белгиленет?

Policy Brief Испанияда укуктук алкак менен компанияларда/жамааттык келишимдерде иштелип чыккан гендердик теңдик пландарынын бирге иштешин оң мисал катары карайт. Акы төлөнүүчү өргүү, жумуш менен камсыз болууну коргоо, жумуш ордун өзгөртүү жана айрым секторлордо финансылык жардам сыяктуу механизмдер адамдын эмгек рыногу менен байланышын сактоого жардам берет деп айтылат.

Булактын басымы — иш адамдын экономикалык автономиясы үчүн жөн гана киреше булагы эмес; ал коопсуз жерге жетүү жана узак мөөнөттүү өз алдынчалык үчүн “көпүрө” ролун да аткара алат.

Укуктардын кагаз жүзүндө болушу эмне үчүн жетишсиз болушу мүмкүн?

Policy Brief укукту иш жүзүндө колдонууга жетүү шарттары да маанилүү экенин баса белгилейт. Италия мисалында сот чечими же медициналык документ сыяктуу “расмий далил” талаптары айрым адамдарды укуктарын колдонуудан баш тарттырышы мүмкүн экени айтылат. Булакта берилген кесиптик бирликтин баасына ылайык, мындай шарттар стигма, уялуу жана жабырлануучуну күнөөлөө коркунучтарын күчөтүшү мүмкүн.

Ошондуктан натыйжалуу жумуш орду саясатында укуктун болушу гана эмес, кызматкердин ошол укукка коопсуз, купуя жана өч алуудан коркпой жетиши да маанилүү.

Кызматкердин купуялуулугу эмне үчүн өтө маанилүү?

Үй-бүлөлүк зомбулук боюнча жардам сураган кызматкердин абалын керексиз адамдарга ачыктоо коопсуздук тобокелдигин көбөйтүп, жардам издөөгө тоскоол болушу мүмкүн. Ошондуктан Policy Briefтин сунуштары купуялуулук, басмырлабоо жана жардам сураганы үчүн кызматкерден өч албоо принциптерин бирге карайт.

Булак ошондой эле дайындалган адам ресурстары байланыш адамы же купуя колдоо жооптуусун пайдаланууну сунуштайт. Максат — кызматкер ар жолу ар башка адамдарга башынан өткөргөнүн кайра айтып берүүгө мажбур болбошу жана жардам процесси уюмдук түрдө башкарылышы.

Травманы эске алган мамиле эмнени билдирет?

Policy Brief сунуштаган trauma-informed мамиле зомбулукка кабылган адамдын жүрүм-турумун жөн гана тартип же иш көрсөткүч көйгөйү катары көрбөй, травманын эс тутумга, көңүлгө, коркууга, коопсуздук сезимине жана күнүмдүк иш жөндөмүнө тийгизген таасирин эске алууну билдирет. Мунун практикалык натыйжасы — кызматкерге ишенүү же колдоо көрсөтүү процесси керексиз суракка, күнөөлөөгө же кайра травматизациялоого айланбашы.

Гендерге сезимтал тобокелдикти баалоо деген эмне?

Гендерге сезимтал тобокелдикти баалоо, кызматкерлердин тобокелдикке кабылуу жолдору гендердик ролдор, экономикалык теңсиздиктер жана эмгек рыногундагы ар башка абалдар себептүү бирдей болбой калышы мүмкүн экенин эске алган мамиле. Policy Brief аялдардын аз акы төлөнгөн, туруксуз же жарым күндүк жумуштарда көбүрөөк болушу үй-бүлөлүк зомбулуктун экономикалык таасирин оорлотушу мүмкүн экенин өзгөчө белгилейт.

Policy Brief сунуштаган жумуш орду саясатынын элементтери

• Ачык аныктама: Физикалык, сексуалдык, психологиялык жана экономикалык зомбулукту, мажбурлоочу көзөмөлдү жана алардын эмгек жашоосуна тийгизген таасирин аныктоо.
• Купуялуулук: Кызматкердин абалын зарыл адамдар гана билиши жана жеке маалымат корголушу.
• Басмырлоого жана өч алууга тыюу салуу: Жардам сураган кызматкер жазаланбашы, жумуштан бошотулбашы же начар абалга түшүрүлбөшү.
• Дайындалган жооптуулар: Адам ресурстарында же уюм ичинде коопсуз байланыш түзүүгө боло турган белгилүү адам же бөлүмдөрдүн болушу.
• Окутуу: Жетекчилерди, кесиптик бирлик өкүлдөрүн жана ЭКС кызматкерлерин белгилерди таануу жана туура колдоо уюмдарына багыттоо боюнча окутуу.
• Коопсуздук протоколдору: Кеңсе, кардар менен бетме-бет иштөө, аралыктан иштөө жана гибрид иш сыяктуу ар кандай иш формаларын камтуу.
• Акы төлөнүүчү өргүү: Коопсуздук, саламаттык, укуктук жардам, кеңеш же көчүү үчүн зарыл убакытты берүү.
• Ийкемдүү иш: Убактылуу сменаны, саатты, милдетти же жумуш ордун өзгөртүү мүмкүнчүлүгү.
• Жумуш ордун ылайыкташтыруу: Коопсуздук талап кылса, милдеттерди убактылуу азайтуу же башка жумуш ордуна өтүү.
• Финансылык колдоо: Айлык авансы, кредит же коопсуз турак жайга жетүүгө жардам сыяктуу каражаттарды кароо.
• Тобокелдик жана коопсуздук пландоосу: Бир стандарттуу чечимдин ордуна кызматкер менен бирге адамга ылайык тобокелдик планын иштеп чыгуу.
• Адистешкен уюмдар менен өнөктөштүк: Үй-бүлөлүк зомбулук боюнча адистешкен колдоо уюмдарына багыттоо жана окутуу кызматташтыгы.

Изилдөө сунуштаган ЕБ деңгээлиндеги саясат багыты

Pillinger учурдагы EU Anti-VAW Directiveтин эмгек жашоосуна тиешелүү боштуктарын күчтүүрөөк жумуш орду жөнгө салуулары жана жамааттык сүйлөшүү менен толтурууга болот деп эсептейт. Policy Brief ошондой эле ILO C190 менен көбүрөөк шайкеш келген жана эмгек дүйнөсүндөгү зомбулук менен куугунтуктун бардык түрлөрүн түздөн-түз караган жаңы ЕБ жөнгө салуу алкагын талкуулайт.

Бул учурдагы ЕБ укугу азыр кайсы жаңы жөнгө салууну сөзсүз кабыл аларын болжолдогон тыянак эмес; бул Policy Briefтин саясат сунушу.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Үй-бүлөлүк зомбулуктун таасири жумуш ордуна жана эмгек жашоосуна өтүшү мүмкүн.
• Бул таасирлер физикалык коопсуздук менен катар психосоциалдык саламаттыкка, жумушка келүүгө жана экономикалык өз алдынчалыкка да таасир этиши мүмкүн.
• Экономикалык зомбулук адамдын жумушка жетүүсүн жана кирешесин көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгүн бузушу мүмкүн.
• Мурдагы Европа изилдөөлөрү үй-бүлөлүк зомбулук кеңири таралган жана экономикалык жактан маанилүү маселе экенин көрсөтөт.
• ILO C190 үй-бүлөлүк зомбулуктун эмгек дүйнөсүндөгү таасирин тааныган эл аралык алкак берет.
• Улуттук мыйзамдар жана жамааттык келишимдер акы төлөнүүчү өргүү, ийкемдүү иш, жумушту коргоо, коопсуздук планы жана финансылык жардам сыяктуу ар түрдүү чараларды иштеп чыккан.
• Кесиптик бирликтер менен иш берүүчүлөр зомбулуктун эмгек жашоосундагы таасирин азайта турган уюмдук саясаттарды иштеп чыга алышат.

Изилдөө өзү жалгыз колдобогон жыйынтыктар

• Үй-бүлөлүк зомбулуктун бардык учурларында иш берүүчү укуктук жактан жооптуу деген жыйынтык.
• Ар бир өлкөдө бирдей иш берүүчү милдеттери же бирдей акы төлөнүүчү өргүү укугу бар деген жыйынтык.
• Policy Briefте берилген өлкөлүк көрсөткүчтөр бири-биринин социалдык саясаттагы ийгилигин түз өлчөйт деген жыйынтык.
• Үй-бүлөлүк зомбулук гендердик эмгек акы айырмасынын жалгыз себеби деген жыйынтык.
• Ар бир жумуш ордунда бир эле коопсуздук планы натыйжалуу болот деген жыйынтык.
• Белгилүү жамааттык келишим чарасы зомбулукту белгилүү пайызга азайтканын көрсөткөн эксперименттик жыйынтык.
• Булакта берилген €151 миллиард чыгым баасын ушул Policy Brief кайра эсептеген деген жыйынтык.
• Түркия үчүн таблицада берилген HAK-İŞ үлгүлүү келишими бардык кызматкерлерге автоматтык улуттук укук берет деген жыйынтык.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Бул документ эксперименттик изилдөө макаласы эмес, социалдык саясат жана эмгек жашоосуна багытталган Policy Brief. Документ жаңы катышуучуларды чогулткан эмес, жаңы сурамжылоо жүргүзгөн эмес, клиникалык же талаа экспериментин өткөргөн эмес жана жаңы статистикалык модель түзгөн эмес.

Изилдөөнүн ыкмасын эң туура мыйзамдар, саясат, экинчи даражадагы изилдөө жыйынтыктары, кесиптик бирлик практикалары жана жамааттык келишим мисалдарынын аналитикалык синтези деп аныктоого болот. Автордун максаты — үй-бүлөлүк зомбулук эмне үчүн жумуш орду коопсуздугу, саламаттык жана теңдик саясатынын темасы болушу керектигин көрсөтүү жана учурдагы практикалардан чыгып иш берүүчүлөр менен кесиптик бирликтер үчүн практикалык саясат багыттарын сунуштоо.

Негизги булак катмарлары

Математикалык жана статистикалык ыкма барбы?

Жок. Policy Briefте математикалык теңдеме, регрессия модели, гипотеза тести, p мааниси, ишеним аралыгы же эффект өлчөмү эсептелбейт. Пайыздар жана экономикалык маанилер мурдагы булактардан алынат.

Ошондуктан бул изилдөөдө, мисалы, “%31,8” мааниси Pillinger үлгүсүнүн 31,8/100 катышы эмес; ал FRA/EIGE изилдөөсүнүн Policy Brief ичинде берилген жыйынтыгы. Ушундай эле €151 миллиард мааниси Pillingerдин өз чыгым моделинин натыйжасы эмес.

Системалуу обзор протоколу барбы?

Булакта PRISMA агымы, маалымат базасынын издөө сабы, изилдөөгө кошуу/чыгаруу критерийлери же системалуу сапат баалоо протоколу берилген эмес. Ошондуктан документ “systematic review” катары классификацияланбашы керек.

Булактарды тандоо Policy Briefтин саясат суроосун түшүндүргөн изилдөө, мыйзамдар жана эмгек жашоосу мисалдарын бириктирген эксперттик синтез мүнөзүндө.

1-таблицанын методологиялык ролу

Булак 7–8-беттердеги 1-таблицаны “author's elaboration” деп сүрөттөйт. Таблица ар башка өлкө жана секторлордогу социалдык тараптардын чараларын бир жерде салыштыруу үчүн колдонулган. Берилген мисалдардын максаты бүткүл Европа жумуш орундарын өкүлдөгөн статистикалык үлгү түзүү эмес, кайсы түрдөгү жумуш орду колдоосу иш жүзүндө жамааттык келишимге же кесиптик бирлик саясатына киргизиле аларын көрсөтүү.

Негизги табылгалар жана саясаттык тыянактар

1. Үй-бүлөлүк зомбулуктун жеке чөйрө менен эмгек чөйрөсүнүн ортосунда так чек жок; анын таасири жумушка жана жумуш ордуна өтүшү мүмкүн.
2. Жумуш ордуна өткөн таасирлер физикалык коопсуздук менен катар психосоциалдык саламаттыкка жана экономикалык коопсуздукка да таасир этиши мүмкүн.
3. Иш жана өз алдынча киреше зомбулуктан алыстоого мүмкүнчүлүк берген маанилүү экономикалык ресурс болушу мүмкүн.
4. Экономикалык зомбулук кызматкердин жумушка жетүүсүн жана кирешесин көзөмөлдөөнү бузуп, көз карандылыкты күчөтүшү мүмкүн.
5. ILO C190 эмгек дүйнөсүндө үй-бүлөлүк зомбулуктун таасирин азайтууну ачык күн тартибине киргизген маанилүү эл аралык алкактардын бири.
6. ЕБ деңгээлинде Pillingerдин баасына ылайык, жумуш орду менен байланыш дагы эле жетиштүү ачык эмес.
7. Улуттук мыйзамдар жана жамааттык келишимдер акы төлөнүүчү өргүү, ийкемдүү иш, которуу, коопсуздук планы жана финансылык жардам сыяктуу механизмдерди иштеп чыккан.
8. Жумуш орду колдоосу натыйжалуу болушу үчүн купуялуулук, өч алууга тыюу жана адамга ылайык коопсуздук мамилеси маанилүү.
9. Кесиптик бирлик–иш берүүчү социалдык диалогу жалпы укуктук принциптерди конкреттүү жумуш орду жол-жоболоруна айландыруунун маанилүү куралдарынын бири болушу мүмкүн.

Методологиялык чектөөлөр

Биринчи чектөө — Policy Brief өзүнүн жаңы талаа маалыматтарын өндүрбөйт. Булактар ар башка жылдарда, ар башка өлкөлөрдө жана ар башка ыкмалар менен алынган маалыматтар. Алардын баары бир жалпы үлгүнүн бөлүктөрү эмес.

Экинчи чектөө — документ системалуу обзор протоколун бербегендиктен адабият жана саясат мисалдары бардык бар изилдөөлөрдү өкүлдөйт деп айтууга болбойт.

Үчүнчү чектөө — жамааттык келишим мисалдары тандалган практикалар. Алардан бир чара экинчисинен натыйжалуураак деген салыштырма эффект өлчөмүн чыгарууга болбойт.

Төртүнчү чектөө — укуктук жөнгө салуулар өлкөгө, секторго, колдонуу датасына жана кийинки өзгөрүүлөргө көз каранды. Policy Brief Сентябрь 2026дагы саясат талкуусун чагылдырат; жеке кызматкердин учурдагы укугун аныктоо үчүн тиешелүү улуттук мыйзамдар өзүнчө каралышы керек.

Изилдөөнүн күчтүү жагы

Policy Briefтин негизги күчтүү жагы — көбүнчө “жеке жашоо” маселеси катары гана көрүнгөн үй-бүлөлүк зомбулукту эмгек жашоосу, эмгектин коопсуздугу жана саламаттыгы, экономикалык өз алдынчалык, гендердик теңдик жана жамааттык сүйлөшүү менен байланышкан саясаттык маселе катары кароосу. Мындан тышкары, мыйзамдагы укуктар менен катар жумуш ордундагы реалдуу практикалык каражаттарды — акы төлөнүүчү өргүү, ийкемдүү иш, финансылык жардам, коопсуз которуу, адис колдоосу жана тобокелдик пландоосу сыяктуу — конкреттүү мисалдар аркылуу көрсөтөт.

Жыйынтык кандай чечмелениши керек?

Изилдөөнүн жыйынтыгы жумуш орду үй-бүлөлүк зомбулукту жалгыз өзү чече алат дегенди билдирбейт. Pillingerдин мамилеси үй-бүлөлүк зомбулук үй, коом, укук, социалдык кызмат жана эмгек жашоосу кесилишкен маселе экенин; жумуш орду бул көп катмарлуу түзүлүштүн бир бөлүгү гана, бирок кызматкердин коопсуздугу жана экономикалык өз алдынчалыгы үчүн маанилүү бөлүгү экенин көрсөтөт.

Ошондуктан сунушталган модель жеке кызматкер бүт жүктү жалгыз көтөргөндүн ордуна иш берүүчү, кесиптик бирлик, ЭКС бөлүмдөрү, адам ресурстары, коопсуздук бөлүмдөрү жана адистешкен колдоо уюмдары өз милдет чөйрөсүндө координация түзүшү.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска иш: Domestic violence: a workplace safety, health and equality issue

Автор: Dr Jane Pillinger.

Булакта көрсөтүлгөн автордун орду: Independent gender expert and senior visiting fellow, Department of Social Policy & Criminology, Open University, UK.

Жарыя: ETUI Policy Brief 2026.09 | September.

Тармак: European Economic, Employment and Social Policy.

Басмачы / уюм: ETUI – European Trade Union Institute.

Расмий жарыя датасы: ETUIнин расмий библиографиялык барагы 17 Сентябрь 2026 датасын көрсөтөт.

Булак түрү: Policy Brief; социалдык саясат, эмгектин коопсуздугу жана саламаттыгы, гендердик теңдик, мыйзамдар жана жамааттык сүйлөшүүгө багытталган эксперттик саясат талдоосу.

Рецензия статусу: Булак ETUI Policy Brief. PDF же расмий ETUI библиографиялык жазуусу бул документти рецензияланган академиялык журнал макаласы катары классификациялабайт. Ошондуктан peer-reviewed journal article макамы божомолдонгон эмес.

DOI: PDFте жана текшерилген расмий ETUI библиографиялык жазуусунда бул Policy Brief үчүн DOI көрсөтүлбөйт; DOI ойлоп чыгарылган эмес.

ISSN: 2031-8782.

Расмий шилтеме: ETUIнин “Domestic violence: a workplace safety, health and equality issue” аттуу расмий жарыя барагы.

Лицензия / автордук укук: PDFте “© ETUI aisbl, Brussels, September 2026. All rights reserved.” деген белги бар. Ачык Creative Commons лицензиясы божомолдонгон эмес.

Каржылоо: PDF ETUI Европа Биримдиги тарабынан биргелешип каржыланарын билдирет; ошол эле учурда пикирлер жана баалоолор авторго гана таандык экенин жана Европа Биримдиги же ETUI алар үчүн жооптуу эмес экенин түшүндүрөт.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булакта өзүнчө conflict-of-interest билдирүүсү жок.

Маалымат жеткиликтүүлүгү: Бул Policy Brief жаңы маалымат топтомун өндүрбөйт. Колдонулган сандык жыйынтыктар мурдагы изилдөөлөргө жана уюмдардын отчетторуна негизделет.

Автор салымы / CRediT: Булак бир авторлуу жана өзүнчө CRediT салым билдирүүсү жок.

Ыкма: Учурдагы изилдөө жыйынтыктарынын, эл аралык эмгек стандарттарынын, ЕБ жана улуттук укуктун, жамааттык келишимдердин, кесиптик бирлик колдонмолорунун жана социалдык саясат практикаларынын аналитикалык синтези.

Жаңы эксперимент/үлгү: Жок.

Математикалык формула: Жок.

Статистикалык тест: Жок. Policy Briefтеги пайыздар жана чыгым маанилери экинчи даражадагы булактардан алынат.

Булак 1-таблица: Ар кандай өлкөлөрдө жана Европа деңгээлинде кесиптик бирлик, иш берүүчү жана социалдык тарап чараларын мисал кылган автордук жыйнак. Verianla бул таблицанын визуалдык түзүлүшүн же оригиналдуу түшүндүрмө сүйлөмдөрүн көчүргөн эмес; илимий/саясаттык жактан зарыл фактыларды өз алдынча таблица архитектурасы менен кайра уюштурган.

Негизги чечмелөө чеги: Policy Brief белгилүү бир жумуш орду чарасы үй-бүлөлүк зомбулукту же жумуш жоготууну белгилүү пайызга азайтканын көрсөткөн контролдолгон эффект изилдөөсү эмес. Документтин негизги салымы үй-бүлөлүк зомбулуктун эмгек жашоосуна өткөн кесепеттерин саясат жана ЭКС маселеси катары алкактоо жана бар практикалардан кийлигишүү багыттарын чыгаруу.

Укуктук чечмелөө чеги: Улуттук мыйзамдар жана ЕБ мыйзамдары боюнча түшүндүрмөлөр Сентябрь 2026дагы Policy Brief саясат талдоосун чагылдырат. Жеке кызматкер же иш берүүчү үчүн учурдагы укуктук кеңеш катары колдонулбашы керек.