Məişət zorakılığı (domestic violence), bu tədqiqatda yalnız evin hüdudları daxilində baş verən ayrı-ayrı fiziki hücumlar kimi deyil; mövcud və ya keçmiş həyat yoldaşı və ya partnyor münasibətlərində fiziki, cinsi, psixoloji, emosional və iqtisadi zorakılıq, təhdid, təqib, məcburedici nəzarət, alçaltma, qorxutma və şəxsi başqalarından təcrid etmə kimi davranışları əhatə edə bilən güc və nəzarət nümunəsi kimi nəzərdən keçirilir. Jane Pillinger-in ETUI üçün hazırladığı bu Policy Brief məişət zorakılığının təsirlərinin işə davamiyyət, işçi təhlükəsizliyi, sağlamlıq, iqtisadi müstəqillik, karyera davamlılığı və işyeri təhlükəsizliyi vasitəsilə əmək həyatına daşına bildiyini; buna görə mövzunun yalnız “şəxsi həyat” çərçivəsində qiymətləndirilməməli olduğunu müdafiə edir.

Tədqiqat yeni sahə eksperimenti və ya yeni işçi sorğusu aparmır. Bunun əvəzinə FRA və EIGE araşdırmalarını, Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (ILO) sənədlərini, əvvəl aparılmış işçi sorğularını, əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlığı qaydalarını, Avropa və milli qanunvericilik nümunələrini, həmkarlar ittifaqı təlimatlarını və kollektiv müqavilələri bir araya gətirir. Mənbədə təqdim edilən FRA/EIGE 2026 məlumatlarına görə, Aİ-27-də qadınların %31,8-i həyatları boyunca fiziki, cinsi və/və ya psixoloji məişət zorakılığı yaşadıqlarını bildiriblər. Policy Brief həmçinin qadınlara qarşı məişət zorakılığının Aİ-də illik iqtisadi xərcinin EIGE 2021 qiymətləndirməsinə görə €151 milyard olduğunu və itirilmiş istehsal, işə çıxmama və işçi dövriyyəsindən yaranan iqtisadi məhsul itkisinin ümumi qiymətləndirmənin %14-nə bərabər olduğunu bildirir.

Tədqiqatın mərkəzi əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlığı yanaşması belədir: işəgötürən məişət zorakılığının özünü yaradan və ya şəxsi sahədə baş verən istismarın qarşısını avtomatik olaraq almağa görə məsul deyil; lakin zorakılığın təsirləri işyerinə, uzaqdan işə və ya işçinin təhlükəsizliyinə daşındıqda işəgötürənin təsir dairəsində qabaqcadan görülə bilən işyeri riski yarana bilər. Təqib edən şəxsin işyerinə gəlməsi, təhdid xarakterli telefon zəngləri və ya e-poçtlar, rəqəmsal təqib, işçinin nəqliyyat imkanının əngəllənməsi, iş alətlərinin məhv edilməsi və ya işyerində fiziki təhlükəsizliyin təhdid olunması bu işyeri əlaqəsinin nümunələridir.

Policy Brief-in təklif etdiyi işyeri yanaşması yalnız təhlükəsizlik əməkdaşının və ya insan resursları bölməsinin təkbaşına həyata keçirəcəyi müdaxilə deyil. Risk qiymətləndirilməsi, məxfilik, ayrı-seçkilik və qisas alma qadağası, ödənişli məişət zorakılığı məzuniyyəti, müvəqqəti çevik iş, növbənin və ya işyerinin dəyişdirilməsi, gəlir dəstəyi, təhlükəsiz mənzilə çıxış dəstəyi, ixtisaslaşmış təşkilatlara yönləndirmə, menecerlərin və həmkarlar ittifaqı/ƏTS nümayəndələrinin təlimi və şəxsə uyğun təhlükəsizlik planlaşdırmasının birlikdə nəzərdən keçirilməsi tövsiyə olunur.

Tədqiqatın mühüm məhdudiyyəti odur ki, Policy Brief-də istifadə olunan kəmiyyət göstəriciləri Pillinger tərəfindən bu iş üçün yeni yaradılmış ölçmələr deyil. Nisbətlər və xərc qiymətləndirmələri FRA, EIGE, BKA, Vodafone Foundation və digər əvvəlki araşdırmalardan götürülür. Milli qanun və kollektiv müqavilə nümunələri də konkret ölkə və sektor tətbiqlərini göstərir; bunlar bütün ölkələrdə eyni hüququn mövcud olduğu və ya eyni modelin hər bir işyerində birbaşa tətbiq oluna biləcəyi demək deyil.

Məişət Zorakılığı Niyə Əməyin Təhlükəsizliyi və Sağlamlığı Problemidir?

Məişət zorakılığı təsirləri işyerinə çatdıqda işçinin fiziki və psixososial təhlükəsizliyinə, işə davamiyyətinə, əmək qabiliyyətinə və işyerindəki digər şəxslərin təhlükəsizliyinə təsir edə bildiyi üçün əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlığı probleminə çevrilə bilər. Policy Brief təqib, təhdid, telefon və ya e-poçtla narahat etmə, işyerinə gəlmə, uzaqdan iş zamanı təhlükəsizliyin pozulması, xəsarət və travmanın işə təsiri kimi halları məişət zorakılığının əmək həyatına daşına bildiyi yollar kimi nəzərdən keçirir.

Əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlığı (ƏTS; occupational safety and health, OSH), işlə əlaqəli təhlükə və risklərin müəyyən edilməsi, qarşısının alınması və ya nəzarət altına alınması ilə məşğul olan sahədir. Pillinger-in əsas yenidən çərçivələməsi məişət zorakılığı törədənin işçi ilə eyni işyerində işləməli olmaması faktına əsaslanır. Partnyor və ya keçmiş partnyor işyerini hədəfə aldıqda, iş saatlarında işçiyə çatmağa çalışdıqda və ya işçinin təhlükəsizliyini iş mühitində pozduqda şəxsi sahədəki zorakılığın təsiri iş sahəsinə daşınmış olur.

Tədqiqat bu vəziyyəti analitik olaraq üçüncü tərəf zorakılığı və təqibi ilə əlaqələndirir. Burada üçüncü tərəf işəgötürənlə işçi arasındakı normal əmək münasibətindən kənarda olan, lakin davranışı işyerindəki şəxslərin təhlükəsizliyinə təsir edən şəxsi ifadə edir. Məişət zorakılığı törədən şəxs işyerinə gəldikdə, işçini təqib etdikdə və ya işyerinə qarşı təhdid yaratdıqda bu çərçivədə qiymətləndirilə bilər.

İşəgötürən Məişət Zorakılığının Özünə Görə Məsuldurmu?

Policy Brief-in yanaşmasına görə işəgötürən məişət zorakılığının özünün qarşısını almağa və ya zorakılığı törədənin şəxsi sahədəki davranışına görə avtomatik məsul deyil; işəgötürən baxımından məsələ zorakılığın işyerinə və ya əmək münasibətinə daşınan və öz təsir dairəsində idarə edilə bilən qabaqcadan görülə bilən riskləridir. Buna görə mənbə məsuliyyəti zorakılığı törədənin yerini tutmaq kimi deyil, işyeri təhlükəsizliyi, risk qiymətləndirilməsi və işçi dəstəyi kontekstində qurur.

Bu fərq mühümdür. Məsələn, işçinin keçmiş partnyorunun işyerinə gələrək ona çatmağa çalışması, iş telefonuna təhdid mesajları göndərməsi və ya işçinin işyerində təhlükəsizliyini riskə atması işəgötürənin öz təhlükəsizlik sistemləri daxilində qiymətləndirə biləcəyi riskdir. Eyni şəkildə uzaqdan iş zorakılığın “işyerindən kənar” olması ilə bağlı klassik sərhədi daha mürəkkəb edə bilər; çünki ev eyni zamanda iş mühitinə çevrilə bilər.

“Qabaqcadan görülə bilən risk” nə deməkdir?

Tədqiqatda istifadə olunan qabaqcadan görülə bilən risk yanaşması işəgötürənin yalnız hadisə baş verdikdən sonra reaksiya verməsi əvəzinə, məlum olan və ya ağlabatan şəkildə yarana biləcək işyeri təhlükəsizliyi təsirlərini əvvəlcədən risk idarəetmə sisteminə daxil etməli olduğu düşüncəsinə əsaslanır. Pillinger Aİ Çərçivə Direktivi 89/391/EEC kontekstində işəgötürənlərin qabaqcadan görülə bilən işyeri risklərini müəyyən edib nəzarət və profilaktika tədbirləri görməli olduğunu bildirir və məişət zorakılığının işyerində və ya teleiş kontekstində konkretləşən təsirlərini bu çərçivədə qiymətləndirir.

Bu, hər məişət zorakılığı hadisəsinin avtomatik olaraq istehsalat qəzası və ya işəgötürənin təqsiri sayıldığı demək deyil. Mənbə işəgötürənin təsir dairəsinə daxil olan işlə əlaqəli nəticələrin idarə edilməsindən danışır.

Psixososial risk nədir?

Psixososial risk, iş şəraiti və ya işlə kəsişən hadisələrin şəxsin psixoloji sağlamlığına, təhlükəsizliyinə, funksionallığına və ya sosial rifahına mənfi təsir göstərə biləcəyi riskləri ifadə edir. Policy Brief məişət zorakılığından qaynaqlanan travma, qorxu, təqib və narahat etmənin işçinin işyerində təhlükəsizlik hissinə və iş qabiliyyətinə təsir edə bilməsinə görə məişət zorakılığının psixososial təhlükə və risk qiymətləndirilməsinə daxil edilə biləcəyini müdafiə edir.

Presenteeism nədir?

Presenteeism, şəxsin fiziki olaraq işdə olmasına baxmayaraq sağlamlıq, travma, stress və ya başqa səbəblərlə normal iş qabiliyyətinin azalması vəziyyətidir. Bu anlayış işə çıxmamaqdan fərqlidir: işə çıxmamada işçi işyerində olmur; presenteeism zamanı isə işçi oradadır, lakin funksionallıq və ya məhsuldarlıq azala bilər. Policy Brief altı Avropa ölkəsindəki şirkətləri əhatə edən əvvəlki araşdırmaya əsaslanaraq sağ qalanların %55-nin məişət zorakılığı səbəbilə gecikmə və işə çıxmama ilə yanaşı presenteeism təsirləri də bildirdiyini qeyd edir.

Aİ-27-də bildirilən yayılma

Bu nisbətlər Pillinger-in yeni tədqiqat nümunəsi deyil; Policy Brief-in FRA və EIGE 2026 araşdırmasından ötürdüyü ikincil məlumatlardır. Mənbə ölkələr arasındakı fərqlərin səbəblərini yalnız bu faizlərdən çıxarmır. Buna görə yüksək və ya aşağı nisbətlərdən mədəniyyət, qanunvericilik, bildirmə meyli və ya başqa səbəb barədə birbaşa səbəbiyyət qurmaq olmaz.

Policy Brief həmçinin Almaniyadakı BKA 2023 məlumatlarına əsaslanaraq məişət zorakılığından zərər çəkənlərin %71,1-nin qadın, %28,9-nun kişi olduğunu bildirir və məişət zorakılığının qadınlara qeyri-mütənasib təsir göstərməsinə baxmayaraq kişilərin də partnyor zorakılığına məruz qala biləcəyini vurğulayır.

Məişət zorakılığının iqtisadi xərci

Policy Brief EIGE 2021 qiymətləndirməsinə əsaslanaraq qadınlara qarşı məişət zorakılığının Avropa İttifaqındakı illik iqtisadi xərcini €151 milyard kimi təqdim edir. İtirilmiş istehsalla əlaqəli məhsuldarlıq azalması, işə çıxmama və işçi dövriyyəsi bu ümumi qiymətləndirmənin %14-nü təşkil edir.

Bu €151 milyard Pillinger-in Policy Brief üçün hazırladığı yeni iqtisadi model hesablaması deyil. Göstərici başqa bir EIGE tədqiqatından götürülüb. Buna görə Verianla məqaləsində bu rəqəm Policy Brief-in təqdim etdiyi ikincil iqtisadi qiymətləndirmə kimi saxlanılır.

İqtisadi İstismar Əmək Həyatına Necə Təsir Edir?

İqtisadi istismar zorakılığı törədənin şəxsin gəliri, bank hesabı, işləmək imkanı, yığımları və ya maliyyə qərarları üzərində nəzarət quraraq onun iqtisadi müstəqilliyini azaltmasıdır. Policy Brief iqtisadi müstəqilliyin zorakı münasibətdən ayrılmaq baxımından mühüm olduğunu və məcburedici nəzarətin şəxsin əmək həyatına müdaxilə edərək bu müstəqilliyi zəiflədə biləcəyini müdafiə edir.

Məcburedici nəzarət (coercive control), tək bir hadisədən daha çox şəxsin hərəkət azadlığını, maliyyə resurslarını, sosial münasibətlərini və ya qərarvermə gücünü sistemli şəkildə məhdudlaşdıran davranış nümunəsidir. İqtisadi istismar bu daha geniş nəzarət mexanizminin bir hissəsi ola bilər.

Policy Brief Postmus və həmkarlarının 2020-ci il tədqiqatına əsaslanaraq iqtisadi istismarın məişət zorakılığından sağ qalanların təxminən üçdə birinə təsir edə bildiyini bildirir. Bundan əlavə, FRA və EIGE 2026 məlumatlarına əsasən Aİ-27-də qadınların %8,3-nün partnyor tərəfindən işləməsinin əngəllənməsi və/və ya maliyyə resurslarının nəzarət altına alınması formasında iqtisadi istismar yaşadığını qeyd edir.

İqtisadi istismar əmək həyatını hansı yollarla sabotaj edə bilər?

Mənbədə verilən nümunələrə maaşın götürülməsi və ya oğurlanması, bank hesablarına çıxışın əngəllənməsi, nəqliyyat kartının və ya avtomobil açarlarının gizlədilməsi, uşağa qulluğun qəsdən edilməməsi, iş geyiminin və ya iş alətlərinin məhv edilməsi və iş səfərlərinin əngəllənməsi daxildir. Bu davranışlar şəxsin işə gedə bilməməsinə, gecikməsinə, iş performansının azalmasına və ya işini itirməsinə səbəb ola biləcək əmək həyatı təsiri yarada bilər.

İş itkisi və ya aşağı gəlir daha çox iqtisadi asılılıq yarada bilər, iqtisadi asılılıq isə zorakı münasibətdən ayrılmağı çətinləşdirə bilər. Policy Brief bu qarşılıqlı münasibəti aşağı əməkhaqqı, qeyri-sabit məşğulluq və məişət zorakılığı arasında özünü gücləndirə bilən asılılıq dövrü kimi nəzərdən keçirir.

Kəsişimsəllik niyə vacibdir?

Kəsişimsəllik (intersectionality), şəxsin əlverişsiz vəziyyətinin yalnız bir xüsusiyyətlə izah edilməyə biləcəyini; cinsiyyət, yoxsulluq, əlillik, irqləşdirilmə, azlıq statusu və ya sosial təcrid kimi bir neçə bərabərsizlik formasının eyni şəxsdə üst-üstə düşə biləcəyini ifadə edir.

Policy Brief Birləşmiş Krallıqda 2025-ci ildə aparılmış bir araşdırmaya əsaslanaraq gənc qadınların təxminən onda dördünün əvvəlki ildə iqtisadi istismar yaşadığını; irqləşdirilmiş və azlıqlaşdırılmış qadınların ağ qadınlarla müqayisədə iki dəfədən çox, əlil qadınların isə əlil olmayan qadınlarla müqayisədə təxminən iki dəfə çox iqtisadi istismar bildirdiyini qeyd edir. Bunlar Policy Brief-in öz sahə məlumatları deyil, Wilson-Garwood 2025 mənbəsindən alınan nəticələrdir.

Doqquz ölkəni əhatə edən işçi araşdırması nə göstərir?

Policy Brief Vodafone Foundation-ın 2021-ci ildə Almaniya, Hindistan, İrlandiya, İtaliya, Keniya, Cənubi Afrika, İspaniya, Türkiyə və Birləşmiş Krallıqdan 4.000-dən çox qadın və kişi işçini əhatə edən araşdırmasına da istinad edir. Bu araşdırmada işçilərin təxminən üçdə birinin məişət zorakılığı yaşadığı; bu qrupdakı şəxslərin %94-nün zorakılığın iş performansına və karyera irəliləyişinə mənfi təsir göstərdiyini bildirdiyi qeyd olunur.

Bu nəticə də müxtəlif ölkələrin bütün işçi qüvvəsini təmsil edən Pillinger nümunəsi kimi oxunmamalıdır. Policy Brief əvvəl aparılmış araşdırmadan məişət zorakılığının əmək həyatına daşınan nəticələrini göstərmək üçün istifadə edir.

Məişət zorakılığı ilə əməkhaqqı fərqi arasındakı əlaqə

Mənbənin arqumenti iqtisadi istismar ilə struktur əmək bazarı bərabərsizliklərinin bir-birini gücləndirə bilməsidir. Qadınların aşağı maaşlı, qeyri-sabit, yarımştat və ya qeyri-rəsmi işlərdə daha çox təmsil olunması iqtisadi müstəqilliyi onsuz da məhdudlaşdıra bilər. Məişət zorakılığı işə davamiyyəti, iş dəyişmə tezliyini, karyera irəliləyişini, pensiya yığımlarını və uzunmüddətli gəlir təhlükəsizliyini əlavə olaraq pozduqda iqtisadi bərabərsizlik dərinləşə bilər.

Bu, Policy Brief-in “məişət zorakılığı təkbaşına bütün gender əməkhaqqı fərqini izah edir” dediyi mənasına gəlmir. Tədqiqat məişət zorakılığını mövcud struktur bərabərsizliklərlə qarşılıqlı təsirə girə bilən amillərdən biri kimi qiymətləndirir.

ILO Zorakılıq və Təqib Konvensiyası No. 190 nə deyir?

ILO Violence and Harassment Convention No. 190 (C190), 2019-cu ildə qəbul edilmiş və əmək dünyasında zorakılıq və təqiblə bağlı beynəlxalq əmək standartıdır. Policy Brief dərc edildiyi tarixdə konvensiyanın 55 ölkə tərəfindən ratifikasiya edildiyini və bunlardan 22-sinin Avropada yerləşdiyini bildirir.

Pillinger-in təqdim etdiyi çərçivədə C190 işyerindən kənarda baş verən zorakılığın əmək dünyasına birbaşa təsir göstərə biləcəyini tanıyır və ratifikasiya edən dövlətlərin və müvafiq işəgötürənlərin məişət zorakılığının əmək həyatına təsirlərini mümkün olduğu qədər azaltması yanaşmasını ehtiva edir.

ILO Recommendation No. 206 isə daha praktik tədbir sahələrini açıqlayır. Policy Brief-in önə çıxardığı nümunələr məzuniyyət, çevik iş rejimləri, müvəqqəti işdənçıxarmadan qorunma, risk qiymətləndirilməsi və dəstək xidmətlərinə yönləndirmədir. Mənbə xüsusilə Recommendation No. 206-nın sözügedən məzuniyyətin mütləq ödənişli olmalı olduğunu bildirmədiyini qeyd edir.

Aİ-nin 2024-cü il qadınlara qarşı zorakılıq direktivi

Policy Brief, Directive (EU) 2024/1385 on combating violence against women and domestic violence qaydasının 14 May 2024-cü ildə qəbul edildiyini və qarşısının alınması, zərərçəkmişlərin qorunması, dəstək, ədalətə çıxış və üzv dövlətlər arasında əməkdaşlıq üçün hərtərəfli Aİ çərçivəsi yaratdığını izah edir.

Pillinger-in tənqidi ondan ibarətdir ki, Direktiv məişət zorakılığı ilə əmək həyatı, əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlığı və ya işyerində gender əsaslı zorakılıq və təqib arasındakı əlaqəni kifayət qədər aydın qurmur. Müəllif həmçinin işəgötürən öhdəliklərinin və sosial dialoqun tətbiqdəki rolunun ILO C190 ilə müqayisədə kifayət qədər aydın olmadığını müdafiə edir.

Bu qiymətləndirmə Policy Brief müəllifinin sosial siyasət və əmək hüququ perspektivindən təhlilidir. Verianla mətni bu şərhi müstəqil məhkəmə qərarı və ya hüquqi məsləhət kimi təqdim etmir.

Milli qanunvericilik nümunələri

Bu cədvəl Policy Brief-in 2026-cı il üzrə izahlarını öyrədici şəkildə xülasə edir. Əmək hüququ zamanla dəyişə biləcəyi və milli tətbiqin təfərrüatları fərqlənə biləcəyi üçün cədvəl fərdi hüquqi məsləhəti əvəz etmir.

Ödənişli məişət zorakılığı məzuniyyəti niyə vacibdir?

Məişət zorakılığı yaşayan işçinin hüquqi yardım, səhiyyə xidməti, məsləhət, təhlükəsiz mənzil tapmaq, bank və maliyyə işlərini nizamlamaq və ya başqa yerə köçmək kimi prosesləri iş saatlarında həyata keçirməsi lazım gələ bilər. Gəlir itkisi riski olduqda təhlükəsizlik üçün zəruri bu addımlar iqtisadi baxımdan daha çətinləşə bilər.

Buna görə Policy Brief ödənişli məzuniyyət mexanizmini yalnız “işləməmək hüququ” kimi deyil, şəxsin işini və gəlirini itirmədən təhlükəsizlik üçün zəruri əməliyyatları həyata keçirə bilməsini təmin edən vasitələrdən biri kimi qiymətləndirir.

Mənbə kollektiv müqavilələrdə beş ilə on günlük ödənişli təhlükəsizlik məzuniyyətinin getdikcə istinad səviyyəsinə çevrildiyini bildirir. Bununla yanaşı nümunələr arasında bundan xeyli uzun hüquqlar da var; məsələn, bəzi kollektiv müqavilələr on həftə və ya 15 gün kimi fərqli müddətlər təmin edir. Buna görə vahid universal məzuniyyət müddəti yoxdur.

Kollektiv danışıqlar niyə mərkəzi vasitə sayılır?

Kollektiv danışıqlar (collective bargaining), işçiləri təmsil edən həmkarlar ittifaqları ilə işəgötürənlərin iş şəraiti barədə danışıqlar apararaq kollektiv müqavilə müddəaları hazırlamasıdır. Policy Brief məişət zorakılığı ilə bağlı hüquqi çərçivənin ümumi qaldığı və ya ətraflı işyeri müdafiəsi təmin etmədiyi hallarda kollektiv müqavilələrin konkret hüquq və prosedurlar yarada biləcəyini müdafiə edir.

Bu müdafiə yalnız məzuniyyət hüququndan ibarət deyil. Mənbədəki müqavilə və təlimat nümunələrində növbə dəyişikliyi, başqa işyerinə transfer, əlaqə məlumatlarının dəyişdirilməsi, məxfi sosial xidmət dəstəyi, psixoloji və hüquqi yardım, təcili mənzil, maaş avansı, kirayə və təhlükəsizlik xərclərinə maliyyə dəstəyi, məsləhət və işyeri təhlükəsizliyi tədbirləri kimi addımlar yer alır.

Mənbədə verilən sosial tərəf və kollektiv müqavilə nümunələri

Bu cədvəl mənbə Cədvəl 1-in vizual və ya mətn nüsxəsi deyil. Yalnız Policy Brief-də verilən faktiki nümunələr seçilib yeni təsnifat və müstəqil Azərbaycan dilində izahlarla təşkil olunub.

Mənbə Türkiyə Haqqında Nə Deyir?

Policy Brief Türkiyəni milli qanuni məzuniyyət hüququ cədvəlində deyil, sosial tərəf/kollektiv müqavilə tətbiqləri cədvəlində nəzərdən keçirir və HAK-İŞ-in zorakılıq və təqiblə bağlı nümunə müqaviləsinə məişət zorakılığının daxil edildiyini bildirir. Buna görə mənbədəki Türkiyə nümunəsi bütün işçilər üçün milli səviyyədə müəyyən müddətli ödənişli məişət zorakılığı məzuniyyəti hüququ olduğu kimi şərh edilməməlidir; tədqiqatın göstərdiyi həmkarlar ittifaqı/kollektiv danışıqlar səviyyəsində nümunə tətbiqdir.

Policy Brief-də Türkiyə həmçinin Vodafone Foundation-ın doqquz ölkədə 4.000-dən çox işçi ilə apardığı 2021-ci il araşdırmasının əhatə etdiyi ölkələrdən biri kimi yer alır. Lakin mənbə Türkiyə üçün ayrıca nisbət vermir; buna görə doqquz ölkə üzrə ümumi nəticəni Türkiyənin xüsusi göstəricisi kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

İspaniya niyə xüsusilə önə çıxarılır?

Policy Brief İspaniyada hüquqi çərçivə ilə şirkətlərdə/kollektiv müqavilələrdə hazırlanmış gender bərabərliyi planlarının birlikdə işləməsini müsbət nümunə kimi təqdim edir. Ödənişli məzuniyyət, məşğulluğun qorunması, işyeri dəyişikliyi və bəzi sektorlarda maliyyə yardımı kimi mexanizmlərin şəxsin əmək bazarı ilə əlaqəsini qorumağa kömək etdiyi müdafiə olunur.

Mənbənin vurğusu ondan ibarətdir ki, iş şəxsin iqtisadi muxtariyyəti üçün yalnız gəlir mənbəyi deyil; eyni zamanda təhlükəsiz yerə çıxış və uzunmüddətli müstəqillik baxımından “körpü” funksiyası görə bilər.

Hüquqların kağız üzərində olması niyə kifayət etməyə bilər?

Policy Brief tətbiqə çıxış şərtlərinin də mühüm olduğunu vurğulayır. İtaliya nümunəsində məhkəmə qərarı və ya tibbi sənəd kimi “rəsmi sübut” tələblərinin bəzi şəxsləri hüquqlarından istifadə etməkdən çəkindirə biləcəyi bildirilir. Mənbədə təqdim olunan həmkarlar ittifaqı qiymətləndirməsinə görə bu şərtlər damğalanma, utanc və zərərçəkəni günahlandırma risklərini gücləndirə bilər.

Buna görə səmərəli işyeri siyasətində yalnız hüququn mövcudluğu deyil, işçinin həmin hüquqa təhlükəsiz, məxfi və qisas qorxusu olmadan çıxa bilməsi də mühümdür.

İşçinin məxfiliyi niyə kritikdir?

Məişət zorakılığı ilə bağlı yardım istəyən işçinin vəziyyətinin lazım olmayan şəxslərə açıqlanması təhlükəsizlik riskini artıra və yardım axtarmasına mane ola bilər. Buna görə Policy Brief-in tövsiyələri məxfilik, ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi və yardım axtardığına görə işçiyə qarşı qisas alınmaması prinsiplərini birlikdə nəzərdən keçirir.

Mənbə həmçinin təyin olunmuş insan resursları əlaqə şəxsi və ya məxfi dəstək məsulundan istifadə edilməsini tövsiyə edir. Məqsəd işçinin hər dəfə fərqli şəxslərə yaşadıqlarını yenidən danışmalı olmasını azaltmaq və yardım prosesini institusional şəkildə idarə etməkdir.

Travmanı nəzərə alan yanaşma nə deməkdir?

Policy Brief-in təklif etdiyi trauma-informed yanaşma zorakılıq yaşamış şəxsin davranışlarını yalnız intizam və ya performans problemi kimi görmədən travmanın yaddaşa, diqqətə, qorxuya, təhlükəsizlik hissinə və gündəlik funksionallığa təsirlərini nəzərə almağı ifadə edir. Bunun praktik nəticəsi işçiyə inanma və ya dəstək göstərmə prosesinin lazımsız sorğu-sual, günahlandırma və ya yenidən travmatizasiya formasına çevrilməməsidir.

Genderə həssas risk qiymətləndirilməsi nədir?

Genderə həssas risk qiymətləndirilməsi, işçilərin risklərə məruz qalma formalarının gender rolları, iqtisadi bərabərsizliklər və əmək bazarındakı fərqli mövqelər səbəbilə eyni olmaya biləcəyini nəzərə alan risk yanaşmasıdır. Policy Brief qadınların aşağı maaşlı, qeyri-sabit və ya yarımştat işlərdə daha çox təmsil olunmasının məişət zorakılığının iqtisadi təsirlərini ağırlaşdıra biləcəyini xüsusilə vurğulayır.

Policy Brief-in təklif etdiyi işyeri siyasəti elementləri

• Aydın tərif: Fiziki, cinsi, psixoloji və iqtisadi zorakılığın, məcburedici nəzarətin və onların əmək həyatına təsirlərinin tərif edilməsi.
• Məxfilik: İşçinin vəziyyətinin yalnız zəruri şəxslər tərəfindən bilinməsi və şəxsi məlumatların qorunması.
• Ayrı-seçkilik və qisas qadağası: Yardım istəyən işçinin cəzalandırılmaması, işdən çıxarılmaması və ya əlverişsiz vəziyyətə salınmaması.
• Təyin olunmuş məsul şəxslər: İnsan resurslarında və ya qurum daxilində təhlükəsiz əlaqə qurula biləcək konkret şəxs və ya bölmələrin olması.
• Təlim: Menecerlərin, həmkarlar ittifaqı nümayəndələrinin və ƏTS əməkdaşlarının əlamətləri tanımaq və düzgün dəstək qurumlarına yönləndirmək üzrə təlim alması.
• Təhlükəsizlik protokolları: Ofis işi, müştəri ilə üzbəüz iş, uzaqdan iş və hibrid iş daxil olmaqla müxtəlif iş formalarının əhatə edilməsi.
• Ödənişli məzuniyyət: Təhlükəsizlik, sağlamlıq, hüquqi yardım, məsləhət və ya köçmə üçün lazım olan vaxtın təmin edilməsi.
• Çevik iş: Müvəqqəti növbə, saat, vəzifə və ya işyeri dəyişikliyinin mümkün olması.
• İşyeri uyğunlaşdırılması: Təhlükəsizlik tələb edirsə, vəzifələrin müvəqqəti azaldılması və ya başqa işyerinə keçid.
• Maliyyə dəstəyi: Maaş avansı, kredit və ya təhlükəsiz mənzilə çıxış dəstəyi kimi vasitələrin nəzərdən keçirilməsi.
• Risk və təhlükəsizlik planlaşdırması: Vahid standart həll əvəzinə işçi ilə birlikdə şəxsə uyğun risk planının hazırlanması.
• İxtisaslaşmış təşkilatlarla tərəfdaşlıq: Məişət zorakılığı üzrə ixtisaslaşmış dəstək təşkilatlarına yönləndirmə və təlim əməkdaşlığı.

Tədqiqatın təklif etdiyi Aİ səviyyəli siyasət istiqaməti

Pillinger mövcud EU Anti-VAW Directive-in əmək həyatına aid boşluqlarının daha güclü işyeri tənzimləmələri və kollektiv danışıqlar vasitəsilə aradan qaldırıla biləcəyini müdafiə edir. Policy Brief həmçinin ILO C190 ilə daha uyğun, əmək dünyasında zorakılıq və təqibin bütün formalarını daha birbaşa nəzərdən keçirən yeni Aİ tənzimləmə çərçivəsini müzakirə edir.

Bu, qüvvədə olan Aİ hüququnun hazırda hansı yeni tənzimləməni mütləq qəbul edəcəyini proqnozlaşdıran nəticə deyil; Policy Brief-in siyasət təklifidir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Məişət zorakılığının təsirləri işyerinə və əmək həyatına daşına bilər.
• Bu təsirlər fiziki təhlükəsizliklə yanaşı psixososial sağlamlığa, işə davamiyyətə və iqtisadi müstəqilliyə də təsir edə bilər.
• İqtisadi istismar şəxsin işə çıxışını və gəlir üzərində nəzarətini poza bilər.
• Əvvəlki Avropa araşdırmaları məişət zorakılığının geniş yayılmış və iqtisadi baxımdan mühüm problem olduğunu göstərir.
• ILO C190 məişət zorakılığının əmək dünyasına təsirlərini tanıyan beynəlxalq çərçivə təmin edir.
• Milli qanunlar və kollektiv müqavilələr ödənişli məzuniyyət, çevik iş, işin qorunması, təhlükəsizlik planı və maliyyə dəstəyi kimi çox müxtəlif müdaxilələr inkişaf etdirə bilib.
• Həmkarlar ittifaqları və işəgötürənlər zorakılığın əmək həyatına təsirlərini azalda biləcək institusional siyasətlər hazırlaya bilər.

Tədqiqatın təkbaşına dəstəkləmədiyi nəticələr

• Məişət zorakılığının bütün hallarında işəgötürənin hüquqi məsuliyyət daşıdığı nəticəsi.
• Hər ölkədə eyni işəgötürən öhdəliklərinin və ya eyni ödənişli məzuniyyət hüququnun olduğu nəticəsi.
• Policy Brief-də verilən ölkə nisbətlərinin birbaşa olaraq bir-birinin sosial siyasət uğurunu ölçdüyü nəticəsi.
• Məişət zorakılığının gender əməkhaqqı fərqinin yeganə səbəbi olduğu nəticəsi.
• Hər işyerində eyni təhlükəsizlik planının səmərəli olacağı nəticəsi.
• Konkret kollektiv müqavilə tədbirinin zorakılığı müəyyən faizlə azaltdığını göstərən eksperimental nəticə.
• Mənbədə verilən €151 milyard xərc qiymətləndirməsinin bu Policy Brief tərəfindən yenidən hesablandığı nəticəsi.
• Türkiyə üçün cədvəldə göstərilən HAK-İŞ nümunə müqaviləsinin bütün işçilərə avtomatik milli hüquq verdiyi nəticəsi.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Bu sənəd eksperimental tədqiqat məqaləsi deyil, sosial siyasət və əmək həyatı yönümlü bir Policy Briefdir. Sənəd yeni iştirakçılar toplamayıb, yeni sorğu keçirməyib, klinik və ya sahə eksperimenti aparmayıb və yeni statistik model qurmayıb.

Tədqiqatın metodu ən düzgün şəkildə qanunvericiliyin, siyasətin, ikincil tədqiqat nəticələrinin, həmkarlar ittifaqı tətbiqlərinin və kollektiv müqavilə nümunələrinin analitik sintezi kimi tərif edilə bilər. Müəllifin məqsədi məişət zorakılığının niyə işyeri təhlükəsizliyi, sağlamlıq və bərabərlik siyasətlərinin mövzusu olmalı olduğunu göstərmək və mövcud tətbiqlər əsasında işəgötürənlər və həmkarlar ittifaqları üçün praktik siyasət sahələri təklif etməkdir.

Əsas mənbə qatları

Riyazi və statistik metod varmı?

Xeyr. Policy Brief-də riyazi tənlik, reqressiya modeli, hipotez testi, p dəyəri, etibar intervalı və ya effekt ölçüsü hesablanmır. Faizlər və iqtisadi dəyərlər əvvəlki mənbələrdən götürülür.

Buna görə bu tədqiqatda, məsələn, “%31,8” dəyəri Pillinger nümunəsinin 31,8/100 nisbəti deyil; FRA/EIGE araşdırmasının Policy Brief daxilində ötürülmüş nəticəsidir. Eyni şəkildə €151 milyard dəyəri Pillinger-in öz xərc modelinin nəticəsi deyil.

Sistemli icmal protokolu varmı?

Mənbədə PRISMA axını, məlumat bazası axtarış sətri, tədqiqata daxil etmə/xaric etmə meyarları və ya sistemli keyfiyyət qiymətləndirmə protokolu hesabat edilmir. Buna görə sənəd “systematic review” kimi təsnif edilməməlidir.

Mənbələrin seçimi Policy Brief-in siyasət sualını izah edən araşdırma, qanunvericilik və əmək həyatı nümunələrini bir araya gətirən ekspert sintezi xarakteri daşıyır.

Cədvəl 1-in metodoloji rolu

Mənbə 7–8-ci səhifələrdəki Cədvəl 1-i “author's elaboration” kimi təsvir edir. Cədvəl müxtəlif ölkə və sektorlardan sosial tərəf tədbirlərini bir yerdə müqayisə etmək üçün istifadə olunub. Verilən nümunələrin məqsədi bütün Avropa işyerlərini təmsil edən statistik nümunə yaratmaq deyil, hansı növ işyeri dəstəyinin faktiki olaraq kollektiv müqavilə və ya həmkarlar ittifaqı siyasətinə daxil edilə bildiyini göstərməkdir.

Əsas nəticələr və siyasət çıxarışları

1. Məişət zorakılığının şəxsi sahə ilə iş sahəsi arasında dəqiq sərhədi yoxdur; təsirləri işə və işyerinə daşına bilər.
2. İşyerinə daşınan təsirlər fiziki təhlükəsizliklə yanaşı psixososial sağlamlığa və iqtisadi təhlükəsizliyə də təsir edə bilər.
3. İş və müstəqil gəlir zorakılıqdan uzaqlaşa bilmək üçün mühüm iqtisadi resurs ola bilər.
4. İqtisadi istismar işçinin işə çıxışını və gəlir üzərində nəzarətini pozaraq asılılığı gücləndirə bilər.
5. ILO C190 əmək dünyasında məişət zorakılığının təsirlərinin azaldılmasını açıq şəkildə gündəmə gətirən mühüm beynəlxalq çərçivələrdən biridir.
6. Aİ səviyyəsində Pillinger-in qiymətləndirməsinə görə işyeri əlaqəsi hələ də kifayət qədər aydın deyil.
7. Milli qanunlar və kollektiv müqavilələr ödənişli məzuniyyət, çevik iş, transfer, təhlükəsizlik planı və maliyyə yardımı kimi mexanizmlər inkişaf etdirib.
8. İşyeri dəstəyinin səmərəli olması üçün məxfilik, qisas qadağası və şəxsə uyğun təhlükəsizlik yanaşması mühümdür.
9. Həmkarlar ittifaqı–işəgötürən sosial dialoqu ümumi hüquqi prinsiplərin konkret işyeri prosedurlarına çevrilməsində mühüm vasitələrdən biri ola bilər.

Metodoloji məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət Policy Brief-in öz yeni sahə məlumatını istehsal etməməsidir. Mənbələr müxtəlif illərdə, müxtəlif ölkələrdə və müxtəlif metodlarla əldə edilmiş məlumatlardır. Onların hamısı vahid ortaq nümunənin hissələri deyil.

İkinci məhdudiyyət odur ki, sənəd sistemli icmal protokolu təqdim etmədiyinə görə ədəbiyyat və siyasət nümunələrinin bütün mövcud tədqiqatları təmsil etdiyi deyilə bilməz.

Üçüncü məhdudiyyət kollektiv müqavilə nümunələrinin seçilmiş tətbiq nümunələri olmasıdır. Onlardan bir tədbirin digərindən daha səmərəli olduğuna dair müqayisəli effekt ölçüsü çıxarmaq olmaz.

Dördüncü məhdudiyyət hüquqi tənzimləmələrin ölkəyə, sektora, tətbiq tarixinə və sonrakı dəyişikliklərə bağlı olmasıdır. Policy Brief sentyabr 2026 tarixindəki siyasət müzakirəsini əks etdirir; fərdi işçinin cari hüquqi haqqını müəyyən etmək üçün müvafiq milli qanunvericilik ayrıca araşdırılmalıdır.

Tədqiqatın güclü tərəfi

Policy Brief-in əsas güclü tərəfi çox vaxt yalnız “şəxsi həyat” problemi kimi görülən məişət zorakılığını əmək həyatı, əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlığı, iqtisadi müstəqillik, gender bərabərliyi və kollektiv danışıqlar arasında əlaqəli siyasət problemi kimi nəzərdən keçirməsidir. Bundan əlavə, hüquqi hüquqlarla yanaşı işyerində real tətbiq vasitələrini — ödənişli məzuniyyət, çevik iş, maliyyə yardımı, təhlükəsiz transfer, ekspert dəstəyi və risk planlaşdırması kimi — konkret nümunələrlə göstərir.

Nəticə necə şərh olunmalıdır?

Tədqiqatın nəticəsi işyerinin məişət zorakılığını təkbaşına həll edə bilməsi deyil. Pillinger-in yanaşması məişət zorakılığının ev, cəmiyyət, hüquq, sosial xidmət və əmək həyatı arasında kəsişən problem olduğu; işyerinin bu çoxqatlı quruluşun yalnız bir hissəsi, lakin işçi təhlükəsizliyi və iqtisadi müstəqillik baxımından mühüm hissəsi olduğu istiqamətindədir.

Buna görə təklif olunan model fərdi işçinin bütün yükü təkbaşına daşıması əvəzinə işəgötürən, həmkarlar ittifaqı, ƏTS bölmələri, insan resursları, təhlükəsizlik bölmələri və ixtisaslaşmış dəstək təşkilatlarının öz vəzifə sahələri daxilində koordinasiya qurmasıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Domestic violence: a workplace safety, health and equality issue

Müəllif: Dr Jane Pillinger.

Mənbədə göstərilən müəllif mövqeyi: Independent gender expert and senior visiting fellow, Department of Social Policy & Criminology, Open University, UK.

Nəşr: ETUI Policy Brief 2026.09 | September.

Sahə: European Economic, Employment and Social Policy.

Nəşriyyat / qurum: ETUI – European Trade Union Institute.

Rəsmi nəşr tarixi: ETUI-nin rəsmi biblioqrafik səhifəsi 17 Sentyabr 2026 tarixini göstərir.

Mənbə növü: Policy Brief; sosial siyasət, əməyin təhlükəsizliyi və sağlamlığı, gender bərabərliyi, qanunvericilik və kollektiv danışıqlara yönəlmiş ekspert siyasət təhlili.

Rəyçi qiymətləndirməsi statusu: Mənbə ETUI Policy Brief-dir. PDF və ya rəsmi ETUI biblioqrafik qeydi bu sənədi rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş akademik jurnal məqaləsi kimi təsnif etmir. Buna görə peer-reviewed journal article statusu fərz edilməyib.

DOI: PDF-də və yoxlanılmış rəsmi ETUI biblioqrafik qeydində bu Policy Brief üçün DOI göstərilmir; DOI uydurulmayıb.

ISSN: 2031-8782.

Rəsmi keçid: ETUI-nin “Domestic violence: a workplace safety, health and equality issue” başlıqlı rəsmi nəşr səhifəsi.

Lisenziya / müəllif hüquqları: PDF “© ETUI aisbl, Brussels, September 2026. All rights reserved.” ifadəsini daşıyır. Açıq Creative Commons lisenziyası fərz edilməyib.

Maliyyələşdirmə: PDF ETUI-nin Avropa İttifaqı tərəfindən birgə maliyyələşdirildiyini bildirir; eyni zamanda fikir və qiymətləndirmələrin yalnız müəllifə məxsus olduğunu və Avropa İttifaqı və ya ETUI-nin bunlara görə məsul tutula bilməyəcəyini açıqlayır.

Maraqlar toqquşması: Mənbədə ayrıca conflict-of-interest bəyanatı yoxdur.

Məlumatların əlçatanlığı: Bu Policy Brief yeni məlumat dəsti istehsal etmir. İstifadə olunan kəmiyyət nəticələri əvvəlki tədqiqat və qurum hesabatlarına əsaslanır.

Müəllif töhfəsi / CRediT: Mənbə tək müəlliflidir və ayrıca CRediT töhfə bəyanatı yoxdur.

Metod: Mövcud tədqiqat nəticələrinin, beynəlxalq əmək standartlarının, Aİ və milli hüququn, kollektiv müqavilələrin, həmkarlar ittifaqı təlimatlarının və sosial siyasət tətbiqlərinin analitik sintezi.

Yeni eksperiment/nümunə: Yoxdur.

Riyazi formula: Yoxdur.

Statistik test: Yoxdur. Policy Brief-dəki faizlər və xərc dəyərləri ikincil mənbələrdən götürülür.

Mənbə Cədvəl 1: Müxtəlif ölkələrdə və Avropa səviyyəsində həmkarlar ittifaqları, işəgötürənlər və sosial tərəf tədbirlərini nümunələndirən müəllif tərtibatıdır. Verianla bu cədvəlin vizual düzənini və ya orijinal izah cümlələrini kopyalamayıb; elmi/siyasət baxımından zəruri faktları müstəqil cədvəl arxitekturası ilə yenidən təşkil edib.

Əsas şərh sərhədi: Policy Brief müəyyən bir işyeri müdaxiləsinin məişət zorakılığını və ya iş itkisini konkret faizlə azaltdığını göstərən nəzarətli təsir tədqiqatı deyil. Sənədin əsas töhfəsi məişət zorakılığının əmək həyatına daşınan nəticələrini siyasət və ƏTS mövzusu kimi çərçivələmək və mövcud tətbiq nümunələrindən müdaxilə sahələri çıxarmaqdır.

Hüquqi şərh sərhədi: Milli qanun və Aİ qanunvericiliyi izahları sentyabr 2026 tarixli Policy Brief-in siyasət təhlilini əks etdirir. Fərdi işçi və ya işəgötürən üçün cari hüquqi məsləhət kimi istifadə edilməməlidir.