İdrākî ḥürriyyet (cognitive liberty), şahsın kendi ẕihnî cereyānları üzerinde ḳarār verebilmesi, ẕihnî ḥāllerine bilā-izin nüfūẕa karşı maḥfūẓ bulunabilmesi ve ẕihnî cereyānlarının rıżāsı ḫilāfına taġyīr edilmemesiyle alāḳalı ḥuḳūḳî ve aḫlāḳî menfaʿatler mecmūʿasıdır. Northon Salomão de Oliveira’nın doktrinal ve muḳāyeseli ḥuḳūḳ tetkīḳi, neurotechnology’ye verilen ḥāżırdaki ḥuḳūḳî cevābların bu menfaʿatleri fiʿlen ne mertebede ḥimāye ettiğini inceler. Tetkīḳin merkezî tefrīḳi datanın menşeʾine müstenid ḥuḳūḳî tatbīḳ mīzānı (provenance-based trigger) ile vazīfeye müstenid ḥuḳūḳî tatbīḳ mīzānı (function-based trigger) arasındadır. Evvelki yaklaşım datanın sinir sisteminin ölçülmesinden gelip gelmediğini sorarken, ikinci yaklaşım kullanılan sensörden müstaġnî olarak sistemin şahsın ẕihnî ḥāli hakkında istinṭācda bulunup bulunmadığını yāḫud ẕihnî cereyānlarını taġyīr edip etmediğini sorar.

Tetkīḳ, Şili ve Brezilya’daki ḳānūn-ı esāsî yaklaşımları; Colorado, California, Connecticut ve Montana’daki neural-data taʿẓīmātını; Avrupa Birliği Genel Data Ḥimāyesi Tüzüğü’nü (GDPR), Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın istinṭāca ḥassās data yaklaşımını, EU Artificial Intelligence Act hükümlerini ve beynelmilel soft-law vesāʾiḳini vazīfe cihetinden muḳāyese eder. Müellifin tesbītine göre birçoḳ taʿẓīmāt doğrudan sinir sistemi ölçümünden elde edilen datayı ḥimāye etmekte muvaffaḳ bir mebdeʾ teşkīl ederken, göz ḥareketleri, ṣadā, sīmā ifādesi yāḫud başka işāretlerden ẕihnî ḥāl istinṭācı ile ẕihnî cereyānların modulation’ı bakımından daha parçalı bir ḥimāye göstermektedir.

Maḳālenin normatif teklīfi, doğrudan beyin yāḫud sinir sistemi ölçümünü ḥimāye eden mevcut taʿẓīmātı ilġā etmek değildir. Teklīf olunan iki-mīzānlı ḥuḳūḳî miʿmārî, doğrudan sinir sistemi ölçümünü ḥassās data olarak ḥimāye eden bir esāsı muhāfaza eder ve bunun üzerine muʿayyen bağlamlarda herhangi bir işāretten ẕihnî ḥāl istinṭācına ve şahsın ẕihnî cereyānlarının modulation’ına müteveccih ikinci, vazīfeye müstenid bir ḥimāye tabakası ilāve eder.

Bu netīce tecrübî olarak taṣdīḳ edilmiş bir taʿẓīm modeli değildir. Tetkīḳ herhangi bir ḳānūnun ḥaḳīḳī dünyadaki tesīrini, şirketlerin taʿẓīmāt sonrasındaki muʿāmelelerini yāḫud teklīf olunan modelin maṣraflarını tecrübî surette ölçmemektedir. Müellif ayrıca bazı esās mevzuʿātın ve Şili ḳarārının tam resmî metnini doğrudan tetkīḳ edemediğini, bazı netīcelerin resmî taḥlīller yāḫud ikinci derecedeki īżāḥlar üzerinden kurulduğunu ṣarāḥaten beyān etmektedir.

Tetkīḳin esās mesʾelesi

Neurotechnology ḥuḳūḳunun ilk taʿẓīm dalgası büyük ölçüde “beyin datası” yāḫud “neural data” diye taʿrīf olunan maʿlūmāt sınıflarına teveccüh etmiştir. Şili 2021’de Ḳānūn-ı Esāsî’nin 19(1). maddesine ilmî ve teknolojik terakkīnin eşḫāṣın hizmetinde bulunması ve beyin faʿāliyyeti ile bundan müştak maʿlūmātın ḫuṣūṣî surette ḥimāye olunması yönünde hüküm ilāve etmiştir. Rio Grande do Sul 2023’te ẕihnî tamāmiyyeti ḳānūn-ı esāsî seviyesinde tanımıştır. Colorado, California, Connecticut ve Montana ise 2024–2025 devrinde neural data yāḫud neurotechnology data sınıflarını maḥremiyyet mevzuʿātına ilāve etmişlerdir.

Bu yaklaşımın mühim bir meziyyeti vardır: ḥuḳūḳ hangi datayı ḥimāye ettiğini nisbeten kolay taʿyīn edebilir. EEG yāḫud başka bir sinir sistemi ölçümü yapılıyorsa data menşeʾi fennî olarak taʿrīf olunabilir.

Lākin maḳālenin esās suʾāli, idrākî ḥürriyyetin ḥimāye ettiği menfaʿatlerin ḥaḳīḳaten sensörün nevʿine tābiʿ olup olmadığıdır. Bir işveren çalışanının dikkat mertebesini EEG işāretinden taḫmīn ettiğinde ẕihnî ḥāle dāʾir maʿlūmāt edinir. Aynı işveren müşābih bir taḫmīni göz ḥareketi, ṣadā, klavye istiʿmāli yāḫud sair davranışî/fizyolojik işāretler üzerinden yaptığında da netīce şahsın derūnî ḥāline dāʾir bir temsīldir. Data menşeʾine müstenid taʿẓīm bu iki vāḳıʿayı ayrı ḥuḳūḳî sınıflara ayırabilir; şahsın marūż kaldığı müdāḫale ise vazīfe cihetinden müşābih olabilir.

İdrākî Ḥürriyyet Nedir?

İdrākî ḥürriyyet, şahsın kendi ẕihnî cereyānları üzerindeki idāre-i nefsini ḥimāye eden ve ẕihnî ḥāllere nüfūẕ, ẕihnî cereyānlara müdāḫale ve şahsın zaman içinde kendi taḳdīr nazarını sürdürebilmesiyle alāḳalı ḥuḳūḳî menfaʿatleri ihtivā eden bir mefhūmdur. Menbaʿ tetkīḳi bunu tek başına yeni bir ḥaḳḳ-ı beşer ihdāsı teklīfi olarak değil, maḥremiyyet-i ẕihniyye, tamāmiyyet-i ẕihniyye, psychological continuity ve mevcut fikir ḥürriyyeti ḥimāyelerinin hangi teknolojik fiʿilleri şāmil olması gerektiğini taḳdīr eden vazīfevî bir çerçeve olarak kullanmaktadır.

İdrākî ḥürriyyet müzākeresinin dört esās menfaʿati

Menbaʿ, literatürde bilḫāṣṣa dört mefhūmun berāberce tekāmül ettiğini beyān eder:

• İdrākî ḥürriyyet: Şahsın kendi idrākî cereyānları hakkında ḳarār verme ve müdāḫaleyi ḳabūl yāḫud reddetme iktidārı.
• Maḥremiyyet-i ẕihniyye (mental privacy): Şahsın ẕihnî ḥāllerine başkalarının nüfūẕunu murāḳabe edebilme menfaʿati.
• Tamāmiyyet-i ẕihniyye (mental integrity): Ẕihnî cereyānların gizli, cebrî yāḫud rıżā ḫilāfına taġyīrine karşı ḥimāye.
• Devām-ı psikolojik (psychological continuity): Şahsın zaman içinde kendi taḳdīr nazarını ve psikolojik idāre-i nefsini sürdürebilmesi.

Tetkīḳ bu menfaʿatleri beynin kendisinden ziyāde şahsın ẕihnî idāre-i nefsi üzerinden okumaktadır. Bu tercih mühimdir; zīrā maḳālenin sonraki ḥuḳūḳî tasarım teklīfi de kullanılan sensör yerine icrā olunan vazīfeye bakmaktadır.

Mevcut ḥuḳūḳ-ı beşer zāten neyi ḥimāye ediyor?

International Covenant on Civil and Political Rights’ın Article 18(1) hükmü fikir, vicdān ve dīn ḥürriyyetini ḥimāye eder. Article 4(2) ise bu ḥaḳḳın ḥāl-i fevḳalāde dahi taʿlīḳ edilemeyecek ḥaḳlardan biri olduğunu bildirir. Human Rights Committee’nin General Comment No. 22 şerḥi fikir ve vicdān ḥürriyyetinin fevḳalāde vāsīʿ olduğunu ve fikir ḥürriyyetine taḥdīd getirilemeyeceğini teʾkīd etmektedir.

European Convention on Human Rights’ın Article 9 hükmü fikir, vicdān ve dīn ḥürriyyetini, Article 8 ise ḥayāt-ı ḫuṣūṣiyyeyi ḥimāye eder. Brezilya Ḳānūn-ı Esāsîsi de vicdān ḥürriyyeti, maḥremiyyet ve haysiyyet-i insāniyyeye dāʾir ḥimāyeler ihtivā eder.

Müellifin buradan çıkardığı netīce ḥuḳūḳta hiçbir esās ḥaḳ bulunmadığı değildir. Mesʾele, bu ḥaḳların ḫuṣūṣî şirketlerin şahsın ẕihnî ḥālini ölçmesi, taḫmīn etmesi yāḫud tesīr edebilmesi karşısında nasıl müşahhaṣ ve ḳābil-i tatbīḳ ḳāʿidelere tahvīl olunacağıdır.

Ḥuḳūḳun bir şuʿūr naẓariyyesine iḥtiyācı var mı?

Maḳāle ḥuḳūḳ nizāmlarının işleyen ilmî bir “şuʿūr naẓariyyesi”ne mālik olmadığını beyān eder. Ḥuḳūḳ çoğu ḥālde daha ḳābil-i tatbīḳ mīzānlar kullanır: şahıs müdāḫaleyi idrāk edebiliyor mu, taḳdīr edebiliyor mu ve reddedebiliyor mu?

EU Artificial Intelligence Act Article 5(1)(a), şahsın şuʿūrunun ötesinde subliminal teknikler yāḫud ḳaṣdî manipülatif/aldatıcı teknikler istiʿmāl ederek davranışı mühim derecede bozan ve ciddî żarara sebeb olan yāḫud böyle bir żarara sebeb olması maʿḳūlen beklenen muʿayyen sistemleri menʿ etmektedir.

Menbaʿın normatif teklīfi, idrākî ḥürriyyeti ḳābil-i tatbīḳ kılmak için metafizik yāḫud nörobilimsel bir şuʿūr taʿrīfini beklemek yerine şahsın bir müdāḫaleyi idrāk edip taḳdīr edebilmesi ve reddedebilmesi mīzānının kullanılabilmesidir. Bu, tetkīḳ tarafından isbāt olunmuş ilmî bir şuʿūr modeli değil, ḥuḳūḳî tefsīr ve tasarım teklīfidir.

Veri-Menşeʾine Müstenid ve Vazīfeye Müstenid Ḥuḳūḳî Tatbīḳ Mīzānı Arasındaki Farḳ Nedir?

Data-menşeʾine müstenid mīzān, ḥimāyenin başlayıp başlamadığını datanın nereden geldiğine göre taʿyīn eder; meselā sinir sistemi ölçümünden elde edilen neural data ḥimāye dāʾiresine girer. Vazīfeye müstenid mīzān ise sensörün nevʿine değil sistemin ne yaptığına bakar; şahsın ẕihnî ḥālini istinṭāc edip etmediği yāḫud ẕihnî cereyānlarını taġyīr edip etmediği ḥimāyeyi harekete geçirebilir. Maḳālenin esās tezine göre idrākî ḥürriyyetle alāḳalı menfaʿatler yalnız data menşeʾi ile tamāmen izlenemez.

Şili: ḳānūn-ı esāsî ḥimāye ile data menşeʾi aynı metinde

Şili’nin Ley 21.383 ile taġyīr ettiği Article 19(1) hükmü ilmî ve teknolojik terakkīnin eşḫāṣın hizmetinde olması gerektiğini ve bedenî/psişik tamāmiyyete riʿāyet olunmasını öngörür. Aynı hüküm bilḫāṣṣa beyin faʿāliyyeti ve bundan neşʾet eden maʿlūmātın ḥimāyesini de ister.

Bu sebeble menbaʿ, Şili metninde iki tabaka görür: normatif illet psişik tamāmiyyet gibi vazīfevî bir beşerî menfaʿattir; fakat ṣarāḥaten ḥimāye olunan data nesnesi “beyin faʿāliyyeti ve bundan gelen maʿlūmāt” suretinde data menşeʾine bağlanmıştır.

Beyin dışındaki işāretlerden istinṭāc olunan ẕihnî ḥāllerin bu ḳānūn-ı esāsî ifādeye girip girmediği, menbaʿda tetkīḳ olunan ḥuḳūḳî malzemede ḥall olunmuş değildir.

Rio Grande do Sul: manipülasyona karşı tamāmiyyet-i ẕihniyye

Rio Grande do Sul’un 2023 tarihli EC 85/2023 taʿẓīmātı, neşredilmiş ḥuḳūḳ şerḥine göre tamāmiyyet-i ẕihniyyeyi esās bir ḥaḳ ve temīnāt olarak tanımakta ve nörobilim ile neurotechnology’deki terakkīlerden neşʾet eden manipülasyona karşı ḥimāye lisānı kullanmaktadır.

Bu yaklaşım data menşeʾinden ziyāde yapılan vazīfeye, bilḫāṣṣa manipülasyona teveccüh ettiği için menbaʿ tarafından daha vazīfe-esaslı olarak sınıflandırılmıştır. Lākin hükmün tatbīḳ dāʾiresinin ḳażāʾen imtiḥān edildiği menbaʿlarda gösterilmiş değildir.

ABD eyāletleri: neural data’yı ḥassās data sınıfına ilāve etmek

Colorado, HB 24-1058 ile neural data ve biological data’yı ḥassās data sınıfına ilāve etmiştir.

California, SB 1223 ile central yāḫud peripheral nervous system ölçümünden istihsāl olunan neural data’yı sensitive personal information dāʾiresine almıştır. Menbaʿ bakımından mühim teferruʿ, taʿrīfin nonneural information’dan istinṭāc olunan maʿlūmātı ṣarāḥaten istisnā etmesidir.

Connecticut, SB 1295 ile central nervous system faʿāliyyetinin ölçümünden istihsāl olunan neural data’yı ḥassās data dāʾiresine ilāve etmiştir. Menbaʿın kullandığı taʿrīfte istinṭāc olunmuş dataya dāʾir California’daki gibi ṣarīḥ bir istisnā yoktur.

Montana, SB 163 ile neurotechnology data’yı Genetic Information Privacy Act içine ilāve etmiştir. Menbaʿda kullanılan īżāḥlara göre nonneural information’dan istinṭāc olunan maʿlūmāt bu taʿrīfin dışında kalmaktadır.

Maḳāle Colorado’nun non-neural inference hususundaki ḳaṭʿî metnî mevḳiʿini menbaʿları üzerinden tesbīt edememiştir. Bu mübhemiyyet “Colorado kapsamıyor” suretinde doldurulmamaktadır.

Muḳāyeseli ḥuḳūḳ cedveli

Menbaʿda “not established” diye işāret olunan ḫāneler, muʿayyen taʿẓīmın o mesʾeleyi ḳaṭʿiyyen şāmil olmadığı maʿnāsına gelmez. Yalnız tetkīḳte görülebilen menbaʿlar üzerinden dāʾirenin taʿyīn edilemediğini ifāde eder.

Avrupa Birliği niçin farklı bir misāl teşkīl ediyor?

GDPR neural data’yı ismen ḫuṣūṣî bir sınıf olarak saymıyor. Article 9; ṣıḥḥat datası, siyāsî rey, dīnî/felsefî iʿtiḳād, cinsî temāyül ve muʿayyen şartlardaki biyometrik data gibi sınıflara teveccüh eder.

ABAD’ın Case C-184/20 OT v Vyriausioji tarnybinės etikos komisija ḳarārında Maḥkeme, doğrudan yazılı olmayan fakat başka dataların muḳāyesesi yāḫud istinṭācı yoluyla ḥassās bir ḫuṣūṣiyyeti açığa çıkarabilen maʿlūmātın da ḫuṣūṣî sınıf data rejimine girebileceğini ḳabūl etmiştir.

Menbaʿ bu ḳarārı mühim görür; zīrā data ḥassāsiyyetini yalnız girdinin menşeʾine değil, hangi maʿlūmātın istinṭāc edilebildiğine bağlayan ḥuḳūḳî bir mantıḳ sağlamaktadır.

Lākin GDPR Article 9 kapalı bir sınıf listesi kullanır. Meselā dikkat, yorgunluk yāḫud umūmî hissî ḥāl istinṭācı ṣıḥḥat datası yāḫud sair listelenmiş ḫuṣūṣiyyeti açığa çıkarmıyorsa aynı ḥimāye kendiliğinden tatbīḳ olunmayabilir.

EU AI Act’in vazīfeye müstenid hükümleri

EU Artificial Intelligence Act Article 5(1)(a), muʿayyen subliminal, ḳaṣdî manipülatif yāḫud aldatıcı teknikleri davranışı mühim derecede bozma ve ciddî żarar şartları altında menʿ etmektedir.

Article 5(1)(f) ise tıbbî yāḫud emniyyet sebebleri müstesnā olmak üzere iş yerlerinde ve taʿlīm müʾesseselerinde ḥaḳīḳī eşḫāṣın duygularını istinṭāc eden muʿayyen AI sistemlerinin istiʿmālini menʿ etmektedir.

Bu iki ḳāʿide menbaʿ bakımından mühimdir; zīrā ḳānūn “hangi sensör kullanıldı?” diye sormadan sistemin ne yaptığına teveccüh etmektedir. Bununla berāber hükümler umūmî değildir: duygu istinṭācı yalnız muʿayyen bağlamlarda, manipülasyon menʿi ise muʿayyen teknik ve żarar eşikleri altında işler.

Beyin Dışı İşāretlerden Ẕihnî Ḥāl İstinṭācı Niçin Ḥuḳūḳî Boşluk Doğurabilir?

Beyin dışı işāretlerden istinṭāc olunan dikkat, duygu, niyyet yāḫud ṣıḥḥat ḥālleri şahıs bakımından sinir sistemi ölçümünden istinṭāc olunan müşābih bir ẕihnî temsīlle aynı maḥremiyyet mesʾelesini doğurabilir; buna rağmen neural data’yı yalnız sinir sistemi ölçümünden tevellüd eden maʿlūmāt diye taʿrīf eden taʿẓīmāt bu ikinci yolu dāʾire dışında bırakabilir. Maḳālenin birinci “coverage gap” iddiʿāsı bu sensör ile ḥimāye olunan menfaʿat arasındaki uyumsuzluğa dayanır; kullanılan istinṭācların ilmî olarak ne derece ṣaḥīḥ olduğu ise tetkīḳ tarafından imtiḥān edilmemektedir.

Birinci boşluk: non-neural inference

Menbaʿ misāl olarak bir çalışanın dikkat derecesinin göz ḥareketlerinden yāḫud öğrencinin hissî ḥālinin sīmā ifādesi ve ṣadādan taḫmīn edilmesini verir. Bu nevʿ sistemler sinir sistemi sensörü kullanmasa da şahıs hakkında derūnî bir ḥāl iddiʿāsı istihsāl eder.

California gibi nonneural information’dan istinṭāc olunan maʿlūmātı neural data taʿrīfinin dışında bırakan nizāmlarda, aynı ẕihnî ḥālin EEG üzerinden taḫmīni ile göz ḥareketi üzerinden taḫmīni farklı ḥuḳūḳî netīcelere sebeb olabilir.

Maḳāle burada teknolojik ṣıḥḥat iddiʿāsı üretmemektedir. Dikkat yāḫud duygu taḫmīn sistemlerinin ḥaḳīḳaten mûtemed olup olmadığı ayrı bir ilmî suʾāldir. Müellifin ḥuḳūḳî delīli, mûtemed olmayan bir ẕihnî istinṭācın ḳarār verirken istiʿmāl edilmesi ḥālinde dahi şahsa żarar verebileceği; mûtemed istinṭācın ise maḥremiyyet bakımından daha ḳavī bir müdāḫale teşkīl edebileceğidir.

İkinci boşluk: modulation

Privacy statutes esāsen datanın cemʿi, istiʿmāli, paylaşılması, silinmesi ve rıżā mekanizmalarını taʿẓīm eder. Lākin closed-loop bir neurotechnology sistemi yalnız data ölçmeyebilir; ölçtüğü fizyolojik yāḫud neural işārete göre stimulation’ı yāḫud muḥtevāyı uyarlayabilir.

Bu ḥālde cihaz hem ölçen hem icrā eden bir sistemdir. Neural-data privacy ḳānūnu ölçüm ḳısmını şāmil olabilir, fakat şahsın ẕihnî cereyānlarını taġyīr eden fiʿil ḳısmı mahsūl emniyyeti, müstehlik ḥuḳūḳu yāḫud tıbbî cihaz ḥuḳūḳuna bırakılabilir.

Maḳālenin ikinci boşluk iddiʿāsı budur: mental integrity bakımından mühim olan müdāḫale, data maḥfūẓ bulundurulsun yāḫud bulundurulmasın, vukūʿ bulabilir.

Üçüncü boşluk: bağlam ve rıżā

Aynı neural ölçümün wellness tatbīḳinde ihtiyārî surette istiʿmāli ile çalışanın performansını taḳdīrde istiʿmāli ḥuḳūḳî ve aḫlāḳî bakımdan aynı değildir. İş yāḫud taʿlīm muḥītindeki tābiʿiyyet münāsebeti, şahsın rıżāsının ne derece serbest olduğunu tesīr edebilir.

Data-menşeʾine müstenid mīzān aynı sensör istiʿmāline her yerde müşābih sınıf tatbīḳ eder. Vazīfeye müstenid mīzān ise taʿẓīmı istiʿmāl bağlamına göre ayarlayabilir.

Maḳālenin ikinci ḥimāye tabakasını bilḫāṣṣa istihdām, taʿlīm, sigorta/kredi, idāre-i ʿadālet ve küçüklere müteveccih pazarlama gibi yüksek tesīrli sahalarla taḥdīd etmeye tetkīḳin sebebi budur.

Data-menşeʾi yaklaşımının ḳavī ciheti

Tetkīḳ provenance yaklaşımını ḫaṭālı yāḫud lüzūmsuz görmez. Bilʿakis direct neural measurement’ın menbaʿa ḳurbiyyeti sebebiyle ayrı bir ḥassāsiyyet taşıyabileceğini ve mevcut data ḥimāye müʾesseselerinin bu nevʿ sınıfları idāre etmesinin daha kolay olduğunu ḳabūl eder.

Bu sebeble teklīf olunan miʿmārî “provenance yerine function” değildir. Daha doğru ifāde “provenance tabanı + function tabakası”dır.

Girardi v. Emotiv Ḳarārı Neyi Gösteriyor?

Şili Yüksek Maḥkemesi’nin 9 Ağustos 2023 tarihli Girardi v. Emotiv ḳarārının menbaʿda taṣdīḳ olunabilen amelî netīcesi, Emotiv’in kullanıcının EEG datalarını silmesi ve beyin datalarına dāʾir maḥremiyyet siyāsetleri taṣḥīḥ edilinceye kadar Insight cihazını Şili’de satmamasıdır. Tetkīḳ bu ḳarārı doğrudan kaydedilmiş brain data için ḳānūn-ı esāsî ḥimāyenin ḥaḳīḳī bir ḥuḳūḳî çāre istihsāl edebildiğine misāl olarak kullanır; lâkin ḳarārın non-neural mental inference yāḫud cihaz modulation’ını ḥall ettiğini ileri sürmez.

Daʿvānın arka planı

Emotiv Insight, sensörlerle beynin elektrik faʿāliyyetini kaydeden telsiz bir müstehlik cihazıdır. Guido Girardi Lavín nāmına açılan ḳānūn-ı esāsî ḥimāye mürācaʿatında kullanıcının beyin maʿlūmātının kifāyetle ḥimāye edilmediği; yeniden teşḫīṣ, hacking, izinsiz yeniden istiʿmāl, ticārî istiʿmāl ve başka maḳṣadlarla data istiʿmāli riskleri bulunduğu ileri sürülmüştür.

Menbaʿda naḳl olunan īżāḥlara göre Emotiv’in o devredeki siyāsetleri kullanıcıların birçoḳ şahsî datayı sildirmesine imkān verirken EEG datalarının maḥfūẓ tutulmasına ve ilmî/tārīḫî tetkīḳ için muʿayyen üçüncü taraflarla paylaşılmasına imkān tanıyordu.

Şili Yüksek Maḥkemesi’nin bildirilen nihāʾî netīcesi datanın silinmesi ve siyāset taṣḥīḥ edilinceye kadar cihaz satışının tevkīfidir.

Ḳarār neyi isbāt etmiyor?

Menbaʿ tam ḳarār metnini doğrudan tetkīḳ etmemiştir. Maḥkemenin mufassal esbāb-ı mūcibesi ḥuḳūḳ şerḥleri ve ikinci derecedeki menbaʿlar üzerinden taḳdīr edilmiştir; ḥattā daʿvā numarası menbaʿlar arasında muḫtelif surette bildirilmektedir.

Bu sebeble maḳāle şāriḥlerin “ḳarār neurorights’ı şahsî data ḥuḳūḳunun ötesinde ḳabūl etti” yönündeki taḳdīrini Maḥkemenin ḳaṭʿî holding’i olarak sunmaz.

Tetkīḳin emniyyetle çıkardığı daha dar netīce, ḳānūn-ı esāsî beyin-datası ḥimāyesinin kaydedilmiş EEG datasının maḥfūẓ tutulmasına karşı müessir bir çāre istihsāl edebildiğidir. Non-neural inference ve modulation’ın aynı ḳarārla ḥall edildiğine dāʾir delīl sunulmamıştır.

Sonraki ṣıḥḥat taʿẓīmı niçin mühimdir?

Menbaʿda kullanılan Stanford īżāḥına göre Şili ṣıḥḥat makāmı 31 Mayıs 2024’te Resolution 3147 ile Emotiv Insight için bir sanitary-control rejimi taʿyīn etmiştir.

Müellif bunu, neurotechnology ḥimāyesinin yalnız data ḥimāye ḥuḳūḳundan değil mahsūl ve ṣıḥḥat emniyyeti kanallarından da gelebileceğine dāʾir müʾessesî bir işāret olarak taḳdīr eder. Bununla berāber tek daʿvā, umūmî piyasa taʿẓīmının tesīrini isbāt etmez.

Müstehlik neurotechnology maḥremiyyet siyāsetleri ne gösteriyor?

Maḳāle Neurorights Foundation’ın Nisan 2024 raporunu maḥdūd vesīḳa delīli olarak kullanmaktadır. Raporda çevrim içi satın alınabilen neurotechnology mahsūlleri sunan 30 şirketin privacy policy ve user agreement metinleri taḥlīl edilmiştir.

Naḳl olunan esās netīce, 30 şirketin 29’unun müstehliklerin neural data’sına maʿnālı nüfūẕ taḥdīdleri bulunmadan erişiyor görünmesidir. Başka bir sektör menbaʿı şirketlerin yarısından fazlasının neural data’yı üçüncü taraflarla paylaşmaya cevāz veren ṣarīḥ siyāsetleri bulunduğunu naḳleder.

Bu sayıların tefsīri ihtiyāṭ ister:

• Taḥlīl şirketlerin fiʿlî davranışını değil yazılı siyāsetlerini inceler.
• Örneklem piyasanın tesādüfî örneklemi değildir.
• Raporu hazırlayan teşkīlāt neural-data mevzuʿātını destekleyen bir müdāfaʿa teşkīlātıdır.
• Maḳāle yeni eyālet ḳānūnlarının şirket davranışını taġyīr edip etmediğine dāʾir enforcement yāḫud netīce datası bulmamıştır.

Ḳānūnların sürʿatle intişārı ne maʿnāya geliyor?

2025 nihāyetine kadar dört ABD eyāletinin neural-data hükümlerini ḳabūl ettiği ve en az 15 başka eyālet tasarısının beklemede olduğu naḳledilmektedir. Connecticut’ta Senato reʾyi 33’e 2, House reʾyi 127’ye 15; Montana’da Senato 49’a 1 ve House 100’e 0 olarak bildirilmiştir.

Müellifin tefsīri, data-menşeʾine müstenid taʿrīflerin mevcut consumer privacy ḳānūnlarına nisbeten düşük drafting cost ile ilāve edilebilmesinin bu sürʿatli intişārı kolaylaştırmış olabileceğidir. Bu ise ihṣāʾî olarak isbāt olunmuş bir sebeb değil, ḥuḳūḳî-müʾessesî bir istinṭācdır.

Maḳālenin Teklīf Ettiği İki-Mīzānlı Ḥuḳūḳî Miʿmārî Nedir?

Teklīf olunan iki-mīzānlı miʿmārî, doğrudan sinir sistemi ölçümünden elde edilen datayı ḥassās ḳabūl eden mevcut data-menşeʾi tabanını muhāfaza eder ve bunun üzerine muʿayyen yüksek tesīrli bağlamlarda sensörden müstaġnî ẕihnî ḥāl istinṭācını ve ẕihnî cereyān modulation’ını taʿẓīm eden vazīfeye müstenid ikinci bir tabaka ilāve eder. Model hazır bir “model law” değildir; mevcut ḥaḳlar ve taʿẓīm vāsıtalarından müştak beş parçalı normatif tasarım teklīfidir ve ḳābil-i tatbīḳliği tecrübî surette imtiḥān edilmemiştir.

Birinci unsur: doğrudan ölçüm tabanı

Müellif mevcut neural-data hükümlerinin muhāfazasını teklīf eder. Sinir sistemi faʿāliyyetinin ölçülmesinden istihsāl olunan datalar ḥassās data sayılmalı; opt-in rıżā, purpose limitation, deletion rights ve onward transfer restrictions gibi temīnāt tatbīḳ olunmalıdır.

Bu ḥimāyenin işletmenin cesāmetine tābiʿ olmaması gerektiği müdāfaʿa olunur. Menbaʿ bu noktada Connecticut’taki neural-data hükümlerinin umūmî applicability thresholds dışında tatbīḳ olunabildiğine dāʾir īżāḥı misāl gösterir.

İkinci unsur: ẕihnî ḥāl istinṭācı için vazīfe mīzānı

İkinci tabakanın işāretin neural olup olmadığına bakmadan taʿrīf edilmiş ẕihnî ḥālleri istinṭāc eden sistemlere tatbīḳ olunması teklīf edilmektedir.

Menbaʿın misāl verdiği ẕihnî ḥāl sınıfları:

• dikkat,
• duygu,
• niyyet,
• ṣıḥḥat ḥāli.

Teklīf bütün gündelik yazılımları kendiliğinden şāmil olmaz. Menbaʿ vazīfe mīzānını bilḫāṣṣa şu bağlamlara göre ayarlar:

• istihdām,
• taʿlīm,
• sigorta yāḫud krediye nüfūẕ,
• idāre-i ʿadālet,
• çocuklara müteveccih pazarlama.

Bu bağlamlarda purpose, validity ve proportionality taḳdīrinin tevsīḳ edilmesi; hizmete nüfūẕ ile paketlenmeyen opt-in rıżā ve bir ḳarārda kullanılan istinṭāca iʿtirāż ḥaḳḳı teklīf edilmektedir.

Bu, EU AI Act’teki iş yerleri ve taʿlīm müʾesseselerindeki emotion inference menʿinin aynısını bütün sahalara teşmīl etme teklīfi değildir. Menbaʿ usūlü ṣarāḥaten tevsiʿ etmekte, menʿin dāʾiresini aynen naḳletmemektedir.

Üçüncü unsur: tamāmiyyet-i ẕihniyyeye müstenid modulation hükmü

Menbaʿ, ẕihnî yāḫud neural cereyānları stimulation ile yāḫud fizyolojik işārete cevāb veren adaptive content yoluyla taġyīr eden cihazlar için ayrı bir hüküm teklīf etmektedir.

En ḳavī teklīf gizli modulation üzerinedir: şahsın müdāḫaleyi idrāk edemediği, taḳdīr edemediği ve reddedemediği modulation ḳaṭʿiyyen menʿ olunmalıdır.

Diğer müstehlik modulation’larında evvelī taḳdīr ve maʿlūmāta müstenid, geri alınabilir rıżā teklīf edilir. Tedāvîye müteveccih tatbīḳāt için tıbbî cihaz taʿẓīmının ayrıca devām etmesi gerektiği bilḫāṣṣa muhāfaza edilmektedir.

Dördüncü unsur: sistem vazīfesini görünür kılan tevsīḳ

Vazīfeye müstenid ḥuḳūḳî ḳāʿide, taʿẓīm makāmı sistemin vazīfesini göremiyorsa tatbīḳ edilemez. Bu sebeble developer ve deployer’ların sistemin:

• neyi istinṭāc ettiğini yāḫud ne yaptığını,
• hangi girdileri kullandığını,
• hangi bağlamda işlediğini,
• hangi validation evidence’a dayandığını

tevsīḳ etmesi ve taleb olunduğunda taʿẓīm makāmına sunması teklīf edilmektedir.

UNESCO’nun ethical impact assessment yaklaşımı ve OECD toolkit gibi soft-law vāsıtalarının taḳdīr mantığına müşābehet kurulmakta, fakat maḳālenin teklīfi muʿayyen bağlamlarda bunu ḥuḳūḳî mükellefiyyet ḥāline getirmektedir.

Beşinci unsur: müʾessesî vazīfe taksīmi ve devrî tetkīḳ

Müellif bütün neurotechnology mesʾelelerini tek bir yeni müʾessesenin ḥall etmesini teklīf etmemektedir. Data-protection authority doğrudan ölçüm tabanından mesʾūl kalabilir; modulation mahsūl yāḫud sektör taʿẓīm makāmına verilebilir; müʾesseseler arasında ḳānūnî teşrīk-i mesāʿī vazīfesi bulunabilir.

Şili’de ḳānūn-ı esāsî daʿvā sonrasında ṣıḥḥat taʿẓīm makāmının mahsūle müdāḫalesi, muḫtelif müʾesseselerin ardışık surette çalışabileceğine dāʾir maḥdūd misāl olarak kullanılmaktadır.

Ẕihnî ḥāl sınıflarının ve yüksek riskli bağlamların da teknoloji ve ilmî ṣıḥḥat taġyīr ettikçe devrî olarak yeniden tetkīḳi teklīf edilmektedir.

Tetkīḳin Uṣūlü ve Netīceleri

Dört tetkīḳ suʾāli

Tetkīḳ bir esās suʾāli dört yardımcı suʾāl ile tertīb etmiştir:

1. Cognitive liberty, mental privacy, mental integrity ve psychological continuity hangi menfaʿatleri taʿrīf eder ve bunların ne ḳadarı ICCPR Article 18 gibi mevcut ḥaḳlarla zāten ḥimāye olunmaktadır?
2. Başlıca merʿiyyete girmiş yāḫud ḳabūl edilmiş vesāʾiḳ ḥuḳūḳî nesnelerini nasıl taʿrīf eder ve bu taʿrīfler hangi vāḳıʿaları şāmil eder yāḫud dışarıda bırakır?
3. Girardi v. Emotiv ve mevcut müstehlik cihazı vesāʾiḳi, ḥaḳ lisānının piyasa davranışına ve ḥuḳūḳî çāreye tahvīli hakkında ne gösterir?
4. Bu menfaʿatlerle daha iyi tevāfuḳ eden ḥuḳūḳî tatbīḳ mīzānı ne olabilir ve bunun müʾessesî/ḳānūn-ı esāsî maṣrafları nelerdir?

Tetkīḳ tertībi

Tetkīḳ doctrinal ve comparative usūl kullanmaktadır. Constitution ve statute metinleri, bir supranational data-protection ḳarārı, bir national supreme-court ḳarārı, beynelmilel soft-law vesāʾiḳi ve alāḳalı akademik literatür taḥlīl edilmektedir.

Muḳāyese vazīfevîdir. Ḥuḳūḳ nizāmları aynı isimde ḥuḳūḳ doktrinine mālik oldukları için değil, aynı teknoloji sınıfına ve müstehlik piyasasında çoğu zaman aynı sınır-aşırı şirketlere muḫtelif ḥuḳūḳî miʿmārîlerle cevāb verdikleri için muḳāyese edilmiştir.

Niçin yalnız muʿayyen ḥuḳūḳ nizāmları seçildi?

Müellif yalnız teklīf merḥalesindeki memleketleri cemʿ etmek yerine merʿiyyete girmiş bir metin yāḫud verilmiş ḳażāʾî ḳarār bulunan ḥuḳūḳ nizāmlarına evleviyyet vermiştir. Bu intihāb muḳāyeseyi müşahhaṣlaştırır; fakat aynı zamanda erken ḥareket eden ḥuḳūḳ nizāmlarına doğru selection bias doğurur.

Tetkīḳin coġrāfî dāʾiresi bu sebeble “dünya genelindeki neurorights ḥuḳūḳu” diye tefsīr edilmemelidir.

Menbaʿlara nüfūẕ nasıl idāre edildi?

Menbaʿların Teşrīn-i Evvel 2026’da canlı web retrieval yoluyla bulunduğu ve murāḳabe edildiği beyān olunmaktadır. Bununla berāber dört ABD eyālet ḳānūnu, Şili ḳarārı, Rio Grande do Sul taġyīri ve Brezilya PEC 29/2023 için bazı ḥāllerde yalnız metin parçaları, legislative analyses yāḫud secondary descriptions kullanılabilmiştir.

Müellif bu menbaʿları bibliyografyada † ile işāretlemiş; tam murāḳabe edemediği codified section’lara ḥassās pin-cite vermekten ictināb etmiş ve muḫtelif menbaʿların tenāḳuż ettiği teferruʿu sessizce ḥall etmemiştir.

Buna misāl olarak Connecticut neural-data hükümlerinin merʿiyyet tarihinin bazı menbaʿlarda 1 Temmuz 2025, bazılarında 1 Temmuz 2026 diye bildirilmesi verilebilir. Tetkīḳ hangi tarihin doğru olduğuna dāʾir menbaʿ ḫārici ḳarār üretmemektedir.

Üç taʿẓīm boşluğunun muḳāyeseli netīcesi

Beynəlmilel soft law ne sağlar?

OECD Council’ın 2019 Recommendation on Responsible Innovation in Neurotechnology vesīḳası dokuz prensibli beynelmilel bir standart olarak sunulmaktadır; menbaʿda Nisan 2024’e kadar 39 memleketin buna iştirak ettiği naḳledilir.

Inter-American Juridical Committee’nin 2023 Declaration of Principles vesīḳasının Principle 3 hükmü neural data’yı fevḳalāde ḥassās şahsî data olarak taḳdīr eder ve kuvvetlendirilmiş privacy/security temīnātı ile şahsı taʿyīn edebilen decoding tekniklerine taḥdīd öngörür.

UN Human Rights Council 2022’de neurotechnology and human rights üzerine tetkīḳ istemiş; Advisory Committee’nin Ağustos 2024 raporu insan zihnine teknolojik nüfūẕ ve teʿāmülün ḥuḳūḳ-ı beşer netīcelerinin henüz tam anlaşılmadığını bildirmiştir.

UNESCO General Conference ise Kasım 2025’te Ethics of Neurotechnology Recommendation vesīḳasını ḳabūl etmiş ve tasarımdan imhāya kadar neurotechnology ḥayāt devrine ḥaḳ-esaslı yaklaşım ile readiness assessment ve ethical impact assessment vāsıtalarını gündeme getirmiştir.

Bunların hiçbiri menbaʿda millî maḥkeme yāḫud bağlayıcı ḳānūnla muʿādil gösterilmemektedir; soft-law statüleri muhāfaza olunmaktadır.

En ḳavī iʿtirāż: vazīfeye müstenid ḳāʿide fazla vāsīʿ olabilir

Maḳālenin kendi ifādesiyle en ḳavī iʿtirāż, function trigger’ın pek vāsīʿ bir teknoloji sahasını taʿẓīm etme riski taşımasıdır. Ẕihnî ḥāl istinṭācı yalnız neurotechnology mahsūllerinde değil reklām, accessibility, emniyyet ve sıradan davranış analitiğinde de kullanılabilir.

“Ẕihnî ḥāl istinṭāc eden her yazılım” için ağır assessment mükellefiyyeti getirilirse ʿādî yazılımlar dahi dāʾireye girebilir.

Menbaʿ bu iʿtirāża iki taḥdīd ile cevāb verir:

• yalnız taʿrīf edilmiş yüksek tesīrli bağlamlar,
• yalnız taʿrīf edilmiş ẕihnî ḥāl sınıfları.

Ayrıca umūmî menʿ yerine ekseriyyetle tevsīḳ, validity/proportionality taḳdīri ve contestability teklīf edilmektedir. Ḳaṭʿî menʿ bilḫāṣṣa covert modulation için ayrılmıştır.

Müellif yine de bu cevābın tam olmadığını ḳabūl eder. Bağlam listesi pek vāsīʿ yazılırsa breadth objection muvaffaḳ olacaktır.

İkinci iʿtirāż: doğrudan neural data ḥaḳīḳaten daha ḥassās olabilir

İkinci muḫālif görüş, doğrudan brain/nervous-system ölçümünün non-neural inference’dan keyfiyyetçe daha ḥassās olduğudur.

Menbaʿ bunun tecrübî bir maʿlūmāt-muḥtevā suʾāli olduğunu ve maḳālenin bunu ḥall etmediğini ṣarāḥaten beyān eder. Teklīf olunan miʿmārî zāten doğrudan neural measurement için ayrı taban ḥimāyesini sürdürür.

Buna muḳābil non-neural signals üzerinden elde edilen ẕihnî ḥāl istinṭāclarının mûtemed surette ehemmiyyetsiz olduğu gösterilirse ikinci vazīfe tabakasına dāʾir normatif delīlin mühim ḳısmı żaʿīflayacaktır.

Üçüncü iʿtirāż: neuroexceptionalism

Bublitz’in neurorights tenḳīdinde beynin yāḫud neural data’nın lüzūmsuz surette “özel” ḳabūl edilmesi neuroexceptionalism olarak problemleştirilmektedir.

Tetkīḳin iki-mīzānlı tasarımı bu tenḳīdi ḳısmen ḳabūl eder. İlk tabaka neural data’ya ḫuṣūṣî ḥimāye vermeye devām ederken ikinci tabaka sensör bakımından bī-tarafdır. Böylece mental-state inference, EEG’den geldiğinde ayrı bir ontolojik sınıf olmak mecbūriyyetinde değildir; ẕihnî ḥāl istinṭācının bir misāli olarak taḳdīr olunur.

Dördüncü iʿtirāż: taʿẓīm makāmları vazīfeyi taḳdīr edebilir mi?

Data menşeʾini taʿyīn etmek nisbeten kolaydır: cihaz hangi işāreti ölçüyor?

Vazīfeyi taʿyīn etmek daha müşkildir: model ḥaḳīḳaten hangi mental state’i istinṭāc ediyor, hangi validity evidence’a dayanıyor ve hangi ḳarār cereyānında kullanılıyor?

Bu sebeble function trigger taʿẓīm makāmının fennî ḳudretine tābiʿdir. Tevsīḳ mükellefiyyeti maʿlūmāt boşluğunu azaltabilir; fakat menbaʿ, mevcut data-protection authorities’nin bu fennî kifāyete mālik olduğunu gösteren delīl sunmamaktadır.

EU AI Act’teki müşābih function-based hükümler tatbīḳatta uygulanamaz görünürse maḳālenin teklīfi ciddî surette żaʿīflayacaktır.

Tezin ibṭāl / żaʿīflama şartları

Maḳāle normatif bir ḥuḳūḳ tetkīḳi olmakla berāber kendi tezini żaʿīflatabilecek dört müşahhaṣ şart zikretmektedir:

1. Tam mevzuʿāt metinleri tetkīḳ edildiğinde mevcut neural-data taʿrīflerinin non-neural inference yāḫud modulation’ı zāten şāmil olduğu gösterilirse tavṣīfî tez başarısız olur.
2. ABD eyāletleri yāḫud Şili’deki taʿẓīm makāmlarının dar görünen hükümleri tatbīḳatta inference ve modulation’a zāten tatbīḳ ettiği gösterilirse tefsīrî tez żaʿīflar.
3. Mûtemed ilmî delīl non-neural signals üzerinden yapılan istinṭācların maʿnālı ẕihnî ḥāl maʿlūmātı sağlamadığını gösterirse function trigger’ın normatif gerekçesi mühim derecede azalır.
4. EU AI Act Article 5(1)(f) gibi merʿī function-based hükümler tatbīḳatta uygulanamazsa administrability objection ḳuvvetlenir.

Tetkīḳin desteklediği netīceler

• Tetkīḳ olunan ABD neural-data taʿẓīmātı esāsen sinir sisteminin ölçülmesi üzerinden data-menşeʾine müstenid taʿrīfler kullanmaktadır.
• Şili’nin ḳānūn-ı esāsî yaklaşımı psişik tamāmiyyet menfaʿatiyle berāber brain activity ve bundan müştak maʿlūmāta ḫuṣūṣî ḥimāye vermektedir.
• Rio Grande do Sul metni manipülasyon aleyhine tamāmiyyet-i ẕihniyye lisānı sebebiyle daha vazīfeye müstenid bir yapı göstermektedir.
• ABAD’ın OT ḳarārı ḫuṣūṣî sınıf datalarında dolaylı istinṭācların ehemmiyyetini ḳabūl eden inference-sensitive bir ḳırāʾat sağlamaktadır.
• EU AI Act’in muʿayyen menʿleri sensör menşeʾinden ziyāde sistemin vazīfesine göre kurulmuştur.
• Neural-data privacy statutes ölçüm ve data işleme cihetini taʿẓīm ederken modulation vazīfesini doğrudan taʿẓīm etmeyebilir.
• Girardi v. Emotiv, doğrudan kaydedilmiş EEG datası için ḳānūn-ı esāsî ḥimāyenin data silme ve mahsūl satışına şartlı taḥdīd gibi müşahhaṣ ḥuḳūḳî çāre istihsāl edebildiğine misāl sağlar.
• Doğrudan neural measurement için ayrı ḥimāye tabanının ḳābil-i tatbīḳlik ve ḥassāsiyyet bakımından müstaḳil ḳıymeti vardır.

Tetkīḳin desteklemediği netīceler

• Neural-data ḳānūnlarının tatbīḳatta başarısız olduğu tecrübî surette gösterilmemiştir.
• Teklīf olunan iki-mīzānlı miʿmārînin daha düşük maṣraflı yāḫud daha müessir olduğu tecrübî surette gösterilmemiştir.
• Non-neural mental-state inference sistemlerinin fennî ṣıḥḥati bu tetkīḳ tarafından imtiḥān edilmemiştir.
• Göz, sīmā, ṣadā yāḫud davranış işāretlerinden ẕihnî ḥāllerin her zaman mûtemed surette okunabildiği söylenemez.
• EEG yāḫud başka neural measurement’ın şahsın ḥaḳīḳī fikirlerini doğrudan ve eksiksiz “okuduğu” netīcesi çıkarılamaz.
• Girardi v. Emotiv ḳarārının bütün inferred mental data’yı şāmil olduğu gösterilmemiştir.
• 30 şirketlik maḥremiyyet siyāseti tetkīḳi bütün müstehlik neurotechnology piyasasının ḥaḳīḳī davranışını temsīl etmez.
• Yeni neurorights ihdāsının zarūrî olduğu isbāt edilmemiştir; tetkīḳ mevcut ḥaḳların teşrīʿ yoluyla müşahhaṣlaştırılabileceği ihtimālini bilḫāṣṣa muhāfaza eder.
• Bütün neurotechnology tatbīḳātının aynı ḥuḳūḳî risk seviyesinde olduğu ileri sürülmemektedir.
• Clinical, military, intellectual-property ve liability mesʾeleleri bu tetkīḳin şümūllü taḥlīli değildir.

Esās usūlî maḥdūdiyyetler

Birinci derecedeki menbaʿlara nüfūẕ: Dört ABD eyālet taʿẓīmı, Şili ḳarārı, Rio Grande do Sul taġyīri ve PEC 29/2023 için bazı ḥāllerde tam resmî metin değil excerpts, official analyses yāḫud secondary descriptions kullanılmıştır.

Colorado mübhemiyyeti: Colorado taʿẓīmının inference’ı nasıl ele aldığı menbaʿlar üzerinden taʿyīn edilememiştir.

Girardi esbābı: Maḥkemenin tam ḳarār metni tetkīḳ tarafından incelenmediği için gerekçe tefsīrleri commentary ḥaddinde tutulmaktadır.

Menbaʿ tenāḳużları: Girardi daʿvā numarası, Connecticut merʿiyyet tarihi ve UNESCO ḳabūl tarihi menbaʿlar arasında muḫtelif bildirilmiştir; müellif bunları sessizce telīf etmemiştir.

Tetkīḳ olunan piyasa delīli żaʿīftir: 30 şirketlik tetkīḳ privacy policy vesāʾiḳini inceler, şirketlerin fiʿlî davranışını değil.

Enforcement datası yoktur: Tetkīḳ olunan neural-data ḳānūnlarının tatbīḳatta davranışı taġyīr edip etmediğine dāʾir icrā datası bulunamamıştır.

Coġrāfî selection: Muḳāyese yalnız merʿī metin yāḫud ḳarār bulunan erken ḥareket eden ḥuḳūḳ nizāmlarına müteveccihtir.

Zamānî ḥad: Tetkīḳ Teşrīn-i Evvel 2026’ya kadar erişilebilen malzemeyi aksettirir; eyālet mevzuʿātının en son sistematik taraması 2025 sonlarına dayanır ve daha yeni taʿẓīmāt eksik olabilir.

Şuʿūr ḥaddi: Tetkīḳ şuʿūrun ilmî māhiyyetini incelemez; şuʿūru yalnız ḥuḳūḳî tatbīḳ mīzānı bağlamında ele alır.

Dāʾire ḫārici sahalar: Clinical regulation, military applications, intellectual property ve liability allocation mufassalan incelenmemektedir.

Normatif tasarım ḥaddi: Teklīf olunan iki-mīzānlı miʿmārî ḥaḳīḳī teşrīʿ drafting’i yāḫud tatbīḳ maṣrafı üzerinde imtiḥān edilmemiştir; maṣraflar müellifin taḫmīninden yüksek olabilir.

Tetkīḳin umūmî ḥuḳūḳî katkısı

Maḳālenin esās katkısı “yeni bir neuroright lāzım mı?” müzākeresini tekrār etmekten ziyāde daha amelî bir suʾāl sormasıdır: Her ḥuḳūḳî vāsıta tam olarak hangi nesneyi ḥimāye dāʾiresine alıyor?

Bu suʾāl tatbīḳ edildiğinde beyin datası ile şahsın ẕihnî istiḳlāli arasındaki farḳ görünür ḥāle gelir. Neural data fevḳalāde ḥassās olabilir; fakat idrākî ḥürriyyet bakımından ḥimāye edilmek istenen şey yalnız muʿayyen sensörden çıkan data değildir. Şahsın derūnî dünyası hakkında istinṭāc yāḫud ẕihnî cereyānlarının taġyīri de alāḳalı olabilir.

Maḳālenin çāresi bu sebeble mevcut neural-data ḥimāyelerini terk etmek değil, bunların maḥdūd olduğu sahalara bağlama göre çalışan ikinci bir ḥuḳūḳî tabaka ilāve etmektir.

Bu teklīfin ḳuvveti aynı zamanda ḥaddindedir: function trigger pek vāsīʿ yazılırsa ʿādî yazılımın büyük ḳısmı taʿẓīm dāʾiresine girebilir; pek dar yazılırsa mevcut boşluk tekrar doğabilir. Tetkīḳ kendi de bu muvāzenenin yalnız dar ve yeniden gözden geçirilebilir drafting ile kurulabileceğini ḳabūl etmektedir.

Menbaʿ ve Uṣūl Notu

Özgün tetkīḳ: Cognitive Liberty and Neurotechnology: Mental Privacy, Brain Data and the Legal Architecture of Human Autonomy

Müellif: Northon Salomão de Oliveira.

ORCID: 0009-0007-4038-0609.

PDF’deki meslekî irtibāṭ: OAB São Paulo | Brazil.

SSRN profilindeki irtibāṭ: Brazilian Bar Association — Primary São Paulo Section / Ordem dos Advogados do Brasil — Seção de São Paulo; OAB Santos.

E-posta: northon@adv.oabsp.org.br

Taḥrīr tarihi: 15 Teşrīn-i Evvel 2026.

SSRN’ye yüklenme tarihi: 16 Teşrīn-i Evvel 2026.

Menbaʿ nevʿi: Doktrinal ve muḳāyeseli ḥuḳūḳ tetkīḳi; normatif teşrīʿ tasarımı unsuru ihtivā eder.

Özgün tecrübî tetkīḳ: Yoktur.

SSRN ḳayıd numarası: 7615858.

DOI: 10.2139/ssrn.7615858.

Platform: SSRN.

Resmî ḳayıd: https://ssrn.com/abstract=7615858

Mecmūʿa / cild / sayı / maḳāle numarası: Taṣdīḳ olunmuş ḥakemli mecmūʿa künyesi bulunmamaktadır.

Ḥakemlik durumu: Ḥakemli mecmūʿada neşredilmiş nüsha taṣdīḳ edilmemiştir; tetkīḳ SSRN’de 23 ṣaḥīfelik tetkīḳ maḳālesi/manuscript olarak ḳayıdlıdır.

Lisāns: SSRN ḳayıd maʿlūmātına göre Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0).

Mālî destek: SSRN ḳaydına göre ʿumūmî, ticārî yāḫud kâr maksadı gütmeyen herhangi bir finansman müʾessesesinden ḫuṣūṣî tetkīḳ hibesi alınmamıştır.

Menfaʿat beyānı: SSRN ḳaydına göre müellif tetkīḳi tesīr edebilecek yāḫud ettiği düşünülebilecek şahsî, meslekî yāḫud mālî münāsebet bulunmadığını beyān etmektedir.

Corresponding author: Menbaʿ ayrıca corresponding-author işāreti kullanmamaktadır; tek müellifin e-posta adresi verilmiştir.

Müşterek katkı: Tek müellifli tetkīḳdir; müşterek katkı tatbīḳ olunmaz.

Data erişilebilirliği: Tetkīḳ özgün tecrübî data seti istihsāl etmemektedir; ayrıca Data Availability bölümü yoktur.

CRediT / müellif katkıları: Menbaʿ PDF’de ayrıca CRediT beyānı bulunmamaktadır.

AI istiʿmāli beyānı: Müellif, AI esaslı lisān ve tetkīḳ yardımcı vāsıtalarını müsvedde desteği, tetkīḳ teşkīlātı, web üzerinden literatür keşfi, taḥlīlî yapılandırma ve lisān ıṣlāḥı için kullandığını; bütün ḥuḳūḳî taḥlīl, delīl, menbaʿ, tefsīr, data ve netīceleri tenḳīdî surette gözden geçirip taṣdīḳ ettiğini ve nihāʾî mesʾūliyyeti üstlendiğini beyān eder.

Esās tetkīḳ usūlü: Ḳānūn-ı esāsî, ḳānūn, maḥkeme ḳarārı, beynelmilel soft-law ve akademik literatürün doktrinal ve vazīfevî muḳāyesesi.

Esās tetkīḳ mevżūʿu: İdrākî ḥürriyyetin ḥimāyesinde data-menşeʾine müstenid ve vazīfeye müstenid ḥuḳūḳî tatbīḳ mīzānlarının dāʾire ve ḳābil-i tatbīḳlik farḳı.

Tetkīḳ olunan başlıca ḥuḳūḳ nizāmları: Şili; Brezilya/Rio Grande do Sul; Colorado; California; Connecticut; Montana; Avrupa Birliği.

Başlıca beynelmilel vāsıtalar: ICCPR Article 18; OECD Recommendation on Responsible Innovation in Neurotechnology; Inter-American Juridical Committee Declaration of Principles; UN Human Rights Council tetkīḳleri; UNESCO Recommendation on the Ethics of Neurotechnology.

Başlıca AB menbaʿları: Regulation (EU) 2016/679; CJEU Case C-184/20; Regulation (EU) 2024/1689 Article 5.

Başlıca ḳażāʾî ḳarār: Girardi Lavín v. Emotiv Inc., Supreme Court of Chile, 9 Ağustos 2023. Tetkīḳ tam ḳarār metnini incelememiş ve daʿvā numarasının menbaʿlar arasında muḫtelif bildirildiğini beyān etmiştir.

Müstehlik neurotechnology vesīḳa taḥlīli: Neurorights Foundation’ın 2024 tarihli 30 şirketlik privacy-policy tetkīḳi; tetkīḳ bu raporu piyasanın temsīlî örneklemi yāḫud şirketlerin fiʿlî davranışının delīli olarak kullanmamaktadır.

Menbaʿ Cedvel 1: Şili, Rio Grande do Sul, dört ABD eyāleti, GDPR/ABAD, EU AI Act ve IAJC yaklaşımını ḥuḳūḳî nesne, tatbīḳ mīzānı nevʿi ve inference/modulation dāʾiresi bakımından muḳāyese etmektedir.

Esās muḳāyeseli bulgu: Tetkīḳ olunan neural-data statutes ve Şili metni ağırlıklı olarak provenance trigger kullanırken vazīfeye müstenid vāsıtalar daha maḥdūd bağlamlarda bulunmaktadır; tetkīḳ olunan vāsıtaların hiçbiri menbaʿ tarihinde doğrudan measurement floor ile umūmî function-based inference/modulation tabakasını birlikte kurmamaktadır.

Teklīf olunan iki-mīzānlı miʿmārî: Direct-measurement floor + context-calibrated mental-state inference trigger + mental-integrity temelli modulation provision.

Beş taʿẓīm tasarımı unsuru: Doğrudan ölçüm tabanı; ẕihnî ḥāl istinṭācı için vazīfe mīzānı; modulation hükmü; sistem vazīfesini görünür kılan tevsīḳ mükellefiyyetleri; müʾessesî vazīfe taksīmi ve devrî tetkīḳ.

Teklīfin statüsü: Model ḳānūn yāḫud yeni isimlendirilmiş standart değildir; muḳāyeseli taḥlīlden müştak normatif teşrīʿ tasarımı teklīfidir.

Tecrübî ḥad: Teklīfin tesīri, maṣrafı ve ḳābil-i tatbīḳliği imtiḥān edilmemiştir.

Fennî ṣıḥḥat ḥaddi: Maḳāle neural yāḫud non-neural mental-state inference sistemlerinin ilmî muteberliğini imtiḥān etmez.

Menbaʿa nüfūẕ ḥaddi: Bazı mevzuʿāt ve ḳarārlar için yalnız excerpts, official analyses yāḫud secondary descriptions kullanılabilmiştir.

Enforcement ḥaddi: Tetkīḳ olunan neural-data ḳānūnlarının fiʿlî tatbīḳına dāʾir enforcement datası bulunamamıştır.

Zamānî ḥad: Tetkīḳ Teşrīn-i Evvel 2026’da erişilen malzemeyi aksettirir; bazı eyālet mevzuʿātı maʿlūmātı 2025 sonlarına ait sistematik raporlamaya dayanır.

Dāʾire ḫārici sahalar: Medical-device regulation teferruʿu, clinical-research ethics, intellectual property, liability allocation ve military applications.