İntiḳāle müteveccih istiḳbâl taṣavvuru (transition-oriented futuring), daha sürdürülebilir ictimâʿî taḥavvüllere cihet vermek maḳṣadıyla muḫtelif istiḳbâllerin tenḳīdî sûretle tahayyül, taḳdîr ve vizyon hâline taḥvîl olunduġu bir future studies ve design pratiğidir. Samuel Yu’nun bu mefhûmî çalışması, transition design içinde ṣıḳça istiʿmâl olunan “arzu olunur istiḳbâl” taʿbîrinin ḥaḳīḳatte birbirinden farḳlı normatif maʿnâları şâmil olduġunu ileri sürmekte ve bunları üç ḳısma ayırmaḳtadır: arzu olunan istiḳbâller (futures wanted), arzu olunması mümkin istiḳbâller (futures which could be wanted) ve arzuya şâyân istiḳbâller (futures worth wanting).

Çalışmanın mebdeʾi basîṭ, lâkin mühimdir: insânların bugün bir istiḳbâli arzu etmeleri, o istiḳbâlin ḥaḳīḳaten ictimâʿî taḥavvülün ġāyesi olması lâzım geldiğini kendiliğinden göstermez. Mevcûd arzular, içinde yaşanılan iḳtiṣâdî, teknolojik, kültürel, siyâsî ve maddî sistemler ṭarafından teşekkül ettirilebilir. Binâʾen ʿaleyh transition design içinde vizyon teşkîlinin vazîfesi yalnız “insânlar istiḳbâlde ne istiyor?” suʾâlini sormak değil; aynı zamanda “bunu niçin istiyoruz?”, “başka neyi isteyebilirdik?” ve “hangi istiḳbâlleri istemek için kâfî sebebimiz vardır?” suʾâllerini de açmaḳtır.

Müʾellif bu tefrîḳi ontological design, defuturing ve sustain-ability mefhûmlarını cemʿ eden nazarî bir çerçevede inkişaf ettirir. ontological design’ın esâs fikri, insânların dünyâyı design etmeleri ḳadar, design edilmiş dünyânın da insânların efʿâlini, ḳıymetlerini, arzularını ve istiḳbâl taṣavvurlarını yeniden teşkîl etmesidir. Bu sebeble istiḳbâlin “arzu olunur” olup olmaması, design edilmiş mevcûd dünyânın ḳıymetlerinden müstaḳil, bî-ṭaraf bir taḳdîr değildir.

Üç ḳısım ḫaṭṭî ve mekanik bir ḳarâr algorithm’i değildir. Müʾellif bunları reflexive vizyon teşkîlinin üç tenḳīdî merḥalesi olarak teklif eder. İlk merḥalede mevcûd arzular ẓâhir ḳılınır ve bunların ne sûretle teşekkül ettiği suʾâl olunur. İkinci merḥalede insânların ibtidâen istemedikleri, lâkin esbâbını fehm ettikleri vaḳit isteyebilecekleri muḫtelif istiḳbâller ciddî sûretle taḳdîr edilir. Üçüncü merḥalede ise muḫtelif iḥtimâller arasında tek bir cihân-şümûl “en iyi istiḳbâl” aramak yerine, ḥayâtı idâme ḳābiliyetini destekleyen, aktörler beyninde kâfî sebeb ve alignment temîn eden ve taḥavvül edici fiʿli teşvîḳ edebilen istiḳbâller müẕâkere olunur.

Çalışmanın mühim ḥaddi şudur: bu çerçeve empirical bir tecrübe ile imtiḥân edilmiş değildir. Menbaʿ, üç merḥaleli modelin başka yaklaşımlara nisbetle daha iyi ictimâʿî netîceler verdiğini gösteren bir sâḥa tecrübesi, muḳâyesevî dataset veya iḥṣâʾî taḥlîl taḳdîm etmemektedir. Maḳālenin ḫidmeti, “arzu olunur istiḳbâl” mefhûmunu daha vâżıḥ ve tenḳīdî sûretle düşünmeye yarayan nazarî bir lisân ve tatbîḳ modeli teklif etmesidir.

Transition design niçin istiḳbâl vizyonlarıyla alâḳadârdır?

Transition design, design’ın yalnız münferid ürün, ḫidmet veya user experience’ları vücûda getirmekle maḥdûd ḳalmaması; uzun müddetli ictimâʿî ve sosyo-ekolojik taḥavvüllere ḫidmet etmesi lâzım geldiğini müdâfaʿa eden design yaklaşımıdır. Menbaʿın naḳlettiği çerçevede design, mevcûd sürdürülemez sistemlerin küçük teferruʿâtını ıṣlâḥ etmekten daha vâsiʿ bir vazîfe derʿuhde eder: cemʿiyetleri daha sürdürülebilir ve ʿâdil ḥayât tarzlarına sevḳ edecek müdâḫalelerin ve taḥavvül yollarının design edilmesi.

Bu yaklaşımda vizyonların vazîfesi istiḳbâli ḳaṭʿî sûretle taḫmîn etmek değildir. Vizyon, taġayyürün hangi cihette arzu olunur olabileceğine dâʾir normatif bir teveccüh temîn eder. Baʿdehû design erbâbı ve sâʾir transition aktörleri bugünkü şerâʾiṭ ile arzu olunan istiḳbâl arasındaki mümkin yolları taḥarrî edebilirler.

Menbaʿ bu siyâḳta backcasting yaklaşımına da temas eder. Backcasting, mevcûd temâyülleri istiḳbâle doġru uzatıp “ne olacak?” diye sormaktan farḳlı olarak evvelâ arzu olunan istiḳbâldeki bir ḥâli tasavvur eder, baʿdehû “o istiḳbâlden bugüne geriye baḳtıġımızda hangi taḥavvüllerin vücûda gelmesi lâzımdır?” suʾâliyle mümkin transition yollarını taḥarrî eder.

Lâkin müʾellifin esâs mesʾelesi backcasting yahut vizyon teşkîli tekniğinden evvel ẓuhûr eder: ibtidâen hangi istiḳbâl vizyonunu “arzu olunur” addedeceğiz?

Literatürdeki esâs mefhûmî mesʾele

Menbaʿ, future studies ve transition design literatüründe desired, desirable, preferred ve preferable gibi taʿbîrlerin ekseriyâ birbirine ḳarîb veya mürâdif maʿnâda istiʿmâl olunduğunu beyân eder. Ḥâlbuki bunlar aynı normatif iddiʿâyı taşımaya mecbûr değildir.

Müʾellif ḫuṣûṣan iki esâs istiʿmâl sûretini tefrîḳ eder:

• Bir istiḳbâlin insânlar veya müʾesseseler ṭarafından arzu olunması.
• Bir istiḳbâlin insânların arzu etmeleri lâzım gelen veya kendisine teveccüh için kâfî sebeb bulunan bir istiḳbâl olması.

Birinci yaklaşım mevcûd tercîḥleri hedef hâline getirir. İkinci yaklaşım ise mevcûd tercîḥlerin kendisini taḳdîr mevżûʿu yapar. Maḳālenin nazarî mesʾelesi tam burada teşekkül eder: “arzu olunan” ile “arzuya şâyân” aynı şey değildir.

Müʾellif John Dewey’nin müẕâkeresinden ḥareketle, bir şeyin fiʿlen arzu edilmesinin yalnız onun ḥaḳīḳaten arzuya şâyân olup olmadığı suʾâlini başlattıġını, bu suʾâli ḥalletmediğini teʾkîd eder. Binâʾen ʿaleyh vizyon teşkîli, iştirakçilerin mevcûd arzularını cemʿ edip ekseriyet tercîḥini istiḳbâl vizyonuna taḥvîl eden mekanik bir süreç olamaz.

Üç Arzu Olunur İstiḳbâl Ḳısmı Arasındaki Farḳ Nedir?

Üç ḳısım, insânların bugün ne istediğini tesbîtten başlayıp muḫtelif arzuların ḥaḳīḳaten taḳdîrine ve nihâyet taḥavvül için kâfî sebeb, motivasyon ve aktör alignment’ı temîn eden istiḳbâllerin intihâbına uzanan üç reflexive merḥaleyi tefrîḳ eder: futures wanted mevcûd arzuları, futures which could be wanted şahsın henüz istemese bile istemek için sebeb görebileceği muḫtelif imkânları, futures worth wanting ise tenḳīdî ve siyâḳa ḥassâs müẕâkere netîcesinde taḥavvül için taʿḳīb olunmağa şâyân görülen vizyonları ifâde eder.

1. Arzu olunan istiḳbâller — Futures wanted

Arzu olunan istiḳbâller, ferdlerin, cemâʿatlerin veya sâʾir aktörlerin ḥâlen vücûda gelmesini istedikleri müstaḳbel ḥâllerdir. Bir şahsın aynı zamanda birden ziyâde istiḳbâli arzu etmesi mümkündür ve bu arzular zaman içinde taġayyür edebilir.

Bu ḳısım ilk naẓarda basîṭ görünür: “İnsânlar istiḳbâlde ne istiyor?” Lâkin müʾellifin esâs maḳṣadı bu cevâbı doğrudan vizyona taḥvîl etmek değildir. Bilʿakis bu arzuların ne sûretle teşekkül ettiğini iẓhâr etmektir.

Ontological design cihetinden insân arzuları tamâmıyla müstaḳil bir dâḫilî tercîḥ sâḥasından neşʾet etmez. İnsânların yaşadıġı meskenler, şehirler, naḳliyât sistemleri, istihlâk pazarları, teknolojiler, müʾesseseler ve yevmî pratikler hangi ḥayât tarzlarının ʿâdî, mümkin veya arzu olunur göründüğüne teʾsîr eder.

Bu sebeble bir şahıs istiḳbâlde muʿayyen bir ḥayât tarzını niçin arzu ettiğini hiç suʾâl etmemiş olabilir. Menbaʿ bu noḳṭada Sohail Inayatullah’ın “used futures” mefhûmuna mürâcaʿat eder. “Used futures”, başka yerlerden meʾḫûẕ, kâfî derecede sorgulanmadan benimsenmiş ve içinde bulunulan siyâḳ için nâmuvâfıḳ, mużır veya aṣlî olmayan istiḳbâl taṣavvurlarını ifâde eder.

Binâʾen ʿaleyh “arzu olunan istiḳbâller” merḥalesindeki ilmî ve aḫlâḳī vazîfe yalnız bir tercîḥ listesi tertîb etmek değildir. Aktörlerin mevcûd arzularını, ḳıymetlerini ve sustainability telâḳḳīlerini ẓâhir ḳılmak ve bunların hangi ontological şerâʾiṭ içinde teşekkül ettiğini suʾâl etmektir.

Arzu olunmayan istiḳbâller

Menbaʿ “arzu olunan istiḳbâller”in muḳābilinde arzu olunmayan istiḳbâlleri de düşünür. Bunlar aktörlerin vücûda gelmesini istemedikleri istiḳbâllerdir. Transition design siyâḳında sürdürülemez istiḳbâller ʿumûmiyetle ictinâb edilmesi lâzım gelen istiḳbâller diye taḳdîr olunur.

Lâkin burada da mesʾele ẓuhûr eder: sustainability’nin ne maʿnâya geldiği ḫuṣûṣunda bütün aktörler aynı telâḳḳīye mâlik değildir. Menbaʿ misâl olarak iḳtiṣâdî büyümeyi çevreci teknolojilerle idâme ettirmeğe çalışan green growth yaklaşımıyla iḳtiṣâdî istiḥṣâl ve istihlâk miḳyâsının küçültülmesini müẕâkere eden degrowth perspektiflerinin aynı istiḳbâl vizyonunu vücûda getirmeyebileceğine işâret eder.

Bu sebeble yalnız “hepimiz sürdürülebilir istiḳbâl istiyoruz” demek normatif farḳları ḥalletmez. İnsânların sustainability’den ne anladıġının da açılması lâzımdır.

2. Arzu olunması mümkin istiḳbâller — Futures which could be wanted

Arzu olunması mümkin istiḳbâller, şahsın henüz mevcûd tercîḥi olmayan, lâkin esbâbını fehm edebildiği ve istiḳbâlde benimsemeyi düşünebileceği muḫtelif istiḳbâllerdir.

Bu ḳısım, insânların ḳıymetlerinin ve tercîḥlerinin taġayyür edebilir olduġu farżına müsteniddir. İnsân yalnız mevcûd tercîḥleriyle maḥdûd değildir; başka ontological mevḳıʿlarla, başka ḥayât tarzlarıyla ve başka ḳıymet sistemleriyle ciddî sûretle ḳarşılaştıġında neyi arzu olunur gördüğü taġayyür edebilir.

Menbaʿ bunu îżâḥ için vegan istiḳbâl misâlini kullanır. Bir şahıs vegan bir ḥayât tarzını şahsen istemeyebilir; lâkin başka insânların bunu niçin daha sürdürülebilir veya aḫlâḳī bir seçenek addettiklerini fehm edebilir. Bu ḥâlde vegan istiḳbâl onun mevcûd “arzu olunan istiḳbâli” değildir, lâkin “arzu olunması mümkin bir istiḳbâl” hâline gelebilir.

Buradaki mühim şarṭ, muḫâlif/alternatif seçenekle yalnız sathî sûretle ḳarşılaşmak değildir. Müʾellif, muḫtelif istiḳbâli müdâfaʿa edenlerin onun niçin arzu olunur olduġunu îżâḥ edebilmesi ve sâʾir aktörlerin bu esbâbla maʿnâlı bir münâsebet ḳurabilmesi lâzım geldiğini beyân eder.

Bir alternatifin sebebini fehm etmek, onu kendiliğinden benimsemek demek değildir. Bu tefrîḳ maḳālenin mühim cihetlerinden biridir. İnsân bir istiḳbâl için esbâb bulunduġunu ḳabûl ederken yine de onu şahsen istemeyebilir.

Muḫtelif istiḳbâller niçin müteʿaddid tutulur?

Müʾellif ilk merḥalede tek bir alternatif vizyonun intihâbını teklif etmez. Aynı zamanda birden ziyâde “arzu olunması mümkin istiḳbâl” taḳdîr edilebilir. Maḳṣad mümkin taḥavvül sâḥasını tevsiʿ etmek ve mevcûd tercîḥlerin istiḳbâle dâʾir tahayyülü lüzûmundan fazla taḥdîd etmesine mâniʿ olmaktır.

Bu çoġulluk baʿdehû żarûrî olarak bir müẕâkere mesʾelesine inkılâb eder. Birden ziyâde istiḳbâl esbâbla teʾyîd olunabiliyorsa, hangisinin ḥaḳīḳaten taḥavvül vizyonu olacaġına ḳarâr vermek lâzımdır.

Ḳıymetler sâbit değilse vizyonlar da sâbit değildir

Ontological design perspektifine göre insânlar yalnız dünyâyı taġyîr etmez; taġayyür eden dünyâ da insânları taġyîr eder. Bir taḥavvül sürecinde yeni teknolojiler, müʾesseseler, yevmî pratikler ve ictimâʿî münâsebetler teşekkül ettiğinde, insânların ḳıymetleri ve istiḳbâl tercîḥleri de taġayyür edebilir.

Bu sebeble menbaʿ vizyonları taġayyür etmez nihâʾî hedefler olarak değil, ḥareket edebilir idealler olarak düşünür. Vizyon teşkîli bir defʿalık faaliyet değildir; taġayyür eden şerâʾiṭ ve aktörlerle tekrar tekrar taḳdîr olunması lâzım gelen iterative bir süreçtir.

3. Arzuya şâyân istiḳbâller — Futures worth wanting

Arzuya şâyân istiḳbâller, muḫtelif istiḳbâl iḥtimâlleri tenḳīdî ve reflexive sûretle taḳdîr olunduktan sonra aktörlerin taḥavvül cihetinde fiʿle geçmesi için kâfî sebeb ve motivasyon veren, ḥayâtı idâme ḳābiliyetiyle muvâfıḳ istiḳbâl vizyonlarıdır.

Bu ḳısım basîṭçe ekseriyetin arzu ettiği istiḳbâl demek değildir. Müʾellif açıḳ sûretle “arzuya şâyân” istiḳbâlin ekseriyetin ibtidâʾî tercîḥiyle taʿyîn olunmaması lâzım geldiğini müdâfaʿa eder. Maḳṣad iştirakçiler beyninde siyâḳa ḥassâs bir alignment, yaʿnî kâfî cihet muvâfaḳati vücûda getirmektir.

Bu muvâfaḳatin ittifâḳ-ı tâm maʿnâsına gelmesi de lâzım değildir. Müʾellif pluriversal transition’ları ḳabûl ettiğinden herkesin tek bir istiḳbâli en iyi seçenek addetmesini beklemez. Birden ziyâde istiḳbâl aynı zamanda kâfî derecede esbâbla teʾyîd edilmiş olabilir.

Binâʾen ʿaleyh çalışma tek bir ideal dünyâ intihâbına çalışan klasik utopia telâḳḳīsinden uzaklaşır. “Arzuya şâyân istiḳbâller”, muḫtelif siyâḳlarda birbirinden farḳlı olabilecek pluriversally coherent vizyonlar mecmûʿası içinde müṭâlaʿa edilebilir.

Ontolojik Design Bu Modelde Niçin Mühimdir?

Ontolojik design mühimdir; zîrâ çalışma, insanların istiḳbâlde neyi arzu olunur gördüğünün yalnız ferdî tercihlerden doğmadığını; insanların içinde yaşadığı design edilmiş nesneler, teknolojiler, müʾesseseler, altyapılar ve ictimâʿî nizâmların da insanları geri dönerek şekillendirdiğini ileri sürer. Bu sebeble mevcûd arzuların tenḳīdî taḳdîri, onları meydana getiren veya idâme ettiren design edilmiş dünyâların da tedḳīḳini gerektirir.

“Biz design ederiz, design ettiklerimiz de bizi design eder” fikri

Ontolojik designın çalışmadaki esâs mantığı, designın teʾsîrinin mahsûl ortaya çıktıktan sonra nihâyete ermemesidir. Design edilen nesneler, altyapılar ve müʾesseseler daha sonra insanların ne yapabileceğini, neyi normal gördüğünü ve hangi davranışların kolay veya güç olduğunu belirlemeye devâm eder.

Meselâ ulaşımı ağırlıklı sûretle otomobile göre design edilmiş bir şehir, yalnız otomobil istiʿmâline imkân veren maddî bir altyapı değildir. Böyle bir şehir gündelik mesâfe idrâkini, mesken ile işyeri münâsebetlerini, zamânın istiʿmâlini ve hattâ istiḳbâldeki “iyi ulaşım” telâḳḳīsini şekillendirebilir.

Bu misâl çalışmanın özgün tecrübî bulgusu değildir; ontolojik designın makalede istiʿmâl edilen umûmî mantığını îzâh eden taʿlîmî bir misâldir.

Defuturing nedir?

Defuturing, Tony Fry'ın çalışmalarından istiʿmâl edilen ve mevcûd design edilmiş dünyâların istiḳbâlde ḥayâtın sürdürülebilme imkânlarını azaltan veya ortadan kaldıran cihetini ifâde eden mefhûmdur. Türkçede tek kelimelik yerleşik bir muḳābili olmadığı için menbaʿ terim muhâfaza edilmektedir.

Menbaʿın yaklaşımında sürdürülemez istihsâl, istihlâk ve ḥayât sistemleri yalnız bugünkü çevresel zararları sebebiyle müşkil değildir; istiḳbâlde hangi ḥayât şartlarının mümkün olacağını da gitgide tahdîd eder. Bu maʿnâda sürdürülemez design istiḳbâl imkânlarını “geri çeker”.

Redirective practice, yani cihet değiştirici pratik ise defuturing husûle getiren sosyo-maddî sistemlerden ḥayâtı daha uzun müddet destekleyebilecek şartlara doğru yönelmeyi hedefler.

Sustain-ability niçin tire ile yazılıyor?

Menbaʿ Tony Fry'ın sustain-ability imlâsını bilhassa istiʿmâl eder. İngilizcedeki tire, sürdürülebilirliği erişilecek sâbit bir nihâî hâl gibi değil, ḥayâtı idâme ettirme kudretini zamân boyunca muhâfaza ve yeniden istihsâl etme ḳābiliyeti olarak telâḳḳī etmeye dikkati celb eder.

Bu çerçevede “sürdürülebilir olduk ve vazîfe tamamlandı” nevʿinden bir nihâî nokta yoktur. Ekolojik, ictimâʿî ve teknolojik şartlar değiştiği için ḥayâtı idâme ettirmenin yolları da dâimâ yeniden taḳdîr edilmelidir.

Bu sebeble makalede sustain-ability, “arzuya şâyân istiḳbâller” için en esâslı normatif miʿyârlardan biri hâline gelir. Lâkin müʾellif bunu sâbit bir riyâżî optimizasyon miʿyârına tahvîl etmez. Sustain-ability için bir puan, eşik veya formül verilmemektedir.

Pluriversality ne maʿnâya gelir?

Pluriversality, tek bir evrensel ontoloji, tek bir ḥayât tarzı veya tek bir “doğru istiḳbâl” telâḳḳīsi yerine muḫtelif dünyâların, ḳıymet sistemlerinin ve varoluş tarzlarının birlikte tanınmasına dayanan bir perspektiftir.

Makale bu mefhûmu mühim görür; zîrâ sürdürülebilirlik ve arzu olunur olma muḫtelif cemʿiyetler, kültürler ve fâʿiller için aynı sûretle taʿrîf olunmayabilir. Binâʾen ʿaleyh bütün dünyâya uygulanacak tek bir “arzuya şâyân istiḳbâl” meydana getirme iddiʿâsı, çalışmanın yaklaşımıyla mutâbıḳ değildir.

Pluriversally coherent futures ifâdesi bu sebeble bütün fâʿillerin tamâmen aynı ḳıymetleri benimsemesi maʿnâsına gelmez. Daha ziyâde, muḫtelif ontolojik mevkilerin mevcûdiyetini muhâfaza ederken birlikte hareket olunabilecek kâfî uyum sâhalarının bulunmasına işâret eder.

Ekseriyet reʾyi niçin tek başına kâfî görülmüyor?

Müʾellif “arzuya şâyân istiḳbâlleri” ekseriyetin başlangıçta en ziyâde istediği istiḳbâllerle aynı saymaz. Bunun esâs sebebi, ekseriyetin mevcûd tercihlerinin de yaşanılan design edilmiş sistemler tarafından şekillendirilmiş ve kâfî derecede sorgulanmamış olabilmesidir.

Bunun yerine vizyon oluşturma süreci, iştirakçilerin mevcûd ḳıymetlerini görünür hâle getirmelerini, muḫtelif alternatiflerle karşılaşmalarını, gerekçeleri karşılıklı sûretle müzâkere etmelerini ve taḥavvül için kâfî müşterek yönelim geliştirmelerini hedefler.

Bu yaklaşım ekseriyet oylamasını menʿ eden bir usûl teklifi değildir. Menbaʿ, muʿayyen karar mekanizmalarının teknik ḳāʿidelerini vermemektedir. Müdâfaʿa olunan şey daha esâslı bir normatif ilkedir: mevcûd tercihlerin sayılması, tenḳīdî müzâkerenin yerine geçmemelidir.

Vizyon niçin sâbit bir nihâî hedef değildir?

İnsanlar intiḳāl sürecinde değiştiği için istiḳbâle dâir arzuları da değişebilir. Yeni müʾesseseler, teknolojiler, davranışlar ve ictimâʿî münâsebetler muḫtelif ḳıymetleri mümkün hâle getirebilir. Bu sebeble müʾellifin modelinde vizyonlar, bir defʿa yazılıp değişmeden taḳīb olunacak ḳatı nihâî noktalar değildir.

Vizyon oluşturma, tekrâr edilen ve şartlara cevâb veren bir süreçtir. Bir istiḳbâl başlangıçta “arzu olunabilecek” görünürken tecrübe ve taḥavvül netîcesinde daha kuvvetli sûretle arzu olunur hâle gelebilir; aksine başlangıçta câzib görünen bir vizyon yeni netîceler meydana çıktığında yeniden sorgulanabilir.

Tecrübî istiḳbâl pratiklerinin rolü

Menbaʿ, muḫtelif istiḳbâllerin yalnız lafẓî müzâkerede bırakılmaması lâzım geldiğini de ileri sürer. Experiential futures ve living labs gibi ön-figüratif uygulamalar, insanların muḫtelif ḥayât tarzlarını kısmen tecrübe etmesine ve bunların hakîkaten arzuya şâyân olup olmadığını daha müşahhas sûretle taḳdîr etmesine yardım edebilir.

Müʾellif gündelik ulaşım üzerinden bir misâl verir: bir kimse otomobil istiʿmâlini bırakıp bisikletle işe gitmeyi başlangıçta arzu etmeyebilir; lâkin bu seçeneğin sürdürülebilirlik gerekçelerini kâfî derecede anlaması, onu muvakkat olarak denemeye açık hâle getirebilir. Böyle bir tecrübe kişinin arzusunu değiştirebilir veya değiştirmeyebilir.

Bu misâl modelin mühim cihetini gösterir: muḫtelif istiḳbâli tamâmen benimsemek, onunla tecrübe yapmanın ön şartı değildir.

Radikal Pragmatizm Bu Çalışmada Ne Maʿnâya Gelir?

Radikal pragmatizm, çalışmada bütün iştirakçilerin kusursuz ve nihâî bir istiḳbâl vizyonunda ittifâḳ etmesini beklemek yerine, mevcûd sosyo-ekolojik buḥrânlar karşısında kâfî gerekçe ve müşterek motivasyon taşıyan alternatifleri tecrübe ederek daha sürdürülebilir ontolojik şartlar meydana getirmeye yönelen amelî felsefedir; “pragmatik” burada yalnız kısa vâdeli kolay çözüm bulmak maʿnâsına gelmez, “radikal” cihet mevcûd sürdürülemez sistemlerin esâs şartlarını da tahvîl etme lüzûmunu ifâde eder.

“Good enough” ḳāʿidesi

Menbaʿ vizyon oluşturmayı kusursuz ḳıymet uyumuna erişilmesi gereken idealist bir süreç olarak görmez. Müʾellif bir “good enough”, yani “kâfî derecede iyi” ilkesinden bahseder.

Bu yaklaşım, “hangi istiḳbâl mutlaḳ sûretle en iyidir?” suʾâli üzerinde sonsuza kadar münâḳaşa etmek yerine, mevcûd buḥrân şartlarında taḥavvülü başlatmak için kâfî gerekçe ve motivasyonu sağlayan seçeneklerle tecrübe yapmayı öne çıkarır.

Lâkin “kâfî derecede iyi” gelişigüzel olmak veya aḫlâḳî taḳdîrden vazgeçmek maʿnâsına gelmez. Bilʿakis, öncesinde mevcûd arzuların sorgulanması, alternatiflerin taḳdîri, sürdürülebilirlik çerçevelerinin açığa çıkarılması ve fâʿiller arasında müzâkere yapılması lâzımdır.

Generative potency — müvellid/dönüştürücü potansiyel

Menbaʿ Gümüsay ve Reinecke'nin generative potency mefhûmuna da mürâcaʿat eder. Bu ifâde, bir istiḳbâl fikrinin düşünme veya pratik tarzlarında taḥavvülü tetikleyebilme potansiyeline işâret eder.

Bu nazar noktasından bir vizyon yalnız “ne kadar güzel görünüyor?” suʾâliyle taḳdîr edilmez. İnsanların mesʾeleyi muḫtelif sûretle anlamasına, mevcûd ḳıymetleri sorgulamasına veya yeni davranışları tecrübe edebilmesine yol açıp açmadığı da mühimdir.

Çalışma bu müvellid potansiyeli kemmî bir miḳyâsla ölçmez. Mefhûm teorik taḳdîr miʿyârlarından biri olarak istiʿmâl edilir.

Radikal pragmatizm niçin sıradan kısa vâdeli pragmatizm değildir?

Menbaʿ Tony Fry'ın kısa vâdeli ve vâsıta-merkezli pragmatizm tenḳīdini aktarır. Eğer pragmatizm yalnız mevcûd sistem içinde en kolay işleyen küçük ıṣlâḥları seçmek maʿnâsına gelirse, defuturing meydana getiren esâs müʾesseseler ve ontolojiler değişmeden kalabilir.

Radikal pragmatizm ise tecrübe yapmayı mevcûd sistemin hudûdlarını muhâfaza etmek için değil, gerektiğinde bu hudûdların kendisini tahvîl etmek için kullanır. Binâʾen ʿaleyh çalışma incremental küçük ıṣlâḥlar ile daha esâslı ontolojik taḥavvüller arasındaki farḳı ehemmiyetli görür.

Tek istiḳbâl yerine taḥavvül portföyü

Makalenin netîcelerinden biri, intiḳāle müteveccih istiḳbâl taṣavvurunun tek bir vizyona kilitlenmek mecbûriyetinde olmadığıdır. Birden fazla “arzu olunabilecek istiḳbâl” kâfî gerekçe taşıyabilir ve bunlara müteveccih muḫtelif tecrübî taḥavvül yolları aynı anda tedḳīḳ olunabilir.

Bu sebeble müʾellif diverse portfolios of transformative action, yani muḫtelif dönüştürücü fiʿil portföylerine saha açar. Bu yaklaşım istiḳbâlin belirsizliğini ve insanların ḳıymetlerinin değişebilirliğini kabul eder.

Çalışmanın Usûlü ve Bulguları

Çalışmanın usûlü niçin klasik “Materials and Methods” biçiminde değildir?

Menbaʿ yeni bir tecrübe, anket, mülâḳāt, odak grup, saha tatbîḳātı veya veri taḥlîli yürütmemektedir. Ayrı bir “Materials and Methods” bölümü de bulunmamaktadır. Çalışma, transition design, future studies, ontological design, sürdürülebilirlik, aḫlâḳ, pragmatizm ve pluriversal design literatüründen hareketle mefhûmî bir tefrîḳ ve teorik model geliştirmektedir.

Bu sebeble çalışmanın usûlünü en doğru sûretle literatürle temellendirilmiş mefhûmî nazariyye geliştirme ve normatif terkîb olarak taʿrîf etmek mümkündür. Bu ifâde yeni bir tecrübî usûl adı değildir; menbaʿda icrâ edilen ilmî faʿâliyetin mâhiyetini îzâh eder.

Mefhûmî inşâ hangi sırayla ilerler?

1. Transition design içinde vizyon oluşturmanın merkezî rolü taʿrîf edilir.
2. “Arzu olunur istiḳbâl” mefhûmunun muḫtelif maʿnâlarda istiʿmâl edildiği gösterilir.
3. Mevcûd arzular ile “istenmesi gereken” istiḳbâller arasındaki normatif farḳ belirginleştirilir.
4. Ontological design, insanların arzularının design edilmiş dünyâlar tarafından şekillendirildiğini îzâh eden teorik çerçeve olarak kullanılır.
5. Defuturing ve sustain-ability mefhûmları transition designın normatif cihetini îzâh etmek için bağlanır.
6. “Arzu olunan”, “arzu olunabilecek” ve “arzuya şâyân” istiḳbâllerden müteşekkil üçlü tefrîḳ teklif edilir.
7. Bu tefrîḳ refleksif bir vizyon oluşturma sürecine tahvîl edilir.
8. Radikal pragmatizm, muḫtelif istiḳbâller üzerinde tecrübî fiʿile geçmek için amelî felsefe olarak teklif edilir.

Menbaʿda numûne veya veri seti var mı?

Hayır. Menbaʿda araştırma iştirakçisi, tecrübe numûnesi, mülâḳāt grubu veya kemmî veri seti bulunmamaktadır. Binâʾen ʿaleyh numûne büyüklüğü, kontrol grubu, randomizasyon, veri bölme veya benzeri usûlî unsurlar bu çalışma için uygulanabilir değildir.

İḥṣâʾî taḥlîl var mı?

Hayır. Menbaʿ p-değeri, güven aralığı, etki büyüklüğü, regresyon, hipotez testi, korelasyon veya başka bir kemmî iḥṣâʾî usûl istiʿmâl etmemektedir.

Riyâżî formül veya muʿâdele var mı?

Hayır. Çalışmanın katkısı riyâżî model değildir. “Arzu olunan → arzu olunabilecek → arzuya şâyân” tefrîḳini kemmî bir skor, optimizasyon fonksiyonu veya karar muʿâdelesi olarak ifâde eden bir formül menbaʿda bulunmamaktadır.

Bu sebeble Verianla makalesinde “istiḳbâlin arzu edilirlik puanı” veya benzeri uydurma bir muʿâdele meydana getirilmemiştir.

Üç kategori katʿî müteʿâḳıb basamaklar mıdır?

Menbaʿ üç kategoriyi refleksif pratiğin üç merḥalesi olarak sunmaktadır; lâkin model mekanik bir algoritma değildir. İnsanların ḳıymetleri ve ontolojik şartları değiştikçe taḳdîr tekrâr edebilir. Bu sebeble Verianla şemasındaki geri dönüş oḳu, çalışmanın iteratif vizyon telâḳḳīsini îzâh eden mefhûmî bir gösterimdir; menbaʿda taʿrîf edilmiş riyâżî döngü veya zarûrî prosedürel akış değildir.

Ana teorik netîce 1: Mevcûd arzu kâfî normatif delîl değildir

Bir istiḳbâlin bugün arzu olunuyor olması, onun transition designın hedefi olması için kâfî görülmemektedir. Arzunun nasıl husûle geldiği ve hangi sistemleri yeniden istihsâl edebileceği sorgulanmalıdır.

Ana teorik netîce 2: İnsanların başka şeyleri arzu etmesi mümkündür

Ḳıymetler ve tercihler değişmez değildir. İnsanlar muḫtelif ontolojik mevkilerle maʿnâlı sûretle münâsebet kurduğunda başka istiḳbâllerin niçin arzu olunur olabileceğini görebilir ve zamânla mevcûd tercihlerini değiştirebilir.

Ana teorik netîce 3: “Arzuya şâyân” ekseriyet tercihi değildir

Müʾellifin modelinde “arzuya şâyân istiḳbâl”, başlangıçtaki ekseriyet arzusunun adı değildir. Muḫtelif seçenekler arasındaki refleksif müzâkere, sürdürülebilirlik gerekçeleri, pluriversal farḳlılıklar ve fâʿiller arasında kâfî uyum nazar-ı dikkate alınmalıdır.

Ana teorik netîce 4: Tek bir evrensel istiḳbâl zarûrî değildir

Pluriversal yaklaşım, muḫtelif siyâḳların muḫtelif istiḳbâl vizyonları meydana getirebileceğini kabul eder. Binâʾen ʿaleyh çalışma bütün cemʿiyetlerin kabul edeceği tek bir ideal istiḳbâl taʿrîf etmemektedir.

Ana teorik netîce 5: Vizyon muvakkat ve tecrübî olmalıdır

Vizyonlar değişen ḳıymetler ve şartlar karşısında yeniden taḳdîr edilebilir. Bu sebeble intiḳāle müteveccih istiḳbâl taṣavvuru yalnız istiḳbâli düşünme faʿâliyeti değil, muḫtelif ontolojik şartları kısmen tecrübe etme ve bu tecrübelerden öğrenme pratiği olarak ele alınmaktadır.

Ana teorik netîce 6: Fiʿil için kusursuz ittifâḳ beklenmemelidir

Müʾellif sosyo-ekolojik buḥrânlar karşısında nihâyetsiz normatif müzâkerenin hareketsizliğe tahvîl olabileceğini ileri sürer. Kâfî gerekçe, motivasyon ve fâʿil uyumu varsa alternatiflerin kontrollü sûretle denenmesi radikal pragmatizmin merkezine yerleştirilir.

Çalışmanın teʾyîd ettiği tefsîrler

• Transition design içinde “arzu olunur istiḳbâl” mefhûmu muḫtelif normatif maʿnâlarda istiʿmâl edilebilmektedir.
• “Arzu olunan” ile “arzuya şâyân” istiḳbâl arasında mefhûmî tefrîḳ yapmak mümkündür ve müʾellif bunu lâzım görmektedir.
• Ontological design, mevcûd arzuların nasıl şekillendiğini sorgulamak için teorik bir çerçeve sağlar.
• Üç mefhûm refleksif vizyon oluşturma süreci için teorik bir yapı olarak teklif edilmektedir.
• Sustain-ability, müʾellifin redirective practice yaklaşımındaki esâs normatif yönelimdir.
• Pluriversality tek bir evrensel istiḳbâl vizyonu yerine çoğul ve siyâḳa duyarlı istiḳbâlleri nazar-ı dikkate almayı destekler.
• Radikal pragmatizm, kâfî derecede gerekçelendirilmiş muḫtelif istiḳbâller üzerinde tecrübî fiʿile geçmeyi teşvîḳ eden felsefe olarak teklif edilmektedir.

Çalışmanın teʾyîd etmediği tefsîrler

• Üç merḥaleli çerçevenin tecrübî sûretle diğer vizyon usûllerinden üstün olduğu gösterilmemiştir.
• Modelin ictimâʿî uzlaşmayı katʿî sûretle artırdığı ölçülmemiştir.
• “Arzuya şâyân” istiḳbâli otomatik sûretle hesaplayan objektif bir puanlama sistemi bulunmamaktadır.
• Her iştirakçinin refleksif süreç nihâyetinde aynı ḳıymetleri benimseyeceği iddiʿâ edilmemektedir.
• Pluriversal uyumun bütün ihtilâfları ortadan kaldıracağı gösterilmemiştir.
• Radikal pragmatizmin muʿayyen siyâset netîcelerinde daha muvaffaḳ olduğu bu makalede test edilmemiştir.
• Menbaʿ tek bir siyâsî, iḳtiṣâdî veya ictimâʿî istiḳbâl modelini “doğru istiḳbâl” olarak teklif etmemektedir.

Çalışmanın usûlî ve tefsîr hudûdları

İlk hudûd, çerçevenin mefhûmî olmasıdır. Menbaʿ kendi teklif ettiği üç kategoriyle yürütülmüş yeni bir iştirakçi çalışması veya tatbîḳāt projesi sunmamaktadır. Binâʾen ʿaleyh modelin hakîkî vizyon oluşturma süreçlerinde nasıl davranacağı bu makale içinde tecrübî sûretle ölçülmemiştir.

İkinci hudûd, “kâfî uyum”, “kâfî motivasyon” ve “pluriversal tutarlılık” gibi mefhûmların kemmî karar eşiklerine tahvîl edilmemiş olmasıdır. Bu hâl mefhûmî esneklik sağlarken, tatbîḳātta muḫtelif kolaylaştırıcıların mefhûmları muḫtelif sûretle tefsîr edebileceği maʿnâsına da gelebilir. Menbaʿ bunlar için standart bir ölçme miḳyâsı geliştirmemektedir.

Üçüncü hudûd, çalışmanın aḫlâḳî ve normatif mâhiyette olmasıdır. Sustain-ability'nin esâs normatif yönelim olarak intihâbı, tecrübî bir laboratuvar bulgusundan değil çalışmanın teorik çerçevesinden neşʾet etmektedir.

Dördüncü hudûd, makalenin muʿayyen bir saha siyâḳında denenmiş tatbîḳāt protokolü vermemesidir. Transition design projelerinde hangi iştirakçi intihâbı, hangi kolaylaştırma usûlü veya hangi karar prosedürünün en münâsib olduğu menbaʿda standartlaştırılmamaktadır.

Çalışmanın kuvvetli ciheti

Çalışmanın esâs kuvvetli ciheti, transition design içinde ekseriyâ tek bir kelimeyle ifâde edilen “desirable” mefhûmunu üç muḫtelif normatif hâle ayırarak münâḳaşanın nerede cereyân ettiğini görünür hâle getirmesidir. Bu tefrîḳ, “insanlar ne istiyor?” suʾâli ile “başka neyi isteyebilirler?” ve “neyi istemek için kâfî gerekçeleri var?” suʾâllerinin birbirine karıştırılmasını azaltmayı hedefler.

Model ayrıca designın yalnız istiḳbâl çözümleri meydana getirmediğini; insanların istiḳbâl hakkında neyi düşünebildiğini ve neyi arzu olunur gördüğünü de şekillendirdiği fikrini vizyon oluşturma sürecinin merkezine taşır.

Verianla Live / Live Figure için münâsebet

Çalışma Live Process için kısmen münâsibdir. Üç mefhûmî merḥale sırayla vurgulanabilir ve mevcûd arzuların sorgulanmasından alternatiflerin taḳdîrine, oradan arzuya şâyân vizyonların müzâkeresine uzanan süreç hareketli sûretle gösterilebilir. Lâkin menbaʿ zamân serisi, kemmî veri veya ölçülmüş intiḳāl ihtimâli sunmadığından Live Data, kemmî grafik veya simülasyon meydana getirmek ilmî sûretle münâsib değildir.

Menbaʿ ve Usûl Notu

Aṣlî başlık: Towards futures worth wanting: Three notions of desirable futures in transition-oriented futuring

Türkçe neşir başlığı: Arzuya Şâyân İstiḳbâllere Doġru: İntiḳāle Müteveccih İstiḳbâl Taṣavvurunda Arzu Olunur İstiḳbâllerin Üç Telâḳḳīsi

Müʾellif: Samuel Yu.

Mensûbiyet: Transdisciplinary School, University of Technology Sydney.

İrtibât: PDF'de Samuel Yu'nun University of Technology Sydney e-posta adresi verilmiştir. Ayrı bir “corresponding author” etiketi bulunmamaktadır; çalışma tek müʾelliflidir.

Platform: SSRN.

SSRN abstract numarası: 7624999.

DOI: 10.2139/ssrn.7624999.

SSRN neşir/yükleme târîhi: 17 Ekim 2026.

Sayfa adedi: 25.

Menbaʿ nevʿi: Teorik/mefhûmî araştırma preprinti. Yeni tecrübî veya ampirik veri üretmemektedir.

Ḥakemlik vazʿiyeti: Yüklenen PDF açık sûretle “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifâdesini taşımaktadır. 30 Ekim 2026 iʿtibârıyla yapılan tam başlık bibliyografik kontrolünde aynı çalışmanın ayrı ḥakemli dergi sürümü tesbît edilmemiştir.

Mecmûʿa / cilt / ʿaded: Mevcûd değildir; yüklenen çalışma SSRN preprintidir.

Nâşir: Menbaʿda bir dergi nâşiri kaydı bulunmamaktadır.

Resmî râbıṭa: https://ssrn.com/abstract=7624999

Lisâns: Yüklenen PDF'de ve incelenen görünür SSRN bibliyografik kaydında açık bir Creative Commons veya başka yeniden istiʿmâl lisansı belirtilmemektedir. Bu sebeble menbaʿ sayfa designı veya cedvel görseli birebir kopyalanmamış; ilmî mefhûmî münâsebetler müstakil HTML cedveli ve ölçeksiz SVG olarak yeniden ifâde edilmiştir.

Bibliyografya: SSRN bibliyografik kaydı 64 menbaʿ göstermektedir. Menbaʿlar future studies, transition design, ontological design, pragmatizm, aḫlâḳ, sustainability transitions, pluriversal design ve experiential futures gibi sahaları kapsamaktadır.

Formal usûl bölümü: Ayrı bir Materials and Methods bölümü bulunmamaktadır. Çalışma literatür destekli teorik/mefhûmî terkîb yoluyla yeni bir kategorik çerçeve teklif etmektedir.

Numûne: Yoktur.

Kontrol grubu: Yoktur.

Veri seti: Yeni bir tecrübî veri seti bulunmamaktadır.

İḥṣâʾî taḥlîl: Yoktur.

Formül ve muʿâdele: Menbaʿda riyâżî formül veya muʿâdele bulunmamaktadır.

Finansman: Yüklenen PDF'de ayrı bir finansman beyânı tesbît edilmemiştir.

Menfaʿat çatışması: Yüklenen PDF'de ayrı bir menfaʿat çatışması beyânı tesbît edilmemiştir.

Veri erişilebilirliği: Yeni veri seti olmadığı gibi PDF'de ayrı bir data availability beyânı da tesbît edilmemiştir.

Müʾellif katkıları: Tek müʾellifli çalışma olup ayrı bir CRediT/müʾellif katkıları bölümü bulunmamaktadır.

Menbaʿ içi editoryal not: Preprintte bâzı imlâ ve gramer meseleleri bulunmaktadır. Bir atıf içinde “(PAGE)” yer tutucusu kalmıştır; bâzı menbaʿ DOI'lerinde “https://doi.org/https://doi.org/...” biçiminde tekrarlanan URL yapısı görülmektedir. Bu editoryal meseleler Verianla tarafından yeni ilmî içerik üretilerek tamamlanmamıştır.

Menbaʿ cedveli: Sayfa 17'de üç arzu olunur istiḳbâl telâḳḳīsini ve her birinin tenḳīdî taḳdîr vazîfesini hulâsa eden iki sütunlu bir cedvel bulunmaktadır. Bu maʿlûmat Verianla makalesinde müstakil HTML cedveli ve özgün ölçeksiz süreç şemasıyla yeniden ifâde edilmiştir.

Esâs ilmî yorum hudûdu: Üçlü çerçeve teorik bir tekliftir. Çalışma çerçevenin saha tatbîḳātında etkinliğini, iştirakçi uzlaşmasını artırma derecesini veya sürdürülebilirlik netîcelerini tecrübî sûretle ölçmemektedir.