Somalidə uşaq və ailə hüquqlarının qorunması tək bir qanun mətnindən ibarət sistem deyil. Tədqiqatın mərkəzindəki hüquqi plüralizm, yazılı dövlət hüququnun, İslam hüququ kimi Şəriətin və Somalinin ənənəvi hüququ olan Xeer-in eyni sosial-hüquqi sahədə birlikdə təsirli olduğu quruluşu ifadə edir. Ahmed Kheir Osman və Keyd Abdirahman Salad tərəfindən aparılmış tədqiqat Somali daxilində uşaq və ailə hüquqlarına dair milli hüququ, institutları və beynəlxalq hüquqla əlaqələri doktrinal hüquq tədqiqatı metodu ilə araşdırır. Tədqiqatın əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, mühüm konstitusion və qanuni müdafiələr mövcud olsa da, xüsusilə “uşaq” anlayışının müxtəlif hüquq sahələrində eyni yaş həddi ilə müəyyən edilməməsi və plüralist hüquq quruluşu şərh və tətbiqdə uyğunluq problemləri yaradır.

2012-ci il Somali Keçid Konstitusiyasının 29(8)-ci maddəsi uşaq anlayışını 18 yaşdan aşağı şəxs kimi müəyyən etdiyi halda, tədqiqatda araşdırılan 1970-ci il Uşaq Məhkəmələri və İslah Evləri Qanunu öz tənzimləmə sahəsində 14 yaşdan aşağı şəxsləri, 2025-ci il Uşaq Ədaləti Qanunu isə 15 yaşdan aşağı şəxsləri uşaq hesab edir. 2025-ci il Əmək Qanunu yenidən 18 yaş həddindən istifadə edir. 1973-cü il Mülki Məcəllə isə yetkinliyi 18 yaşla əlaqələndirir. Buna görə eyni rəqəmlərin fərqli hüquqi məqsədləri ifadə etdiyi nəzərə alınmadan bütün müddəaları vahid “uşaqlıq yaşı” siyahısı kimi oxumaq yanıltıcı ola bilər.

Tədqiqat həmçinin konstitusion insan ləyaqəti, bərabərlik, təhsil, ailə həyatı və uşağın üstün maraqları prinsiplərini; 1975-ci il Ailə Qanunundakı nikah, aliment və himayə/qayğı tənzimləmələrini; əmək hüququnda uşaq əməyinə qoyulan məhdudiyyətləri; uşaq ədalətində hüquqi yardım və xüsusi müdafiə mexanizmlərini; uşaqların rifahına cavabdeh qurumları və beynəlxalq insan hüquqları normalarını birlikdə nəzərdən keçirir.

Ən mühüm şərh sərhədi: Tədqiqat hüquqi mətnləri və dərc olunmuş mənbələri araşdırır. Somalidə uşaqların faktiki həyat şəraiti, məhkəmələrin qərar vermə göstəriciləri, qurumların uğur səviyyəsi və ya uşaq müdafiəsi xidmətlərinin real sahə effektivliyi yeni empirik məlumatlarla ölçülməyib. Buna görə tədqiqat hüquqi quruluşu və tətbiq problemlərini təhlil edir; ölkə üzrə real müdafiə göstəricisini kəmiyyətcə ölçmür.

1. Tədqiqatın əsas problemi: Eyni uşaq niyə müxtəlif hüquq sahələrində fərqli yaş hədləri ilə qarşılaşa bilər?

Uşaq hüquqlarını qoruyan hüquq sistemində ilk suallardan biri hüquq baxımından kimin uşaq hesab edilməsidir. Bu tərif təhsil, əmək, cinayət məsuliyyəti, nikah, himayə, hüquqi təmsilçilik və uşaq ədaləti kimi bir-birindən fərqli sahələrdə birbaşa nəticələr doğura bilər.

Mənbə tədqiqatın ortaya qoyduğu əsas problem Somali hüququndakı bütün tənzimləmələrin eyni yaş həddindən istifadə etməməsidir. Konstitusiya və bəzi müasir qanunlar 18 yaş meyarını qəbul etdiyi halda, uşaq ədaləti ilə bağlı bəzi tənzimləmələr daha aşağı hədlərdən istifadə edir.

Bununla belə, fərqli yaş müddəaları eyni hüquqi suala cavab verməyə bilər. Məsələn, cinayət məsuliyyətinin başlanması ilə ümumi mənada uşaq statusunun başa çatması eyni anlayış deyil. Eyni şəkildə nikaha girmə qabiliyyəti, əmək hüququndakı müdafiə və mülki fəaliyyət qabiliyyəti ayrı hüquq sahələridir.

Buna görə mənbə tədqiqatın mühüm töhfələrindən biri yalnız fərqli rəqəmləri sıralamaq deyil, bu fərqlərin hüquqi şərh və tətbiqdə yarada biləcəyi uyğunluq probleminə diqqət çəkməkdir.

Somali Hüququnda Uşaq Kimdir?

Mənbə tədqiqat göstərir ki, Somali hüququnda bütün qanunvericilik sahələrində eyni şəkildə istifadə olunan vahid uşaq tərifi yoxdur. 2012-ci il Keçid Konstitusiyasının 29(8)-ci maddəsi 18 yaşdan aşağı şəxsi uşaq hesab edir, 2025-ci il Əmək Qanunu da 18 yaş həddindən istifadə edir; bunun əksinə, 2025-ci il Uşaq Ədaləti Qanunu öz tənzimləmə sahəsində 15 yaşdan aşağı şəxsi, 1970-ci il əvvəlki uşaq ədaləti qanunvericiliyi isə 14 yaşdan aşağı şəxsi uşaq kimi müəyyən edib. 1973-cü il Mülki Məcəllə isə 18 yaşı yetkinlik həddi kimi tənzimləyir. Bu fərqlər eyni hüquqi məqsədə xidmət etmədiyinə görə hər yaş müddəası ümumi uşaq tərifi kimi oxunmamalıdır.

Bu cədvəldə ən kritik fərq, uşaq tərifi, yetkinlik, cinayət məsuliyyəti və nikaha girmə qabiliyyəti anlayışlarının bir-birinin əvəzinə işlədilə bilməməsidir. Şəxs müəyyən hüquq sahəsində cinayət məsuliyyəti daşıya bildiyi halda, başqa hüquq sahəsində hələ də uşaq müdafiəsi müddəalarından yararlana bilər.

Mənbə tədqiqat 2012-ci il Keçid Konstitusiyasının 18 yaş meyarını konstitusion səviyyədə aydın və əhatəli tərif kimi qiymətləndirir. Bununla belə, daha köhnə və ya sektoral qanunvericilikdə fərqli hədlərin qalması tətbiqdə bütün qurumların avtomatik olaraq vahid standarta uyğun hərəkət etdiyi demək deyil.

Hüquqi Plüralizm Nədir və Somalidə Uşaq Hüquqlarına Niyə Təsir Edir?

Hüquqi plüralizm eyni cəmiyyətdə birdən çox hüquqi və ya normativ nizamın birlikdə təsirli olmasıdır. Mənbə tədqiqat Somali sistemini yazılı dövlət hüququnun, Şəriətin və ənənəvi hüquq olan Xeer-in birlikdə mövcud olduğu plüralist quruluş kimi təsvir edir. Bu quruluş müxtəlif hüquqi mənbələrin eyni ailə və ya uşaq məsələsinə fərqli anlayış, yaş meyarı və ya həll üsulu ilə yanaşa bilməsi səbəbindən şərh, koordinasiya və tətbiq problemləri yarada bilər; tədqiqat bu çoxluğun mövcudluğunu özlüyündə mənfi hesab etmir, əsas problemi normaların uyğunlaşdırılması və hüquqların müdafiəsinin ardıcıl tətbiqi kimi müəyyən edir.

2. Yazılı hüquq, Şəriət və Xeer eyni şey deyil

Yazılı dövlət hüququ, Konstitusiya, qanunlar, fərmanlar və dövlət tərəfindən qəbul edilən digər rəsmi hüquqi tənzimləmələrdən ibarətdir.

Şəriət, İslam hüququnun normativ çərçivəsidir. Mənbə tədqiqatda xüsusilə 1975-ci il Ailə Qanununun açıq müddəa olmayan hallarda Şafii məzhəbinin doktrinalarına, Şəriətin ümumi prinsiplərinə və sosial ədalət qiymətləndirmələrinə istinad etdiyi bildirilir.

Xeer, mənbə tədqiqatın Somali ənənəvi hüququ üçün istifadə etdiyi orijinal addır. Xeer-in ətraflı normativ quruluşu məqalədə sistemli şəkildə təhlil edilmir; əsasən Somali hüquq sisteminin plüralist xarakterinin üçüncü komponenti kimi nəzərdən keçirilir.

Buna görə bu üç sistemi tamamilə eyni və ya hüquq iyerarxiyasında bərabər mövqedə göstərmək doğru deyil. Tədqiqatın əsas vurğusu praktikada uşaq və ailə məsələlərinin şərhi zamanı birdən çox normativ mənbənin təsirli ola bilməsidir.

3. 1975-ci il Ailə Qanunu uşaq və ailə hüquqlarını necə tənzimləyir?

Mənbə tədqiqat müasir Somali ailə hüququnun əsas yazılı mənbələrindən biri kimi 1975-ci il 23 saylı Ailə Qanununu nəzərdən keçirir.

Tədqiqatın aktardığına görə qanun nikahı kişi ilə qadın arasında müqaviləyə əsaslanan birlik kimi müəyyən edir və ər-arvada hüquq və öhdəliklər verir. Eyni müddəa ailə quruluşunun cəmiyyət üçün əsas institut olduğunu qəbul edir.

Bununla belə, məqalə qanundakı bərabərlik ifadəsinin təkbaşına və kontekstdən ayrı oxuna bilməyəcəyini vurğulayır. Qanunun 1-ci maddəsi açıq tənzimləmənin olmadığı hallarda Şafii məzhəbinin doktrinalarına, Şəriətin ümumi prinsiplərinə və sosial ədalət qiymətləndirmələrinə müraciəti nəzərdə tutan hüquqi çərçivə kimi təqdim olunur.

Mənbə həmçinin 1975-ci il Ailə Qanununun əri ev təsərrüfatının hüquqi başçısı kimi müəyyən etdiyini bildirir. Buna görə qanunun ər-arvad arasında hüquq və vəzifələrdən danışması ilə ailə daxilində hüquqi rolların tam eyni və ya simmetrik olması ayrı məsələlərdir.

4. Nikahın bağlanması və etibarlılıq şərtləri

Mənbə tədqiqata görə nikahın bağlanmasında tərəflərin iradə ifadələri mühümdür. Təklif və qəbulun iki şahidin iştirakı ilə bəyan edilməsi və ailə birliyinin rəsmi tanınması üçün qeydiyyata alınması tədqiqatda 1975-ci il Ailə Qanunundan aktarılan ünsürlərdəndir.

2012-ci il Keçid Konstitusiyasının 28-ci maddəsi də ailə münasibətləri baxımından mühümdür. Tədqiqat bu müddəanı nikahı ailənin və cəmiyyətin təməllərindən biri kimi qəbul edən, dövlətə ailəni qoruma öhdəliyi yükləyən və ana ilə uşaqlara qayğını xüsusi müdafiə sahəsi kimi müəyyən edən konstitusion tənzimləmə kimi izah edir.

Eyni konstitusion çərçivədə uşağın valideyn qayğısına, təhsilə və istiqamətləndirməyə çıxışı ilə həssas uşaqların xüsusi müdafiəsi nəzərdən keçirilir. Nikahın etibarlılığı baxımından tərəflərin azad razılığı da mənbədə konstitusion şərtlərdən biri kimi təqdim edilir.

5. Aliment nələri əhatə edir?

Mənbə məqalədə aliment yalnız pul ödənişi mənasında dar anlayış kimi nəzərdən keçirilmir. 1975-ci il Ailə Qanununa dair izahda aliment maddi dəstək, geyim, yaşayış yeri, xidmətlər, uşağın tərbiyəsi və tibbi qayğı kimi ailə rifahına aid əsas ünsürləri əhatə edən öhdəlik kimi təqdim olunur.

Tədqiqatın aktardığı tənzimləməyə görə ər-arvad ev təsərrüfatının təminatına öz imkanları ölçüsündə töhfə verir. Tərəflərdən biri töhfə verə bilmədikdə digər tərəfin məsuliyyəti genişlənə bilər.

Mübahisə və ya aliment öhdəliyinin yerinə yetirilməməsi halında məhkəmənin müdaxilə edib zəruri tənzimləmə apara bilməsi ailə hüququndakı öhdəliklərin yalnız mənəvi deyil, hüquqi icra oluna bilən xarakter daşımasını təmin etməyə yönəlmiş ünsür kimi nəzərdən keçirilir.

6. Himayə və qayğı müddəaları

Mənbə 1975-ci il Ailə Qanunundakı uşağa qayğı və himayə müddəalarını da ətraflı müzakirə edir.

Məqalənin aktardığına görə 62-ci maddə ananın uşağın erkən dövrdəki qayğısındakı rolunu və uyğun alternativ olmadıqda əmizdirmə öhdəliyini nəzərdən keçirir.

64-cü maddə çərçivəsində tədqiqatda ananın oğlan uşağı üzərində himayə/qayğı hüququnun 10 yaşına, qız uşağı üzərindəki hüququnun isə 15 yaşına qədər tənzimləndiyi bildirilir. Ölüm və ya hüquqi maneə kimi hallarda qayğı məsuliyyətinin ataya və ya başqa qohuma keçməsi və məhkəmənin konkret vəziyyətə görə qərar verməsi mümkündür.

72-ci maddə isə uşağın yanında olmayan valideynin uşaqla görüşməsi və müəyyən şərtlərdə müvəqqəti qayğı əlaqəsini saxlamasına yönəlmiş tənzimləmə kimi nəzərdən keçirilir.

Bu yaş hədləri Konstitusiyadakı ümumi uşaq tərifi ilə eyni funksiyanı daşımır. Bunlar müəyyən ailə hüququ münasibətlərində himayə və qayğı müddətlərinə aiddir.

Uşağın Üstün Maraqları Prinsipi Nə Deməkdir?

Uşağın üstün maraqları prinsipi uşaqla bağlı hüquqi və ya inzibati qərar verilərkən uşağın müdafiəsinin, rifahının, ləyaqətinin və inkişafının qərarın mərkəzindəki əsas qiymətləndirmələrdən biri olmalı olduğunu ifadə edir. Mənbə tədqiqat bu prinsipi həm 2012-ci il Keçid Konstitusiyasının uşaq hüquqları müddəaları, həm 2025-ci il Uşaq Ədaləti Qanunu, həm də beynəlxalq uşaq hüquqları standartları baxımından mərkəzi müdafiə prinsipi kimi nəzərdən keçirir; prinsip böyüklərin və ya qurumların seçimlərini avtomatik olaraq uşağın marağı saymaq demək deyil.

7. 2012-ci il Keçid Konstitusiyasında uşaq hüquqları

Mənbə tədqiqatın konstitusion təhlilində insan ləyaqəti və bərabərlik uşaq hüquqlarının əsas hüquqi zəmini kimi nəzərdən keçirilir.

8. 2025-ci il Uşaq Ədaləti Qanunu nəyi dəyişib?

Mənbə tədqiqata görə 2025-ci il Uşaq Ədaləti Qanunu əvvəlki uşaq ədaləti qanunvericiliyindəki 14 yaşdan aşağı tərifini 15 yaşdan aşağıya genişləndirib. Tədqiqatçılar bunu məhdud, lakin diqqətəlayiq dəyişiklik kimi şərh edirlər.

Qanun həmçinin yaşın sənədlərlə etibarlı şəkildə müəyyən edilə bilmədiyi hallarda Uşaq Məhkəməsinin tibbi qiymətləndirməyə müraciət edə bilməsini nəzərdə tutan yaş müəyyənləşdirmə mexanizmini ehtiva edir.

Mənbə 2025-ci il tənzimləməsinin uşaqla bağlı məhkəmə və inzibati əməliyyatlarda uşağın üstün maraqlarına üstünlük verilməsini və uşağın rifahına, ləyaqətinə və inkişafına uyğun rəftar görməsini tələb etdiyini bildirir.

17-ci maddə çərçivəsində həbs edilmiş və ya məhkəmə prosesinə cəlb olunmuş uşaqların pulsuz hüquqi təmsilçilik hüququ barədə məlumatlandırılması da tədqiqatda mühüm təminat kimi nəzərdən keçirilir.

Uşağın valideyn, qanuni nümayəndə, hüquq məsləhətçisi və ya tərcüməçi dəstəyi ilə prosesdə iştirak edə bilməsi uşaq ədalətinin böyüklərin cinayət ədalətindən fərqləndirilməsi baxımından mühümdür.

9. Cinayət məsuliyyəti ilə uşaq statusu niyə eyni deyil?

Mənbə tədqiqat Somali Cinayət Məcəlləsinin 14 yaşla əlaqəli cinayət məsuliyyəti həddini nəzərdən keçirir. Lakin cinayət məsuliyyətinin başlaya biləcəyi yaşın mövcudluğu şəxsin digər hüquq sahələrində artıq uşaq kimi qorunmayacağı demək deyil.

Bu fərq hüquq tədrisi baxımından kritikdir. Cinayət məsuliyyəti, şəxsin cinayət hüququnda əməllərinə görə hansı şərtlərdə məsul tutula biləcəyini müəyyən edir. Uşaq statusu isə təhsil, əmək, ailə, sosial müdafiə və beynəlxalq uşaq hüquqları daxil olmaqla daha geniş hüquqi sahəni əhatə edə bilər.

Buna görə Cinayət Məcəlləsindəki yaş həddini Konstitusiyanın 18 yaşdan aşağı uşaq tərifinin birbaşa alternativi kimi oxumaq doğru deyil.

10. 2025-ci il Əmək Qanunu uşaq əməyini necə tənzimləyir?

Mənbə tədqiqata görə 2025-ci il Somali Əmək Qanunu 18 yaşına çatmayan şəxsləri uşaq kimi müəyyən edir və uşaqların əmək həyatında iştirakını xüsusi müdafiə müddəalarına bağlayır.

Tədqiqatın aktardığı 125-ci maddə 13-15 yaş aralığındakı uşaqların yalnız müəyyən yüngül işlərdə işləyə bilməsinə dair məhdudiyyətləri ehtiva edir.

Qadağan edilmiş yaşdan aşağı uşaqların işlədilməsi və ya uşaqların qanunvericiliyin qadağan etdiyi işlərdə işlədilməsi ilə bağlı məsuliyyət müddəalarının olduğu da tədqiqatda bildirilir.

Bu çərçivə uşaq əməyinin hamısının eyni hüquqi kateqoriyaya daxil olmadığını göstərir. Yüngül iş, təhlükəli iş, məcburi əmək və iqtisadi istismar kimi anlayışların hüquqi xarakteri fərqlidir.

11. Silahlı münaqişə və uşaqların müdafiəsi

Mənbə tədqiqat Somali Milli Mülki Şəxslərin Müdafiəsi Siyasətini də uşaqların müdafiəsi baxımından nəzərdən keçirir.

Tədqiqatda siyasət silahlı münaqişə və hərbi əməliyyatlarda uşaqlar daxil olmaqla həssas qrupların müdafiəsi ilə əlaqələndirilir. Uşaqların silahlı qruplar tərəfindən və ya əməliyyatlarla bağlı şəkildə əsgərliyə cəlb edilməsi, istismar olunması və digər zərər formaları xüsusi müdafiə sahələri sırasında izah olunur.

Mənbə həmçinin 4 dekabr 2025-ci ildə Nazirlər Şurasının 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarının Əlavə Protokollarını təsdiqlədiyini bildirir.

Bu bölmə ailə hüququ və ya uşaq ədalətindəki yaş təriflərindən fərqli olaraq beynəlxalq humanitar hüquq və mülki şəxslərin silahlı münaqişədə müdafiəsi kontekstinə aiddir.

12. Uşaqların müdafiəsində hansı qurumlar rol oynayır?

Tədqiqat uşaq müdafiəsini yalnız qanunlardan ibarət sistem kimi görmür. Hüquq qaydalarını tətbiq edən məhkəmələr, hüquq-mühafizə bölmələri və rifah qurumları da müdafiə sisteminin bir hissəsidir.

13. Analar və Uşaqların Rifahı üzrə Ali Şura

Mənbə tədqiqat 24 iyun 1984-cü il tarixli 22 saylı Qanunla yaradılmış Analar və Uşaqların Rifahı üzrə Ali Şuranı uşaq və ailə rifahı ilə bağlı mühüm institusional qurum kimi araşdırır.

Tədqiqata görə Şuranın vəzifələri yalnız yardım göstərməklə məhdudlaşmır. Dövlət siyasətləri və inkişaf strategiyaları barədə tövsiyə vermək, proqram hazırlamaq və həyata keçirmək, hüquqi və tənzimləyici tədbirlər təklif etmək, təhsil fəaliyyətlərini əlaqələndirmək və aidiyyəti dövlət və qeyri-dövlət qurumlarını izləmək kimi funksiyalar da göstərilir.

Tədqiqat həmçinin Şuranın uşaq rifahı və reabilitasiya qurumlarını dəstəkləmək, tədqiqat və məlumat toplamaq, regional və beynəlxalq çərçivələrlə əlaqə qurmaq və resursları inkişaf etdirmək kimi funksiyalarını təsis qanunvericiliyinə əsasən izah edir.

Bu izahlar qurumun hüquqi vəzifə təsvirini göstərir. Tədqiqatda qurumun bu vəzifələri hansı uğur səviyyəsi ilə yerinə yetirdiyini ölçən sahə qiymətləndirməsi yoxdur.

14. Somali Uşaqların İnkişafı Təşkilatı

Mənbə 1986-cı ilin fevralında 3 saylı Qanunla yaradılmış Somali Uşaqların İnkişafı Təşkilatını da araşdırır.

Tədqiqatın təqdimatında bu struktur hüquqi şəxs statuslu dövlət qurumu kimi uşaqların rifahını və inkişafını dəstəkləməyi, eyni zamanda valideynlər və ya qanuni nümayəndələrlə əlaqəli sosial dəstək yanaşmasını gücləndirməyi məqsəd qoyur.

Bu yanaşma uşaq müdafiəsini yalnız uşağa müdaxilə edən müstəqil sistem kimi deyil, uşağın qayğı mühiti və ailə imkanları ilə əlaqəli sosial hüquq sahəsi kimi nəzərdən keçirir.

15. Beynəlxalq hüquq niyə mühümdür?

Beynəlxalq və regional insan hüquqları sənədləri uşaqların yalnız ailə daxilində qayğı obyektləri deyil, öz hüquqları olan fərdlər kimi nəzərdən keçirilməsini təmin edən standartlar yaradır.

Mənbə tədqiqat Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyası, Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt, İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt, Əlilliyi olan Şəxslərin Hüquqları haqqında Konvensiya və İşgəncələrə qarşı Konvensiya kimi alətləri Somalidə uşaq və ailə müdafiəsi ilə əlaqəli şəkildə müzakirə edir.

Tədqiqat CEDAW-ı da bu siyahıda Somalinin tərəf olduğu konvensiyalar arasında göstərir. Lakin Verianla-nın cari rəsmi hüquqi status yoxlamasında 2026-cı il BMT materialları Somalinin CEDAW-ı hələ ratifikasiya etmədiyini göstərir. Buna görə CEDAW aşağıda uşaq və ailə hüquqları baxımından əlaqəli beynəlxalq hüquq standartı kimi izah olunur, Somalinin qəti tərəf statusu kimi təqdim edilmir.

16. Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyanın əsas yanaşması

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyası (Convention on the Rights of the Child, CRC) uşaqların müstəqil hüquq sahibləri olduğunu qəbul edən beynəlxalq insan hüquqları müqaviləsidir.

Mənbə tədqiqat CRC çərçivəsində uşağın üstün maraqları prinsipini, ailə mühitinin əhəmiyyətini, valideyn məsuliyyətini, uşağın ailəsi ilə münasibətinin qorunmasını və dövlətin valideynlərə uşağın tərbiyəsi vəzifələrində müvafiq dəstək göstərməsini önə çəkir.

Zorakılıq, istismar, iqtisadi istismar, uşaq əməyi və digər zərərli tətbiqlərə qarşı müdafiə də tədqiqatda CRC-nin mərkəzi funksiyalarından biri kimi nəzərdən keçirilir.

Uşağın yaşamaq, sağ qalmaq və inkişaf hüququ; ad, vətəndaşlıq və fikrini bildirmək hüququ; səhiyyə, qidalanma, təmiz su və təhsil kimi əsas xidmətlərə çıxış da mənbədə izah edilən hüquq qrupları sırasındadır.

17. ICCPR uşaq və ailə hüquqları ilə necə əlaqəlidir?

Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt (ICCPR) ailəni cəmiyyətin əsas vahidi kimi qoruyan və uşaqlara dair xüsusi müdafiə öhdəlikləri ehtiva edən beynəlxalq insan hüquqları sənədidir.

Mənbə tədqiqat ICCPR-in ailə həyatı, ər-arvadın hüquq və məsuliyyətləri, uşaqların ayrı-seçkiliyə məruz qalmadan xüsusi müdafiə görməsi, doğum qeydiyyatı, ad və vətəndaşlıq, habelə şəxsi və ailə həyatına özbaşına müdaxiləyə qarşı müdafiə müddəalarını müzakirə edir.

Bu müdafiə sahələri ailə hüququndan ayrı deyil; lakin bütün ailə mübahisələrinin birbaşa ICCPR tərəfindən ətraflı həll edildiyi mənasına da gəlmir. Pakt dövlətlərə əsas insan hüquqları öhdəlikləri yükləyir.

18. ICESCR-in ailə və uşaqlar baxımından rolu

İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt (ICESCR) ailə və uşaqların sosial və iqtisadi şəraitini insan hüquqları çərçivəsində nəzərdən keçirir.

Mənbə tədqiqatda ailəyə geniş müdafiə verilməsi, nikahın azad razılığa əsaslanması, anaların doğuşdan əvvəl və sonra qorunması və uşaqların iqtisadi və sosial istismardan müdafiəsi ön plana çıxarılır.

Uşaq sağlamlığı, sağlam inkişaf, təhsil və ailənin adekvat yaşayış səviyyəsi qida, geyim və yaşayış yeri kimi sahələrlə birlikdə qiymətləndirilir.

Bu hüquqlar yalnız uşaq müdafiəsi qurumlarının vəzifələri ilə deyil, daha geniş sosial dövlət öhdəlikləri ilə əlaqəlidir.

19. CEDAW niyə tədqiqatda ailə hüquqları ilə əlaqələndirilib?

Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya (CEDAW) ailə münasibətlərində ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması, valideyn məsuliyyətləri və qadınların hüquqi statusu baxımından uşaq və ailə rifahı ilə əlaqəli beynəlxalq standartları ehtiva edir.

Mənbə tədqiqat xüsusilə valideynlərin uşaqları ilə bağlı hüquq və məsuliyyətlərində uşağın üstün maraqlarının nəzərə alınması, qəyyumluq və övladlığa götürmə kimi hüquqi münasibətlər, habelə uşaq nikahının etibarsız sayılmasına yönəlmiş tənzimləmələr üzərində dayanır.

Statusun yoxlanılması qeydi: Mənbə məqalə CEDAW-ı Somalinin tərəf olduğu konvensiyalar sırasında göstərir; Verianla-nın 2026-cı il rəsmi BMT materialları ilə apardığı yoxlama isə Somalinin CEDAW-ı hələ ratifikasiya etmədiyini göstərir. Buna görə konvensiyanın normativ məzmunu ilə Somaliyə dair tərəf statusu bir-birindən ayrılmışdır.

20. Əlilliyi olan uşaqların və ailələrin müdafiəsi

Əlilliyi olan Şəxslərin Hüquqları haqqında Konvensiya (CRPD) əlilliyi olan uşaqların digər uşaqlarla bərabər hüquq sahibləri olduğunu və ailə həyatında ayrı-seçkiliyə məruz qalmamalı olduqlarını qəbul edən beynəlxalq çərçivədir.

Mənbə tədqiqat CRPD-nin uşaqlar baxımından bərabərlik, ailə birliyinin qorunması, valideyn hüquqları, səhiyyə və təhsil xidmətlərinə çıxış, habelə cəmiyyət daxilində yaşamaq hüququ kimi sahələrini vurğulayır.

Bu yanaşma əlilliyi olan uşağın yalnız qayğı ehtiyacı üzərindən deyil, müstəqil hüquq sahibi kimi nəzərdən keçirilməsini tələb edən hüquq əsaslı modeli dəstəkləyir.

21. İşgəncələrə qarşı Konvensiyanın uşaq müdafiəsi ilə əlaqəsi

İşgəncələrə qarşı Konvensiya (CAT) işgəncə və ağır pis rəftara qarşı mütləq xarakterli müdafiə təmin edən beynəlxalq insan hüquqları çərçivəsidir.

Mənbə tədqiqat konvensiyanın uşaqlar üçün xüsusilə fiziki toxunulmazlıq, insan ləyaqəti, pis rəftarın qadağan edilməsi və hüquqi müdafiə vasitələri baxımından əhəmiyyətini izah edir.

CAT ailə qanunu deyil. Uşaq və ailə hüquqları ilə əlaqəsi uşaqların xüsusilə saxlanma, müəssisə qayğısı və ya dövlət gücünün tətbiq edildiyi digər mühitlərdə ağır pis rəftara qarşı qorunmasından irəli gəlir.

22. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının konvensiyaları

Mənbə tədqiqat Somalinin Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 26 konvensiyasını ratifikasiya etdiyini bildirir və mənbələr siyahısının sonunda seçilmiş altı ILO konvensiyasını ayrıca göstərir.

Bu altı konvensiyanın hamısı yalnız uşaq hüququna aid deyil. Tədqiqat onları əmək hüququ, iqtisadi təhlükəsizlik və uşaq əməyinin qarşısının alınması vasitəsilə uşaq və ailə rifahı ilə əlaqələndirir.

23. Uşaq Hüquqları və Rifahı haqqında Afrika Xartiyası

Uşaq Hüquqları və Rifahı haqqında Afrika Xartiyası (African Charter on the Rights and Welfare of the Child, ACRWC) Afrika qitəsində uşaq hüquqlarına xüsusi regional insan hüquqları sənədidir.

Mənbə tədqiqat Somalinin Xartiyanı 2025-ci ilin oktyabrında ratifikasiya etdiyini və 52-ci Afrika tərəf dövləti olduğunu bildirir.

Rəsmi statusun yoxlanılması qeydi: Cari ACERWC qeydlərində Somalinin ratifikasiya tarixi 4 aprel 2026 kimi göstərilir. Buna görə Verianla təqdimatında mənbə məqalədəki 2025-ci ilin oktyabr tarixi qəti hüquqi status kimi istifadə edilməmişdir.

Xartiyanın tədqiqatdakı əhəmiyyəti uşaqların təhsil, sağlamlıq, istismar və laqeydlikdən müdafiə hüquqlarının Afrikanın regional insan hüquqları sistemi daxilində ayrıca təmin edilməsidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Doktrinal Hüquq Tədqiqatı Bu Tədqiqatda Nəyi Araşdırır?

Doktrinal hüquq tədqiqatı hüquq qaydalarını, konstitusiya və qanun müddəalarını, müqavilələri, hüquqi institutları və bunlar arasındakı normativ münasibətləri hüquqi mətnlər üzərindən sistemli şəkildə araşdıran tədqiqat yanaşmasıdır. Bu tədqiqatda metod Somali uşaq və ailə hüququna dair ilkin hüquqi mənbələrin beynəlxalq və regional sənədlər və ikinci dərəcəli ədəbiyyatla birlikdə şərh edilməsinə əsaslanır; sorğu, müsahibə, eksperiment və ya kəmiyyət statistik təhlil aparılmayıb.

24. Tədqiqatda istifadə olunan ilkin hüquqi mənbələr

Məqalənin sonunda verilmiş hüquqi mənbələr inventarı tədqiqatın hansı tənzimləmələri əsas götürdüyünü göstərir.

25. Tədqiqatın beynəlxalq və regional mənbələri

Tədqiqat həmçinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının insan hüquqları müqavilələrini, ILO konvensiyalarını və Afrika regional uşaq hüquqları çərçivəsini qiymətləndirir.

Bu metod daxili hüququn yalnız öz müddəaları daxilində deyil, dövlətin beynəlxalq öhdəlikləri və beynəlxalq insan hüquqları standartları ilə münasibəti çərçivəsində şərh edilməsini məqsəd qoyur.

Bununla belə, məqalə sistemli ədəbiyyat icmalı deyil. Mənbədə verilənlər bazasında axtarış strategiyası, daxil etmə-xaric etmə meyarları, sənəd sayı və ya müstəqil kodlaşdırma protokolu barədə məlumat verilmir.

Buna görə ikinci dərəcəli ədəbiyyatın hansı geniş seçim proseduru ilə formalaşdırıldığını tam şəkildə təkrar etmək mümkün deyil.

26. Tədqiqatın əsas nəticəsi: Çoxqatlı, lakin uyğunsuz müdafiə sistemi

Tədqiqata görə Somalidə uşaq və ailə hüquqlarının müdafiəsi üçün konstitusion, qanuni, institusional, beynəlxalq və regional ünsürlərdən ibarət çoxqatlı hüquqi çərçivə mövcuddur.

Problem müdafiə normalarının tamamilə olmaması deyil. Əsas problem normaların bir-biri ilə həmişə eyni tərifdən və eyni hüquqi yanaşmadan istifadə etməməsi və tətbiq qurumlarının bu fərqlərlə üzləşə bilməsidir.

Xüsusilə uşaq yaşına dair fərq tədqiqatçıların hüquqi uyğunlaşdırma təklifinin mərkəzindədir.

27. Konstitusion 18 yaş tərifi niyə mühümdür?

Mənbə tədqiqat Konstitusiyanın 29(8)-ci maddəsindəki 18 yaşdan aşağı uşaq tərifini daxili hüquq iyerarxiyasında ən yüksək normativ standartın təmin etdiyi ortaq meyar kimi qiymətləndirir.

Bununla belə, Konstitusiyadakı tərifin mövcudluğu daha köhnə və ya sektoral qanunlardakı fərqli yaş müddəalarının tətbiqdə öz-özünə aradan qalxdığını göstərmir.

Tədqiqatçıların uyğunlaşdırma təklifi məhz bu konstitusion standart ilə sektoral tənzimləmələr arasındakı fərqin aradan qaldırılmasına yönəlib.

28. Hüquqi uyğunlaşdırma nə deməkdir?

Hüquqi uyğunlaşdırma bütün hüquq sahələrini vahid qanuna çevirmək demək deyil. Tədqiqatdakı təklif xüsusilə uşaq tərifi və uşaq müdafiəsi təminatları kimi əsas məsələlərdə bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən və ya fərqli nəticələr yaradan müddəalar arasında daha ardıcıl hüquqi standart yaratmaqdır.

Tədqiqatçılar yalnız qanunvericilik dəyişikliyini kifayət hesab etmirlər. İnstitusional imkanlar, tətbiq və icra mexanizmləri, habelə müxtəlif hüquq sistemləri arasındakı koordinasiya da təkliflər sırasındadır.

29. İnstitusional imkan problemi

Mənbənin nəticələri hüquqi hüquqların mətnlərdə mövcud olmasının tətbiqi təkbaşına təmin etmədiyini irəli sürür.

Uşaq məhkəmələrinin, polisin və uşaq rifahına cavabdeh qurumların kifayət qədər resurs, ixtisas və koordinasiyaya malik olması hüquqların faktiki tətbiqi baxımından mühüm hesab edilir.

Lakin tədqiqat bu qurumların büdcəsini, işçi sayını, işlərin nəticələrini və ya xidmət alan uşaqların sayını təhlil etmir.

Buna görə “institusional imkanların zəifliyi” mənbənin hüquqi və ədəbiyyata əsaslanan qiymətləndirməsidir; bu məqalədə yaradılmış kəmiyyət institusional fəaliyyət göstəricisi deyil.

30. Tətbiq və icra boşluğu

Mənbə tədqiqat uşaq istismarı, iqtisadi istismar, uşaq əməyi və erkən nikah kimi risklərin hüquqi tənzimləmələrə baxmayaraq əhəmiyyətini qoruduğunu irəli sürür.

Buna görə tədqiqatçılar yalnız yeni norma yaratmaq əvəzinə mövcud qaydaların tətbiqinin və monitorinqinin gücləndirilməsini təklif edirlər.

Xüsusilə təhlükəli uşaq əməyi və uşaqların istismarı baxımından nəzarət və icra mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi nəticə bölməsinin əsas təklifləri sırasındadır.

Bununla belə, tədqiqat sözügedən pozuntuların ölkə üzrə yayılma səviyyəsini öz məlumat dəsti ilə hesablamayıb.

31. Hüquq sistemləri arasında koordinasiya

Yazılı dövlət hüququnun, Şəriətin və Xeer-in birlikdə təsirli olduğu sistemdə yalnız bir hüquqi mətnin dəyişdirilməsi bütün mübahisələri həll etməyə bilər.

Tədqiqat buna görə müxtəlif hüquqi strukturlar arasındakı koordinasiyanın gücləndirilməsini təklif edir.

Bu təklif xüsusilə əsas uşaq hüquqlarının müxtəlif qərar mexanizmlərində bir-birindən tamamilə fərqli şəkildə tətbiq edilməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyır.

Lakin məqalə bu koordinasiyanın tətbiq olunacağı ətraflı institusional model və ya məcburi yeni qanun layihəsi təqdim etmir.

32. Beynəlxalq öhdəliklərin tətbiqi

Tədqiqatçılar Somali daxili hüququnun beynəlxalq və regional insan hüquqları standartları ilə daha güclü şəkildə uyğunlaşdırılmasını təklif edirlər.

Bu təklif beynəlxalq müqavilənin yalnız ratifikasiya edilməsinin uşaqların gündəlik həyatındakı problemləri avtomatik həll etmədiyi fərziyyəsinə əsaslanır. Beynəlxalq öhdəliklər daxili hüquqda, idarəçilikdə, məhkəmələrdə və müdafiə mexanizmlərində tətbiq edilməlidir.

Mənbə bunun üçün hüquqi uyğunlaşdırma ilə yanaşı institusional təlimə, tətbiqə, nəzarətə və ictimai məlumatlılığa əhəmiyyət verir.

33. Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri uşaq və ailə hüquqlarını yalnız bir qanun üzərindən nəzərdən keçirməməsidir. Konstitusiya, ailə hüququ, əmək hüququ, cinayət hüququ, uşaq ədaləti, mülki hüquq, institutlar və beynəlxalq hüquq arasında əlaqə yaradır.

Xüsusilə uşaq tərifindəki fərqli yaş hədlərini eyni tədqiqat çərçivəsinə gətirmək hüquqi uyğunsuzluğun başa düşülməsini asanlaşdırır.

Tədqiqat həmçinin uşaq hüquqlarını ailə münasibətlərindən ayırmır; aliment, qayğı, himayə, valideyn məsuliyyəti və ailə rifahı ilə birlikdə nəzərdən keçirir.

Beynəlxalq və Afrika regional hüquq çərçivələrinin araşdırılması da daxili hüquqla daha geniş insan hüquqları standartları arasındakı münasibətin görünən olmasını təmin edir.

34. Tədqiqatın metodoloji məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət: Tədqiqat doktrinal və sənəd əsaslıdır. Uşaqlar, ailələr, hakimlər, hüquq-mühafizə əməkdaşları və ya dövlət qurumları ilə yeni sahə işi aparılmayıb.

İkinci məhdudiyyət: Müəyyən sayda məhkəmə qərarlarından ibarət sistemli presedent məlumat dəsti barədə məlumat verilmir.

Üçüncü məhdudiyyət: İkinci dərəcəli ədəbiyyat üçün ətraflı və təkrar istehsal edilə bilən sistemli axtarış protokolu təqdim edilməyib.

Dördüncü məhdudiyyət: Mənbələr siyahısındakı bəzi keçidlər müəllif kompüterindəki yerli file:///C:/... yollarıdır. Bu vəziyyət bəzi ikinci dərəcəli mənbələrin oxucu tərəfindən yenidən tapılmasını çətinləşdirir.

Beşinci məhdudiyyət: Qurumların real tətbiq imkanları kəmiyyətcə ölçülməyib. Qurum sayı, büdcə, işçi sayı, prosedur müddəti, iş nəticəsi və ya xidmət effektivliyi kimi fəaliyyət göstəriciləri təqdim edilmir.

Altıncı məhdudiyyət: Mənbədə beynəlxalq hüquqi statusa dair bəzi məlumatlar cari rəsmi qeydlərlə uyğun gəlmir. CEDAW üzrə tərəf statusu və Uşaq Hüquqları və Rifahı haqqında Afrika Xartiyasının Somali üçün ratifikasiya tarixi əsas nümunələrdir.

35. Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

36. Mənbə daxilində beynəlxalq hüquqi status fərqləri

Verianla-nın məqsədi mənbə məqalədəki bütün iddiaları sorğulamadan yenidən istehsal etmək deyil. Xüsusilə dəyişə bilən və ya rəsmi reyestrlə yoxlana bilən hüquqi statuslar ayrıca yoxlanılıb.

CEDAW: Mənbə tədqiqat CEDAW-ı Somalinin tərəf olduğu altı əsas insan hüquqları müqaviləsindən biri kimi göstərir. Cari rəsmi BMT materialları isə 2026-cı il etibarilə Somalinin CEDAW-ı hələ ratifikasiya etmədiyini göstərir. Buna görə CEDAW-ın normativ məzmunu məqalədəki elmi müzakirənin hissəsi kimi qorunub, Somalinin tərəfliyi təsdiqlənmiş fakt kimi təkrarlanmayıb.

Uşaq Hüquqları və Rifahı haqqında Afrika Xartiyası: Mənbə 2025-ci ilin oktyabr tarixini göstərdiyi halda, cari ACERWC reyestri Somalinin ratifikasiya tarixini 4 aprel 2026 kimi göstərir. Bu fərq mənbə mətnin hüquqi təhlili ilə cari rəsmi status qeydinin bir-birindən ayrılmalı olduğunu göstərir.

37. Ümumi hüquqi qiymətləndirmə

Osman və Saladın tədqiqatı Somali uşaq və ailə hüququndakı əsas problemin “uşaqları qoruyan heç bir hüquq qaydasının olmaması” olmadığını göstərir. Əksinə, Konstitusiya, ailə hüququ, əmək hüququ, uşaq ədaləti qanunvericiliyi, institutlar və beynəlxalq insan hüquqları standartlarından ibarət geniş hüquqi quruluş mövcuddur.

Tədqiqatın əsas problemi bu quruluşun öz daxilində kifayət qədər uyğun və inteqrasiya olunmuş olmamasıdır.

Uşaq statusunun bəzi hüquq sahələrində 14 və ya 15 yaşla, başqa sahələrdə isə 18 yaşla əlaqələndirilməsi xüsusilə uşaq ədaləti ilə ümumi uşaq hüquqları arasındakı normativ münasibətin açıq şəkildə nəzərdən keçirilməsini zəruri edir.

Şəriət və Xeer-in də hüquqi və ictimai qərar proseslərində təsirli olması uyğunlaşdırma məsələsini yalnız yazılı qanunların texniki yenidən nəzərdən keçirilməsindən daha geniş hüquqi idarəçilik probleminə çevirir.

Tədqiqatın təklif etdiyi həll istiqaməti uşaq tərifinin uyğunlaşdırılması, qurumların gücləndirilməsi, tətbiq və icra imkanlarının inkişaf etdirilməsi, müxtəlif hüquq sistemləri arasındakı koordinasiyanın yaxşılaşdırılması və beynəlxalq öhdəliklərin daha effektiv tətbiqidir.

Bununla belə, bu təkliflərin real dünyadakı təsiri tədqiqatda ölçülməyib. Buna görə tədqiqat islahatların uğurlu olduğunu göstərən təsir qiymətləndirməsi deyil, islahat ehtiyacını əsaslandıran doktrinal hüquq təhlilidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal akademik tədqiqatın biblioqrafik kimliyi

Orijinal başlıq: Protection of Children’s and Family Rights under Somali Law and International Conventions

Müəlliflər: Ahmed Kheir Osman; Keyd Abdirahman Salad.

Ahmed Kheir Osmanın qurum məlumatı: Faculty of Graduate Studies and Research, Somali National University, Mogadishu.

Keyd Abdirahman Saladın qurum məlumatları: Faculty of Law, SIMAD University, Mogadishu, Somalia; First Instance Court, Banaadir Regional, Somalia.

Jurnal: International Journal of Law and Social Sciences (IJLSS).

Nəşriyyatçı: International Research Institute Pakistan (IRIP), Pakistan.

Cild / say: 2(3), 2026.

Rəsmi məqalə səhifələri: 10-29.

DOI: 10.65960/ijlss.2.3.2026.21.

Nəşr tarixi: Rəsmi məqalə qeydi 20 sentyabr 2026 tarixini; jurnalın say qeydi isə 29 sentyabr 2026 tarixini göstərir.

Mənbə növü: Resenziyalı akademik jurnalda dərc olunmuş doktrinal hüquq tədqiqatı.

Məsul müəllif: Yüklənmiş PDF-də və rəsmi məqalə qeydində ayrıca göstərilməyib.

Məlumatların əlçatanlığı: Rəsmi məqalə qeydinə görə yeni məlumat dəsti yaradılmayıb və ya təhlil edilməyib; tədqiqat ictimaiyyət üçün açıq hüquqi sənədlərə və dərc olunmuş mənbələrə əsaslanır.

Maliyyələşdirmə: Yüklənmiş PDF-nin görünən mətnində ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı aşkar edilməyib.

Maraqların toqquşması: Yüklənmiş PDF-nin görünən mətnində ayrıca maraqların toqquşması bəyanatı aşkar edilməyib.