Intellektual Transport Tizimlari (Intelligent Transportation Systems, ITS), ushbu sharhda jamoat va umumiy foydalaniladigan shahar transportini rejalashtirish, ishlatish va boshqarishni qoʻllab-quvvatlash uchun aniqlash, aloqa, maʼlumotlarni qayta ishlash, tahlil va qarorlarni qoʻllab-quvvatlash texnologiyalarini birlashtiradigan maʼlumotlarga asoslangan transport yechimlaridir. Tadqiqot 2014–2024 davridagi taqrizdan oʻtgan Scopus adabiyotini PRISMA asosidagi tizimli tanlash, PERT asosidagi relevance scoring, VOSviewer 1.6.21 bibliometrik tahlillari va qoʻlda tematik kontent tahlili orqali oʻrganadi. Dastlabki 1049 yozuv turli filtrlardan oʻtkazilgan; 300 yozuv formal mezonlarga javob bergan, 202 tadqiqot muvofiqlik bosqichiga oʻtgan va yakuniy PERT saralashidan soʻng 186 tadqiqot yakuniy tahlil korpusini tashkil etgan.

Sharhning asosiy natijasi shuki, ITS yordamidagi jamoat transporti tadqiqotlari katta darajada texnologiyaga yoʻnaltirilgan tuzilishga ega. 186 tadqiqotning 180 tasi (%96,77) Smart Infrastructure and Frameworks, 167 tasi (%89,78) AI and Data-Driven Mobility Systems, 163 tasi (%87,63) Smart Public Transportation Systems, 139 tasi (%74,73) Smart Traffic and Congestion Management, 133 tasi (%71,51) IoT and Connected Mobility va 128 tasi (%68,82) Sustainable and Green Mobility toifalariga kiritilgan. Autonomous and Intelligent Vehicles toifasi esa 22 tadqiqot (%11,83) bilan eng kam ifodalangan qoʻllanish sohasidir. Bitta maqola bir nechta toifaga biriktirilishi mumkinligi sababli ushbu foizlarning yigʻindisi %100 boʻlishi shart emas.

Barqarorlik tahlilida ham shunga oʻxshash texnologik ustunlik kuzatiladi. Technology-Driven Sustainability 180 tadqiqotda (%96,77), Smart and Sustainable Urban Mobility 179 tadqiqotda (%96,24), Environmental Sustainability 174 tadqiqotda (%93,55), Economic Sustainability 171 tadqiqotda (%91,94) va Public Transportation Sustainability 169 tadqiqotda (%90,86) uchrasa, Social Sustainability faqat 106 tadqiqotda (%56,99) qayd etilgan. Manba ayniqsa qulay foydalanish, tenglik, nogironligi boʻlgan shaxslarning ehtiyojlari, yoʻlovchi farovonligi, gender va xavfsizlik, institutsional salohiyat hamda tartibga soluvchi tayyorgarlik kabi ijtimoiy va boshqaruv jihatlari texnologiya va ekologiya jihatlariga nisbatan kamroq tizimli oʻrganilganini taʼkidlaydi.

Ushbu natijalarni talqin qilishning muhim chegarasi mavjud. Tadqiqot alohida ITS ilovalari oʻrtacha maʼlum foiz emissiya kamayishi, kutish vaqtining qisqarishi yoki xarajat tejalishini hosil qilishini hisoblaydigan meta-tahlil emas. Manbada keltirilgan foyda yoʻnalishlari koʻrib chiqilgan turli tadqiqotlar xabar qilgan odatiy tendensiyalarning tematik sintezidir. Bundan tashqari, maʼlumotlar bazasi faqat Scopus, til faqat ingliz tili va davr 2014–2024 bilan cheklangan; adabiyot geografik jihatdan Xitoy, Hindiston va ayrim boshqa mamlakatlarda jamlangan. Shu sababli natijalarni barcha shaharlarga va barcha ITS ilovalariga oʻzgarmas effekt kattaligi sifatida umumlashtirmaslik kerak.

Intellektual Transport Tizimlari Ushbu Sharhda Nimani Anglatadi?

Intellektual Transport Tizimlari ushbu tadqiqotda GPS va sensorlardan toʻplangan maʼlumotlarni aloqa tarmoqlari, bulut/edge infratuzilmalari, katta maʼlumotlar tahlili va sunʼiy intellekt kabi vositalar bilan qayta ishlab, transport oqimini boshqarish, jamoat transportini optimallashtirish va yoʻlovchilarni axborot bilan taʼminlash kabi ilovalarni qoʻllab-quvvatlaydigan texnologiyaga asoslangan transport yechimlarini anglatadi; sharh doirasi ayniqsa avtobus, BRT, metro, tramvay, talabga mos transport va feeder xizmatlari kabi jamoat va umumiy foydalaniladigan transport tizimlarini qamrab oladi.

ITS nihoyatda keng atamadir. Shaxsiy transport vositalarini boshqarish, yuk tashish va umumiy transport oqimini nazorat qilish ham ITS sohasiga kirishi mumkin. Biroq ushbu sharh doirani ongli ravishda toraytirib, texnologiyaning ayniqsa public and shared urban transport doirasidagi qoʻllanishiga eʼtibor qaratadi.

Manbada keltirilgan misollar orasida GPS/AVL asosida transport vositalarini kuzatish, IoT sensorlari, aqlli karta tizimlari, CCTV va video tahlili, mobil yoʻlovchi axboroti, taxminiy yetib kelish vaqti modellari, yoʻlovchi zichligini prognozlash, dinamik jadval tuzish, adaptiv signal ustuvorligi, transport vositasi–infratuzilma aloqasi, edge/fog computing, bulut platformalari, elektr avtobuslarini quvvatlashni optimallashtirish, raqamli egizaklar va sunʼiy intellekt yordamidagi qaror tizimlari mavjud.

ITS nega barqaror shahar mobilligi bilan birga oʻrganiladi?

Barqaror mobillik faqat transport vositalarining tezroq harakatlanishi degani emas. Manba ekologik, iqtisodiy, ijtimoiy va boshqaruv jihatlarini birgalikda koʻrib chiqadi. Jamoat transporti tizimi tirbandlikni kamaytirishi mumkin, ammo kam daromadli yoki nogironligi boʻlgan foydalanuvchilar uchun qulay boʻlmasa, barqarorlik baholashining ijtimoiy jihati toʻliq boʻlmay qolishi mumkin. Xuddi shuningdek, elektr avtobuslaridan foydalanish chiqindi gaz emissiyalarini kamaytirishi mumkin; biroq yuqori xarajat, yetarli boʻlmagan quvvatlash infratuzilmasi yoki zaif institutsional salohiyat qoʻllanmaning uzoq muddatli muvaffaqiyatini cheklashi mumkin.

Shu sababli sharhning asosiy muammosi “qaysi texnologiya eng aqlli?” degan savol emas. Tadqiqotchilar ITS texnologiyalarining jamoat transportidagi haqiqiy qoʻllanish sohalarini va bu qoʻllanmalar koʻp qirrali barqaror mobillik maqsadlari bilan qay darajada bogʻlanganini oʻrganadi.

Ikki asosiy tadqiqot savoli

ITSning qatlamli texnologik tuzilmasi

Manba 1-rasm ITSni bitta dastur yoki qurilma emas, balki oʻzaro bogʻlangan texnologik qatlamlar sifatida koʻrsatadi. Quyi qatlamlarda maʼlumot yigʻish joylashadi; uning ustida aloqa, maʼlumotlarni qayta ishlash va tahlil keladi; keyin ilova qatlami shakllanadi va eng yuqorida barqarorlik natijalari joylashadi.

Adabiyot qanday qidirildi?

Scopusda ishlatilgan asosiy soʻrov quyidagicha:

TITLE-ABS-KEY ("Intelligent Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Smart Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Sustainable Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Advanced Public Transport*")

Bu yerdagi yulduzcha belgisi wildcard/truncation belgisi boʻlib, Scopusga tegishli soʻz ildizining turli davom shakllarini ham qidirishni bildiradi.

Dastlabki soʻrov 1049 yozuv hosil qilgan. Keyin nashr davri 2014–2024 bilan cheklangan, faqat journal article turi, peer-reviewed journal source va ingliz tilidagi nashrlar saqlangan. Ushbu filtrlardan keyin 300 tadqiqot qolgan.

Title/abstract eligibility bosqichida ITS yordamidagi jamoat transporti doirasidan tashqarida qolgan, yetarli metod tavsifiga ega boʻlmagan yoki gray literature xususiyatidagi tadqiqotlar chiqarib tashlangan. Bu bosqichda 98 tadqiqot chiqarilib, son 202 gacha kamaygan.

Yakuniy bosqichda tadqiqotlar C1–C4 relevance mezonlari va PERT balli bilan baholangan; yana 16 past relevance tadqiqot chiqarilib, yakuniy 186 tadqiqot olingan. Appendix Ada ulardan 128 tasi High, 58 tasi Medium relevance deb tasniflangan.

Toʻrtta relevance mezoni nimani oʻlchaydi?

PERT Balli Nimani Oʻlchaydi va Qanday Hisoblanadi?

PERT balli tadqiqotning C1–C4 tematik relevance baholarini bitta vaznli relevance qiymatiga birlashtirish uchun ishlatiladigan oʻlchovsiz balldir; manba oʻrta/markaziy qiymatga toʻrt baravar vazn beruvchi \((O+4M+P)/6\) formulasidan foydalanadi va 5,99 dan past tadqiqotlarni yakuniy korpusdan chiqaradi, biroq ishlatilgan ball shkalasi va M oʻzgaruvchisining taʼrifi manba matnida toʻliq izchil emas.

Manbada berilgan Tenglama (1):

\[ \text{PERT Score}=\frac{O+4M+P}{6} \]

Formula nimani hisoblaydi? Maqolaning umumiy relevance darajasini yuqori, markaziy va past baholash qiymatlarini vaznli tarzda birlashtirib hisoblaydi.

O: Manbada consolidated reviewer scores ichidagi maksimal qiymat deb taʼriflanadi va “optimistic” baholash bilan bogʻlanadi.

M: Formulaning eng katta vaznli tarkibiy qismidir; koeffitsiyenti 4. Manba ayni M belgisini avval “most likely”, darhol keyingi izohda esa “median” deb taʼriflaydi. Verianla ushbu ikki ifodadan birini jim turib tanlamagan.

P: Minimal qiymat va “pessimistic” baholashdir.

6: Vaznlarning yigʻindisi: 1 + 4 + 1 = 6. Shunday qilib natija yana ball shkalasi ichida qoladi.

Birlik: Fizik birligi yoʻq; relevance score.

Matematik maʼno: Markaziy baholash chekka qiymatlardan toʻrt baravar koʻproq vazn oladi. Shu tariqa bitta oʻta yuqori yoki past ball yakuniy natijani yakka oʻzi belgilab qoʻyishining taʼsirini kamaytirishga harakat qilinadi.

Saralash: PERT Score < 5,99 boʻlgan tadqiqotlar chiqarilgan. Manba ±0,5 chegara oʻzgarishlari bilan oʻtkazilgan sensitivity check asosiy tematik naqshlar yoki natijalarni sezilarli oʻzgartirmaganini bildiradi.

Manba ichidagi nomuvofiqlik: Ayni boʻlimda avval har bir mezon uchun 1 = low, 2 = moderate, 3 = high shaklidagi uch ballik tizim tushuntiriladi, bir necha gapdan soʻng esa uch baholovchi 1–9 shkaladan foydalangani yoziladi. Appendix Adagi C1–C4 ballari ham 9, 8, 7, 6 kabi qiymatlarni oʻz ichiga olgani uchun chop etilgan yakuniy jadval uch ballik tizimga mos kelmaydi.

Bundan tashqari manba “High = 7 va undan yuqori, Medium = 4–6, Low = 3 va undan past” tasnifini beradi, saralash chegarasi esa 5,99. Shu sababli ushbu kategorik tavsif va amaldagi chiqarish qoidasi bir xil chegaralardan foydalanmaydi. Bu holat yakuniy 186 tadqiqot sonini oʻzgartirish uchun Verianla tomonidan qayta talqin qilinmagan.

Baholovchilararo ishonchlilik qanday koʻrib chiqildi?

Uch mustaqil baholovchi C1–C4 doirasida maqolalarni baholagan, katta farqlar calibration meetingda muhokama qilingan. Manba alohida Cohen's κ inter-rater reliability koeffitsiyentini hisoblamagan. Mualliflar buning oʻrniga mustaqil scoring, disagreement holatida consensus discussion va PERT aggregation birikmasi reliabilityni qoʻllab-quvvatlashini bildiradi.

Bu ifoda manbaning metodik tanlovidir. Tadqiqot Cohen's κ yoki boshqa inter-rater coefficient hisobot bermagani uchun Verianla bunday qiymat yaratmaydi.

Bibliometrik tahlil qanday bajarildi?

Chegaralar tasodifiy tanlanmagan. Manba pastroq keyword thresholdlar juda zich va zaif bogʻlangan tarmoqlarni yaratganini, yuqoriroq chegaralar esa mazmunli mavzularni yoʻqotganini bildiradi. Bibliographic coupling va citation thresholdlar ham tarmoq oʻqiladigan va bogʻlangan holda qoladigan tarzda tanlangan.

Keyword co-occurrence nimani koʻrsatdi?

Barcha kalit soʻzlarda jami 1863 keyword topilgan; minimum toʻrt occurrence chegarasidan oʻtgan 118 keyword tahlilga kiritilgan, ular beshta klasterga ajratilgan va tarmoqda jami 2369 bogʻlanish aniqlangan.

Ajralib turgan tushunchalar orasida:

• advanced public transportation — 68 occurrence,
• public transport — 51 occurrence,
• intelligent systems — 46 occurrence

mavjud.

Overlay visualization avvalgi davrda traffic control, intelligent systems va transport optimization kabi mavzular ustun boʻlganini; keyingi davrda esa electric buses, energy efficiency va sustainable public transport kabi barqarorlikka yoʻnaltirilgan atamalar koʻproq koʻrina boshlaganini koʻrsatadi.

Author keyword tarmogʻi nega kichikroq?

Author keyword tahlili minimum besh occurrence chegarasi bilan bajarilgan. Jami 693 author keyword ichidan faqat 9 ta soʻz ushbu chegaradan oʻtgan. “Public transport” 26 occurrence va total link strength 11 bilan tarmoq markazida turadi. Sustainability, intelligent transportation system va public transportation bilan kuchli bogʻlanishlar boʻlsa, electric buses, sustainable transportation, big data va deep learning yangi qoʻllab-quvvatlovchi mavzular sifatida koʻrinadi.

Bibliographic coupling nimani oʻlchaydi?

Bibliographic coupling ikki maqola bir xil manbalardan qay darajada foydalanishiga qaraydi. Ikki tadqiqot bir-biriga bevosita iqtibos bermasa ham, koʻplab umumiy manbalarga tayansa, oʻxshash intellectual foundationga ega boʻlishi mumkin.

186 tadqiqotdan 61 tasi minimum 20 citation chegarasidan oʻtgan, ammo faqat 39 tasi oʻzaro bogʻlangan bibliographic coupling tarmogʻini yaratgan. Ushbu 39 tadqiqot toʻqqiz klasterga boʻlingan.

Klasterlar sustainable public transportation, real-time traffic management and intelligent path planning, public transport travel-time prediction, spatio-temporal analytics, low-carbon transport, smart and sustainable public transport, deep-learning-based waiting-time estimation, electric PUV transition va IoT-connected mobility kabi mavzularni qamrab oladi.

Citation tarmogʻi nega soha parchalanganini koʻrsatadi?

Minimum besh citation chegarasida 186 maqolaning 125 tasi tahlilga kira olgan; biroq ulardan faqat oltitasi bevosita bogʻlangan citation network yaratgan va bu kichik tarmoq ikki klasterga ajratilgan.

Manba buni sohada koʻp tadqiqot yaratilishiga qaramay bevosita intellectual citation bogʻlanishlari oz sonli markaziy ishlarda jamlangani; yaʼni ITS yordamidagi jamoat transporti tadqiqotlari fanlararo, ammo tematik jihatdan parchalangan ekani sifatida talqin qiladi.

Mamlakatlararo hammualliflik tarmogʻi

Jami 55 mamlakat ichida minimum 5 document va minimum 2 citation mezoniga 13 mamlakat javob bergan; ulardan 12 tasi bogʻlangan tarmoqni tashkil etgan. Xitoy eng markaziy va eng bogʻlangan mamlakat sifatida koʻrinadi. Manba Xitoyning AQSh va Kanada bilan kuchli hamkorlik aloqalari, shuningdek Germaniya–Ispaniya–Avstraliya va Hindiston–Birlashgan Qirollik kabi mintaqaviy klasterlarni bildiradi. Janubiy Koreya bir nechta mintaqani bogʻlovchi bridging node sifatida talqin qilinadi.

Qoʻlda tematik kontent tahlili qanday bajarildi?

Bibliometrik tahlildan soʻng 186 maqolaning full-text mazmuni qoʻlda kodlangan. Kodlashda ham deductive hem inductive yondashuvidan foydalanadi.

Deductive coding tadqiqot savollari, ITS siyosat jihatlari va barqaror mobillik tushunchalaridan oldindan belgilangan toifalarga asoslanadi. Inductive coding esa koʻrib chiqilgan tadqiqotlarda qayta-qayta paydo boʻladigan yangi mavzularni kodlash tuzilmasiga qoʻshishga asoslanadi.

Har bir tadqiqot bir nechta metod, qoʻllanish sohasi yoki barqarorlik jihatiga ega boʻlishi mumkinligi uchun multi-label coding ishlatilgan. Shu sababli keyingi foizlar qoʻshilib %100 boʻlishi uchun moʻljallanmagan.

Koʻrib chiqilgan tadqiqotlar qaysi usullardan foydalanadi?

Bitta tadqiqot bir nechta methodology toifasiga kirishi mumkinligi sababli bu ulushlar yigʻindisi %100 dan oshadi.

Geografik taqsimot qanday?

186 tadqiqotning 94 tasi (%50,54) muayyan mamlakat yoki mamlakatlarni primary study setting sifatida aniq koʻrsatadi. 76 tadqiqot (%40,86) aniq geografik qamrovni koʻrsatmagan, 14 tadqiqot (%7,53) regional context va faqat ikki tadqiqot (%1,08) global yoki multi-country perspective ishlatgan.

Manba ayniqsa koʻplab Afrika mamlakatlari, Lotin Amerikasining katta qismi va Janubi-Sharqiy Osiyoning muhim qismi adabiyotda sust ifodalanganini qayd etadi. Bu usul yoki texnologiya ushbu hududlarda ishlamaydi degani emas; tegishli qoʻllanmalar kamroq amalga oshirilgan, kamroq tizimli baholangan yoki Scopusdagi ingliz tilidagi taqrizli adabiyotda kamroq xabar qilingan boʻlishi mumkin.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Jamoat transportida eng keng tarqalgan ITS qoʻllanish sohalari

Smart Infrastructure and Frameworks toifasining %96,77 kabi juda yuqori ulushga ega boʻlishi deyarli har bir maqola yangi jismoniy infratuzilma qurganini anglatmaydi. Toifa integrated mobility platforms, digital infrastructures, intelligent transport architectures va framework-based systems kabi kengroq texnologik tuzilmalarni ham qamrab oladi.

AI and Data-Driven Mobility Systems toifasida transport prognozi, route optimization, predictive analytics va data-driven decision making kabi qoʻllanmalar mavjud.

Smart Public Transportation Systems toifasi smart ticketing, passenger information, transit operation optimization va shu kabi bevosita jamoat transporti ilovalarini qamrab oladi.

Manba bu yerda yana muhim boʻshliqni koʻrsatadi: yoʻlovchi axboroti va xizmat sifati tez-tez oʻrganilsa-da, universal design va nogironlikka xos foydalanish qulayligi elementlari asosiy qoʻllanish ustuvorligi emas.

Barqarorlik jihatlarining taqsimoti

Nega Ijtimoiy Barqarorlik Texnologiya va Ekologiya Jihatlariga Qaraganda Kamroq Ifodalangan?

Sharhda ijtimoiy barqarorlik 106/186 tadqiqot bilan %56,99 ulushda ifodalangan, texnologiya, aqlli mobillik, ekologiya va iqtisod jihatlari esa %90 dan yuqori; mualliflar koʻp tadqiqotlar foydalanish qulayligi yoki “vulnerable groups” tushunchalarini umumiy darajada ishlatishini, biroq nogironligi boʻlgan shaxslar bilan hamkor dizayn, jismoniy-sensory-cognitive foydalanish qulayligi, yordamchi texnologiyalar va universal design talablarini tizimli baholaydigan tadqiqotlar cheklanganini taʼkidlaydi.

Social Sustainability toifasida accessibility, commuter safety, inclusiveness, passenger satisfaction va quality of life kabi mavzular bor. Biroq manba ayniqsa nogironligi boʻlgan yoʻlovchilar uchun qulay human–machine interfaces, koʻrish yoki eshitish imkoniyati cheklanganlar uchun wayfinding va information systems hamda majburiy inclusive policy frameworklar kam oʻrganilganini taʼkidlaydi.

Shu sababli sharhning xabari “ITS ijtimoiy barqarorlikka hissa qoʻshmaydi” emas. Xabar shuki, texnik va ekologik samaradorlik adabiyotda ancha tizimli oʻlchanadi, ijtimoiy va boshqaruv natijalari esa notekisroq va koʻpincha bilvosita oʻrganiladi.

ITSning xabar qilingan odatiy foydalari qanday oʻqilishi kerak?

Juda muhim talqin chegarasi: Ushbu jadval 186 tadqiqotdan hisoblangan umumiy effect size jadvali emas. “Kamayish”, “oshish” yoki “double-digit savings” kabi ifodalar manba sharhida turli tadqiqotlarda xabar qilingan odatiy yoʻnalishlarning xulosasidir. Tadqiqotlarning maʼlumotlar toʻplami, shaharlari, usullari va baseline sharoitlari turlicha.

RQ1 javobi: ITSda ustuvor qoʻllanish sohalari nimalar?

Bibliometrik va qoʻlda tematik natijalar birgalikda baholanganda tadqiqot sohasi markazi toʻrtta oʻq atrofida jamlangani koʻrinadi:

1. intelligent and connected infrastructure,
2. AI va data-driven mobility,
3. smart public transportation operations,
4. IoT-enabled connected mobility.

Ularga congestion management, green mobility va cheklanganroq darajada autonomous/intelligent vehicles qoʻshiladi.

Manba talqiniga koʻra soha bir-biridan ajralgan pilotlardan koʻra bogʻlanganroq, data-centric va adaptive transport ecosystem yondashuvlariga tomon rivojlanmoqda.

RQ2 javobi: ITS barqaror mobillikka qanday hissa qoʻshadi?

Manba toʻrtta asosiy hissa yoʻnalishini belgilaydi.

Operatsion: Arrival prediction, scheduling, route optimization va traffic management orqali waiting time, reliability va fleet utilizationni yaxshilash maqsad qilinadi.

Ekologik: Samaraliroq ekspluatatsiya, eco-driving, elektr/vodorod avtobus tizimlari va energy-management yechimlari yoqilgʻi, energiya va emissiya samaradorligi bilan bogʻlanadi.

Iqtisodiy: Fleet sizing, scheduling, infrastructure planning va resource allocation xarajat samaradorligini qoʻllab-quvvatlashi mumkin.

Ijtimoiy/boshqaruv: Passenger information, accessibility va safety muhim hissa sohalaridir; biroq equity, disability inclusion, institutional capacity va regulatory readiness yoʻnalishlaridagi dalillar notekisroq.

Nega yuqori texnologiya oʻzi barqarorlik degani emas?

Sharhning muhim xabarlaridan biri shu. Shahar ilgʻor GPS, IoT, AI yoki electric bus texnologiyasiga ega boʻlishi mumkin; shunga qaramay yerdan foydalanish, transport narxlari, shaxsiy avtomobilga qaramlik, institutsional muvofiqlashtirish, moliyalashtirish, tartibga solish yoki jamoatchilik qabul qilishi muammolari barqaror mobillik oʻzgarishini cheklashi mumkin.

Manba ayniqsa tez oʻsayotgan va avtomobilga qaramligi yuqori shaharlarda ITS hamda toza avtobus texnologiyalari zarur, ammo oʻzi yetarli boʻlmasligi mumkinligini taʼkidlaydi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

• ITS yordamidagi jamoat transporti adabiyoti katta darajada texnologiya va maʼlumotlarga yoʻnaltirilgan.
• Smart Infrastructure and Frameworks, AI/Data-Driven Mobility va Smart Public Transportation eng keng tarqalgan qoʻllanish sohalari qatorida.
• Ekologik va iqtisodiy barqarorlik ijtimoiy barqarorlikdan koʻra tizimliroq ifodalangan.
• Adabiyot real-time monitoring, predictive analytics va adaptive operation ilovalariga katta qiziqish koʻrsatadi.
• Elektr jamoat transporti, energiya samaradorligi va sustainable public transport mavzulari yangi adabiyotda koʻproq koʻrinmoqda.
• Tadqiqot sohasi muhandislik, computer science, data analytics, urban planning, sustainability science va public policy oʻrtasida fanlararo.
• Adabiyot ayni paytda tematik va citation bogʻlanishlari boʻyicha parchalangan.
• Nogironligi boʻlgan shaxslarga xos inclusive ITS dizayni mavjud adabiyotda cheklangan ifodalangan.
• Dalillar geografik jihatdan muvozanatli emas.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan natijalar

• Har bir ITS ilovasi avtomatik tarzda barqaror ekani koʻrsatilmagan.
• 186 tadqiqot uchun umumiy emissiya kamayish foizi hisoblanmagan.
• Har bir shaharda bir xil transport, xarajat yoki ekologik taʼsir yuzaga kelishi koʻrsatilmagan.
• Keyword co-occurrence ikki mavzu orasida sababiylikni koʻrsatmaydi.
• Bibliographic coupling ikki tadqiqot natijalari bir xil ekanini koʻrsatmaydi; u umumiy manbalar tuzilmasini koʻrsatadi.
• Citation soni oʻzi metodologik sifat yoki real dunyo taʼsiri emas.
• China yoki India koʻproq tadqiqot yaratgani ushbu mamlakatlardagi barcha ITS tizimlari boshqa mamlakatlarnikidan muvaffaqiyatliroq ekanini koʻrsatmaydi.
• Technology-Driven Sustainability ulushi %96,77 boʻlishi 180 tadqiqotning har biri oʻlchangan uzoq muddatli barqarorlik yutugʻini isbotlaganini anglatmaydi.
• Ushbu sharh longitudinal real-world impact uchun birlashtirilgan sababiy dalil bermaydi.

Tadqiqot cheklovlari

Bitta maʼlumotlar bazasi: Faqat Scopus ishlatilgan. Boshqa bibliografik maʼlumotlar bazalaridagi tadqiqotlar chetda qolgan boʻlishi mumkin.

Til cheklovi: Faqat ingliz tilidagi nashrlar tanlangan. Mahalliy tillarda chop etilgan ITS ilovalari koʻrinmay qolishi mumkin.

Vaqt cheklovi: Sharh 2014–2024 davrini qamrab oladi.

Qoʻlda kodlash: Tematik sintez qoʻlda bajarilgani uchun tuzilmali scoring va validation qoʻllangan boʻlsa-da subjective interpretation toʻliq yoʻqolmaydi.

Bibliometrik cheklov: Citation va keyword asosidagi tarmoqlar tadqiqotning konseptual chuqurligi yoki real dunyodagi amaliy taʼsirini toʻliq oʻlchamasligi mumkin. Yangi, ammo hali kam iqtibos olingan tadqiqotlar past koʻrinuvchanlikka ega boʻlishi mumkin.

Koʻp toifa: Tadqiqotlar bir nechta mavzuga biriktirilishi mumkinligi sababli jami foizlar %100 dan oshadi.

Geografik nomutanosiblik: Dalillar ayrim mamlakatlarda jamlangan; Afrika, Lotin Amerikasi va Janubi-Sharqiy Osiyoning koʻplab kontekstlari kam ifodalangan.

Real dunyo baholashi: Adabiyotda simulations, prototypes va short-term pilots katta oʻrin egallaydi; uzoq muddatli haqiqiy dala taʼsirini baholashlar cheklanganroq.

PERT/relevance usul tavsifi: 1–3 va 1–9 shkala izohlari, M oʻzgaruvchisining “most likely/median” taʼriflari va 5,99 cutoff bilan 4–6 medium toifasi oʻrtasidagi chegara munosabati manba matnida toʻliq izchil emas.

Kelajak tadqiqotlari uchun tavsiya etilgan yoʻnalishlar

Uzoq muddatli dala tekshiruvi: Simulation va short-term pilot tadqiqotlardan tashqariga chiqib deployment effectiveness, texnik xizmat, chidamlilik, ridership, modal shift va user satisfaction vaqt davomida kuzatilishi kerak.

Koʻp qirrali baholash: ITS faqat technical efficiency bilan emas, environmental, economic, social va governance mezonlari birgalikda boʻlgan frameworklar bilan baholanishi kerak.

Nogironlik va universal design: Kelajak tadqiqotlari nogironligi boʻlgan foydalanuvchilar bilan co-design, physical/sensory/cognitive accessibility va universal design tamoyillarini tizimliroq baholashi kerak.

Fanlararo ish: Transportation engineering, urban planning, sustainability science, governance va public policy kuchliroq bogʻlanishi kerak.

Kam ifodalangan geografiyalar: Informal transport, infrastructure limitations va data scarcity mavjud hududlarda mahalliy kontekstga mos modellar ishlab chiqilishi kerak.

Yangi texnologiyalar: Autonomous mobility, digital twins, edge computing, connected vehicles va AI-enhanced transport managementning mavjud tizimlar bilan interoperability, cybersecurity, ethics, governance va equity munosabatlari oʻrganilishi kerak.

Yakuniy ilmiy xabar

Ushbu tizimli sharh ITS barqaror jamoat transportiga muhim texnik vositalar bera olishini koʻrsatadi; biroq “aqlli” va “barqaror” tushunchalari avtomatik ravishda ayni narsa emasligini ham koʻrsatadi.

Tizim real vaqt maʼlumotlarini qayta ishlashi, sunʼiy intellektdan foydalanishi va transport vositalarini optimallashtirishi mumkin; biroq foydalanish qulayligi, tenglik, institutsional salohiyat, foydalanuvchi xavfsizligi, xarajat va uzoq muddatli ekologik natijalar yetarlicha baholanmagan boʻlsa, barqarorlik manzarasi toʻliq boʻlmaydi.

Shu bois manba mualliflarining asosiy yoʻnalishi koʻproq texnologiyadan koʻra texnologiyani environmental, economic, social va governance maqsadlari bilan ayni evaluation framework ichida birlashtiradigan, insonga koʻproq yoʻnaltirilgan, kontekstga sezgir va uzoq muddatli tasdiqlangan ITS yondashuvlari zarurligidir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Intelligent Transportation Systems for Sustainable Urban Mobility: A Systematic Literature Review of Research and Applications in Public Transport

Mualliflar: Arvin Fernando; Kate Francisco; Marielet Guillermo.

Mualliflar tartibi: Manbadagi tartib saqlangan.

Corresponding author: Marielet Guillermo.

Teng hissa / teng birinchi mualliflik: Manbada teng hissa bayonoti yoʻq.

Tashkilot 1: College of Engineering, De La Salle University, Manila 1004, Philippines.

Tashkilot 2: Department of Science and Technology, National Research Council of the Philippines, Taguig City 1631, Philippines.

Tashkilot 3: College of Engineering, National University, Manila 1008, Philippines.

Jurnal: Urban Science.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / son / maqola: 10(7), 380.

DOI: 10.3390/urbansci10070380.

Rasmiy havola: https://doi.org/10.3390/urbansci10070380

Yuborilgan: 29 Aprel 2026.

Tahrir: 20 Iyun 2026.

Qabul: 24 Iyun 2026.

Nashr: 2 Iyul 2026.

Manba turi: Systematic Review.

Taqriz holati: Taqrizli Urban Science jurnalida chop etilgan Version of Record.

Preprint: Manba PDF va tasdiqlangan rasmiy nashr qaydi alohida preprint versiyasini koʻrsatmaydi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Adabiyot davri: 2014–2024.

Maʼlumotlar bazasi: Scopus.

Dastlabki yozuvlar soni: 1049.

Formal filtrlashdan keyin: 300.

Eligibility bosqichi: 202.

Yakuniy tadqiqotlar soni: 186.

Yakuniy relevance taqsimoti: 128 High + 58 Medium.

Tizimli review doirasi: PRISMA; manba Supplementary Materials ichida PRISMA 2020 abstract checklist va PRISMA 2020 checklistni taqdim etadi.

Protocol registration: Manba review protocol PROSPERO yoki OSF kabi maʼlumotlar bazalarida formal roʻyxatdan oʻtkazilmaganini bildiradi.

Bibliometrik dastur: VOSviewer version 1.6.21.

Bibliometrik tahlillar: Keyword co-occurrence, citation analysis, bibliographic coupling va country-level co-authorship.

Kontent tahlili: 186 tadqiqotda manual thematic coding; deductive + inductive yondashuv.

Meta-tahlil holati: Manba birlashtirilgan effect-size meta-analysis haqida xabar bermaydi. Asosiy miqdoriy sintez frequency/percentage distributions va bibliometric network oʻlchovlaridir.

PERT tenglamasi: \(\text{PERT Score}=(O+4M+P)/6\).

PERT cutoff: 5,99.

PERT sensitivity check: Manba ±0,5 chegara oʻzgarishlari asosiy tematik naqshlar yoki natijalarni sezilarli oʻzgartirmaganini bildiradi.

Inter-rater reliability: Alohida Cohen's κ qiymati xabar qilinmagan; manba mustaqil reviewer scoring, consensus calibration va PERT aggregation ishlatganini bildiradi.

Manba ichidagi scoring nomuvofiqligi: Matn bir joyda 1–3 relevance scale, darhol keyin 1–9 reviewer scale haqida xabar beradi; Appendix A ballari 1–9 tuzilmasiga mos.

Manba ichidagi PERT terminologik nomuvofiqligi: M belgisi bir joyda “most likely”, keyin “median” deb taʼriflanadi.

Manba ichidagi cutoff/toifa izohi: 5,99 chiqarish chegarasi bilan “High ≥7, Medium 4–6, Low ≤3” izohi bir xil chegara tizimidan foydalanmaydi.

Mualliflar hissasi: Conceptualization — K.F., M.G.; methodology, software, visualization va writing—original draft preparation — K.F., A.F., M.G.; resources va supervision — A.F., M.G.; writing—review and editing, formal analysis va funding acquisition — A.F., M.G. Barcha mualliflar chop etilgan versiyani oʻqib, tasdiqlagani bildiriladi.

Moliyalashtirish: Article Processing Charge, Department of Science and Technology Philippine Council for Industry, Energy and Emerging Technology Research and Development (DOST-PCIEERD) Human Resources Development Program doirasida “Publication of Scientific/Research Papers in S&T Journals: 1215306—Research Dissemination” yordami bilan moliyalashtirilgan.

Institutional Review Board: Qoʻllanilmaydi.

Informed Consent: Qoʻllanilmaydi.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Manba maʼlumotlarni zarur boʻlganda corresponding authordan soʻrash mumkinligini bildiradi.

Minnatdorchilik: De La Salle University College of Engineering, National University College of Engineering va Department of Science and Technology–National Research Council of the Philippinesning maʼmuriy va resurs yordami eʼtirof etiladi.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildiradi. Moliyalashtiruvchilarning study design, data collection, analysis/interpretation, manuscript writing yoki publication decisionda roli boʻlmagani qayd etiladi.

Asosiy ilmiy cheklov: Natijalar Scopusdagi 2014–2024 ingliz tilidagi taqrizli adabiyotning tizimli sintezidir; butun dunyo ITS ilovalari uchun umumiy sababiy effekt kattaligi yoki real dala samaradorligi kafolati emas.