Ağıllı Nəqliyyat Sistemləri (Intelligent Transportation Systems, ITS), bu icmalda ictimai və paylaşımlı şəhər nəqliyyatının planlaşdırılmasını, istismarını və idarə olunmasını dəstəkləmək üçün aşkarlama, rabitə, məlumatların emalı, analitika və qərar dəstəyi texnologiyalarını bir araya gətirən məlumat-yönümlü nəqliyyat həlləridir. Tədqiqat 2014–2024 dövründəki rəyli Scopus ədəbiyyatını PRISMA əsaslı sistematik seçim, PERT əsaslı relevance scoring, VOSviewer 1.6.21 bibliometrik təhlilləri və manual tematik məzmun təhlili ilə araşdırır. İlkin 1049 qeyd müxtəlif filtrlərdən keçirilmiş; 300 qeyd formal meyarlara cavab vermiş, 202 tədqiqat uyğunluq mərhələsinə keçmiş və son PERT ələməsindən sonra 186 tədqiqat yekun təhlil korpusunu təşkil etmişdir.

İcmalın əsas nəticəsi ITS dəstəkli ictimai nəqliyyat tədqiqatlarının böyük ölçüdə texnologiya-yönümlü quruluşa malik olmasıdır. 186 tədqiqatın 180-i (%96,77) Smart Infrastructure and Frameworks, 167-si (%89,78) AI and Data-Driven Mobility Systems, 163-ü (%87,63) Smart Public Transportation Systems, 139-u (%74,73) Smart Traffic and Congestion Management, 133-ü (%71,51) IoT and Connected Mobility və 128-i (%68,82) Sustainable and Green Mobility kateqoriyalarına daxil edilmişdir. Autonomous and Intelligent Vehicles kateqoriyası isə 22 tədqiqatla (%11,83) ən az təmsil olunan tətbiq sahəsidir. Bir məqalə birdən çox kateqoriyaya aid edilə bildiyi üçün bu faizlərin cəminin %100 olması tələb olunmur.

Davamlılıq təhlilində də oxşar texnologiya üstünlüyü görünür. Technology-Driven Sustainability 180 tədqiqatda (%96,77), Smart and Sustainable Urban Mobility 179 tədqiqatda (%96,24), Environmental Sustainability 174 tədqiqatda (%93,55), Economic Sustainability 171 tədqiqatda (%91,94) və Public Transportation Sustainability 169 tədqiqatda (%90,86) olduğu halda, Social Sustainability yalnız 106 tədqiqatda (%56,99) görünür. Mənbə xüsusilə əlçatanlıq, bərabərlik, əlilliyi olan şəxslərin ehtiyacları, sərnişin rifahı, gender və təhlükəsizlik, institusional potensial və tənzimləyici hazırlıq kimi sosial və idarəetmə ölçülərinin texnologiya və ətraf mühit ölçüləri ilə müqayisədə daha az sistemli şəkildə araşdırıldığını vurğulayır.

Bu nəticələrin mühüm şərh sərhədi var. Tədqiqat ayrı-ayrı ITS tətbiqlərinin orta hesabla müəyyən faiz emissiya azalması, gözləmə müddətinin azalması və ya xərc qazancı yaratdığını hesablayan meta-analiz deyil. Mənbədə təqdim olunan fayda istiqamətləri araşdırılan müxtəlif tədqiqatların bildirdiyi tipik meyllərin tematik sintezidir. Bundan əlavə, məlumat bazası yalnız Scopus, dil yalnız ingilis dili və dövr 2014–2024 ilə məhduddur; ədəbiyyat coğrafi olaraq Çin, Hindistan və bəzi digər ölkələrdə cəmlənmişdir. Buna görə nəticələr bütün şəhərlərə və bütün ITS tətbiqlərinə dəyişməz effekt ölçüləri kimi ümumiləşdirilməməlidir.

Ağıllı Nəqliyyat Sistemləri Bu İcmalda Nə Deməkdir?

Ağıllı Nəqliyyat Sistemləri bu tədqiqatda GPS və sensorlardan toplanan məlumatları rabitə şəbəkələri, bulud/edge infrastrukturları, böyük verilənlər analitikası və süni intellekt kimi vasitələrlə emal edərək trafik idarəçiliyi, ictimai nəqliyyatın optimallaşdırılması və sərnişin məlumatlandırılması kimi tətbiqləri dəstəkləyən texnologiya-yönümlü nəqliyyat həllərini ifadə edir; icmalın əhatəsi xüsusilə avtobus, BRT, metro, tramvay, tələbə uyğun nəqliyyat və feeder xidmətləri kimi ictimai və paylaşımlı nəqliyyat sistemləridir.

ITS olduqca geniş anlayışdır. Şəxsi nəqliyyat vasitələrinin idarə edilməsi, yükdaşımalar və ümumi trafik nəzarəti də ITS sahəsinə daxil ola bilər. Lakin bu icmal əhatəni qəsdən daraldaraq texnologiyanın xüsusilə public and shared urban transport daxilində istifadəsinə fokuslanır.

Mənbədə verilən nümunələrə GPS/AVL əsaslı nəqliyyat vasitələrinin izlənməsi, IoT sensorları, ağıllı kart sistemləri, CCTV və video analitikası, mobil sərnişin məlumatlandırılması, proqnozlaşdırılan çatma vaxtı modelləri, sərnişin sıxlığının proqnozu, dinamik cədvəlləşdirmə, adaptiv siqnal prioriteti, nəqliyyat vasitəsi–infrastruktur rabitəsi, edge/fog computing, bulud platformaları, elektrik avtobuslarının şarj optimallaşdırılması, rəqəmsal əkizlər və süni intellekt dəstəkli qərar sistemləri daxildir.

ITS niyə davamlı şəhər mobilliyi ilə birlikdə araşdırılır?

Davamlı mobillik yalnız nəqliyyat vasitələrinin daha sürətli hərəkəti demək deyil. Mənbə ekoloji, iqtisadi, sosial və idarəetmə ölçülərini birlikdə nəzərdən keçirir. İctimai nəqliyyat sistemi tıxacları azalda bilər, lakin aşağı gəlirli və ya əlilliyi olan istifadəçilər üçün əlçatan deyilsə, davamlılıq qiymətləndirməsinin sosial ölçüsü natamam qala bilər. Eyni şəkildə elektrik avtobuslarından istifadə egzoz emissiyalarını azalda bilər; lakin yüksək xərc, qeyri-kafi şarj infrastrukturu və ya zəif institusional potensial tətbiqin uzunmüddətli uğurunu məhdudlaşdıra bilər.

Buna görə icmalın əsas problemi “hansı texnologiya ən ağıllıdır?” sualı deyil. Tədqiqatçılar ITS texnologiyalarının ictimai nəqliyyatda real tətbiq sahələrini və bu tətbiqlərin çoxölçülü davamlı mobillik məqsədləri ilə nə dərəcədə əlaqələndirildiyini araşdırırlar.

İki əsas tədqiqat sualı

ITS-in qatlı texnoloji quruluşu

Mənbə Şəkil 1 ITS-i tək proqram və ya cihaz deyil, bir-birinə bağlı texnoloji qatlar kimi göstərir. Alt qatlarda məlumat toplama yerləşir; onun üzərində rabitə, məlumat emalı və analitika gəlir; daha sonra tətbiq qatı yaranır və ən yuxarıda davamlılıq nəticələri yerləşir.

Ədəbiyyat necə axtarıldı?

Scopus-da istifadə olunan əsas sorğu belədir:

TITLE-ABS-KEY ("Intelligent Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Smart Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Sustainable Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Advanced Public Transport*")

Buradakı ulduz işarəsi wildcard/truncation simvoludur; Scopus-a müvafiq söz kökünün müxtəlif davam formalarını da axtarmağı bildirir.

İlkin sorğu 1049 qeyd yaratmışdır. Daha sonra nəşr dövrü 2014–2024 ilə məhdudlaşdırılmış, yalnız journal article növü, peer-reviewed journal source və ingilis dilli nəşrlər saxlanılmışdır. Bu filtrlərdən sonra 300 tədqiqat qalmışdır.

Title/abstract eligibility mərhələsində ITS dəstəkli ictimai nəqliyyat əhatəsindən kənarda qalan, kifayət qədər metod izahı olmayan və ya gray literature xarakterli tədqiqatlar çıxarılmışdır. Bu mərhələdə 98 tədqiqat çıxarılmış və say 202-yə düşmüşdür.

Son mərhələdə tədqiqatlar C1–C4 relevance meyarları və PERT balı ilə qiymətləndirilmiş; daha 16 aşağı relevance tədqiqat çıxarıldıqdan sonra yekun 186 tədqiqat əldə edilmişdir. Appendix A-da bunların 128-i High, 58-i Medium relevance kimi təsnifləndirilir.

Dörd relevance meyarı nəyi ölçür?

PERT Balı Nəyi Ölçür və Necə Hesablanır?

PERT balı tədqiqatın C1–C4 tematik relevance qiymətləndirmələrini vahid çəkili relevance dəyərində birləşdirmək üçün istifadə olunan ölçüsüz baldır; mənbə orta/mərkəzi dəyəri dördqat çəkiləndirən \((O+4M+P)/6\) formulundan istifadə edir və 5,99-dan aşağı tədqiqatları yekun korpusdan çıxarır, lakin istifadə olunan bal şkalası ilə M dəyişəninin tərifi mənbə mətnində tam uyğun deyil.

Mənbədə verilən Tənlik (1):

\[ \text{PERT Score}=\frac{O+4M+P}{6} \]

Formula nəyi hesablayır? Məqalənin ümumi relevance səviyyəsini yüksək, mərkəzi və aşağı qiymətləndirmə dəyərlərini çəkili şəkildə birləşdirərək hesablayır.

O: Mənbədə consolidated reviewer scores daxilində maksimum dəyər kimi tərif edilir və “optimistic” qiymətləndirmə ilə əlaqələndirilir.

M: Formulun ən ağır komponentidir; əmsalı 4-dür. Mənbə eyni M simvolunu əvvəlcə “most likely”, dərhal sonrakı izahda isə “median” kimi tərif edir. Verianla bu iki ifadədən birini səssizcə seçməyib.

P: Minimum dəyər və “pessimistic” qiymətləndirmədir.

6: Çəkilərin cəmidir: 1 + 4 + 1 = 6. Beləliklə nəticə yenidən bal şkalasının daxilində qalır.

Vahid: Fiziki vahidi yoxdur; relevance score-dur.

Riyazi məna: Mərkəzi qiymətləndirmə uc dəyərlərdən dörd dəfə çox çəki daşıyır. Buna görə tək bir həddən artıq yüksək və ya aşağı balın yekun nəticəni təkbaşına müəyyən etməsi azaldılmağa çalışılır.

Ələmə: PERT Score < 5,99 olan tədqiqatlar çıxarılmışdır. Mənbə ±0,5 hədd dəyişiklikləri ilə aparılan sensitivity check-in əsas tematik nümunələri və ya nəticələri maddi şəkildə dəyişdirmədiyini bildirir.

Mənbədaxili uyğunsuzluq: Eyni bölmədə əvvəl hər meyar üçün 1 = low, 2 = moderate, 3 = high formasında üçballı sistem izah edildiyi halda, bir neçə cümlə sonra üç qiymətləndiricinin 1–9 şkalasından istifadə etdiyi yazılır. Appendix A-dakı C1–C4 ballarında da 9, 8, 7, 6 kimi dəyərlər olduğuna görə dərc edilmiş yekun cədvəl üçballı sistemlə uyğun deyil.

Bundan əlavə, mənbə “High = 7 və yuxarı, Medium = 4–6, Low = 3 və aşağı” təsnifatını verdiyi halda ələmə həddi 5,99-dur. Buna görə bu kateqorik izahla faktiki ələmə qaydası eyni sərhədlərdən istifadə etmir. Bu vəziyyət yekun 186 tədqiqatın sayını dəyişmək üçün Verianla tərəfindən yenidən şərh edilməyib.

Qiymətləndiricilərarası etibarlılıq necə nəzərdən keçirildi?

Üç müstəqil qiymətləndirici C1–C4 çərçivəsində məqalələri qiymətləndirmiş, böyük fərqlər calibration meeting zamanı müzakirə edilmişdir. Mənbə ayrıca Cohen's κ inter-rater reliability əmsalı hesablamamışdır. Müəlliflər bunun əvəzinə müstəqil scoring, disagreement halında consensus discussion və PERT aggregation birləşməsinin reliability dəstəyi verdiyini bildirirlər.

Bu ifadə mənbənin metod seçimidir. Tədqiqat Cohen's κ və ya başqa inter-rater coefficient bildirmədiyi üçün Verianla belə dəyər yaratmır.

Bibliometrik təhlil necə aparıldı?

Hədlər təsadüfi seçilməmişdir. Mənbə daha aşağı keyword threshold-larının çox sıx və zəif əlaqəli şəbəkələr yaratdığını, daha yüksək hədlərin isə mənalı mövzuları itirdiyini bildirir. Bibliographic coupling və citation threshold-ları da şəbəkənin oxunaqlı və əlaqəli qalmasını təmin edəcək şəkildə seçilmişdir.

Keyword co-occurrence nə göstərdi?

Bütün açar sözlərdə ümumilikdə 1863 keyword müəyyən edilmiş; minimum dörd occurrence həddini keçən 118 keyword təhlilə daxil edilmiş, bunlar beş klasterə ayrılmış və şəbəkədə ümumilikdə 2369 əlaqə aşkar edilmişdir.

Önə çıxan anlayışlar arasında:

• advanced public transportation — 68 occurrence,
• public transport — 51 occurrence,
• intelligent systems — 46 occurrence

yer alır.

Overlay visualization daha əvvəlki dövrdə traffic control, intelligent systems və transport optimization kimi mövzuların ön planda olduğunu; daha yeni dövrdə isə electric buses, energy efficiency və sustainable public transport kimi davamlılıq-yönümlü terminlərin daha görünən hala gəldiyini göstərir.

Author keyword şəbəkəsi niyə daha kiçikdir?

Author keyword təhlili minimum beş occurrence həddi ilə aparılmışdır. Ümumilikdə 693 author keyword içindən yalnız 9 söz bu həddi keçmişdir. “Public transport” 26 occurrence və total link strength 11 ilə şəbəkənin mərkəzindədir. Sustainability, intelligent transportation system və public transportation ilə güclü əlaqələr olduğu halda electric buses, sustainable transportation, big data və deep learning daha yeni dəstəkləyici mövzular kimi görünür.

Bibliographic coupling nəyi ölçür?

Bibliographic coupling iki məqalənin eyni istinadlardan nə dərəcədə istifadə etdiyinə baxır. İki tədqiqat bir-birinə birbaşa istinad etməsə belə, çoxsaylı ortaq mənbəyə əsaslanırsa oxşar intellectual foundation-a malik ola bilər.

186 tədqiqatdan 61-i minimum 20 citation həddini keçmiş, lakin yalnız 39-u bir-birinə bağlı bibliographic coupling şəbəkəsi yaratmışdır. Bu 39 tədqiqat doqquz klasterə ayrılmışdır.

Klasterlər sustainable public transportation, real-time traffic management and intelligent path planning, public transport travel-time prediction, spatio-temporal analytics, low-carbon transport, smart and sustainable public transport, deep-learning-based waiting-time estimation, electric PUV transition və IoT-connected mobility kimi mövzuları əhatə edir.

Citation şəbəkəsi niyə sahənin parçalı olduğunu düşündürür?

Minimum beş citation həddində 186 məqalənin 125-i təhlilə daxil ola bilmiş; lakin bunların yalnız altısı birbaşa əlaqəli citation network yaratmış və bu kiçik şəbəkə iki klasterə ayrılmışdır.

Mənbə bunu sahənin çoxsaylı tədqiqat istehsal etməsinə baxmayaraq birbaşa intellectual citation əlaqələrinin azsaylı mərkəzi tədqiqatlarda cəmlənməsi; yəni ITS dəstəkli ictimai nəqliyyat tədqiqatının fənlərarası, lakin tematik baxımdan parçalı olması kimi şərh edir.

Ölkələrarası birgə müəlliflik şəbəkəsi

Ümumilikdə 55 ölkə içində minimum 5 document və minimum 2 citation meyarını 13 ölkə qarşılamış; bunların 12-si əlaqəli şəbəkə yaratmışdır. Çin ən mərkəzi və ən əlaqəli ölkə kimi görünür. Mənbə Çinin ABŞ və Kanada ilə güclü əməkdaşlıq əlaqələrini, həmçinin Almaniya–İspaniya–Avstraliya və Hindistan–Birləşmiş Krallıq kimi regional klasterləri bildirir. Cənubi Koreya bir neçə regionu birləşdirən bridging node kimi şərh olunur.

Manual tematik məzmun təhlili necə aparıldı?

Bibliometrik təhlildən sonra 186 məqalənin full-text məzmunu manual olaraq kodlaşdırılmışdır. Kodlaşdırmada həm deductive həm inductive yanaşmasından istifadə edir.

Deductive coding tədqiqat sualları, ITS siyasət ölçüləri və davamlı mobillik anlayışlarından əvvəlcədən müəyyən edilmiş kateqoriyalara əsaslanır. Inductive coding isə araşdırılan tədqiqatlarda təkrar ortaya çıxan yeni mövzuların kodlaşdırma quruluşuna əlavə edilməsinə əsaslanır.

Hər tədqiqat birdən çox metod, tətbiq sahəsi və ya davamlılıq ölçüsünə malik ola bildiyi üçün multi-label coding istifadə edilmişdir. Buna görə sonrakı faizlər toplanaraq %100 etmək üçün nəzərdə tutulmayıb.

Araşdırılan tədqiqatlar hansı metodlardan istifadə edir?

Bir tədqiqat birdən çox methodology kateqoriyasına daxil ola bildiyi üçün bu faizlərin cəmi %100-ü keçir.

Coğrafi paylanma necədir?

186 tədqiqatın 94-ü (%50,54) müəyyən ölkəni və ya ölkələri primary study setting kimi açıq şəkildə göstərir. 76 tədqiqat (%40,86) aydın coğrafi əhatə bildirməmiş, 14 tədqiqat (%7,53) regional context və yalnız iki tədqiqat (%1,08) global və ya multi-country perspective istifadə etmişdir.

Mənbə xüsusilə bir çox Afrika ölkəsinin, Latın Amerikasının böyük hissəsinin və Cənub-Şərqi Asiyanın mühüm hissəsinin ədəbiyyatda zəif təmsil olunduğunu bildirir. Bu, metod və ya texnologiyanın həmin regionlarda işləmədiyi demək deyil; müvafiq tətbiqlərin daha az həyata keçirilmiş, daha az sistemli qiymətləndirilmiş və ya Scopus-dakı ingilisdilli rəyli ədəbiyyatda daha az bildirilmiş ola biləcəyi qeyd olunur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İctimai nəqliyyatda ən geniş yayılmış ITS tətbiq sahələri

Smart Infrastructure and Frameworks kateqoriyasının %96,77 kimi çox yüksək nisbətə malik olması demək olar ki, hər məqalənin yeni fiziki infrastruktur qurduğu anlamına gəlmir. Kateqoriya integrated mobility platforms, digital infrastructures, intelligent transport architectures və framework-based systems kimi daha geniş texnoloji quruluşları da əhatə edir.

AI and Data-Driven Mobility Systems kateqoriyasında trafik proqnozu, route optimization, predictive analytics və data-driven decision making kimi tətbiqlər yer alır.

Smart Public Transportation Systems kateqoriyası smart ticketing, passenger information, transit operation optimization və buna bənzər birbaşa ictimai nəqliyyat tətbiqlərini əhatə edir.

Mənbə burada mühüm bir boşluğa da işarə edir: sərnişin məlumatlandırılması və xidmət keyfiyyəti tez-tez araşdırılsa da, universal design və əlilliyə xüsusi əlçatanlıq elementləri əsas axın tətbiq prioriteti deyil.

Davamlılıq ölçülərinin paylanması

Niyə Sosial Davamlılıq Texnologiya və Ətraf Mühit Ölçülərindən Daha Az Təmsil Olunur?

İcmalda sosial davamlılıq 106/186 tədqiqatla %56,99 nisbətində təmsil olunduğu halda texnologiya, ağıllı mobillik, ətraf mühit və iqtisadiyyat ölçüləri %90-dan yuxarıdır; müəlliflər bir çox tədqiqatın əlçatanlıq və ya “vulnerable groups” anlayışlarından ümumi səviyyədə istifadə etdiyini, lakin əlilliyi olan şəxslərlə birgə dizaynı, fiziki-sensory-cognitive əlçatanlığı, köməkçi texnologiyaları və universal design tələblərini sistemli qiymətləndirən tədqiqatların məhdud olduğunu bildirirlər.

Social Sustainability kateqoriyasında accessibility, commuter safety, inclusiveness, passenger satisfaction və quality of life kimi mövzular yer alır. Lakin mənbə xüsusilə əlilliyi olan sərnişinlər üçün əlçatan human–machine interfaces, görmə və ya eşitmə məhdudiyyətli şəxslər üçün wayfinding və information systems, eləcə də məcburi inclusive policy framework-lərin az araşdırıldığını vurğulayır.

Buna görə icmalın mesajı “ITS sosial davamlılığa töhfə vermir” deyil. Mesaj texniki və ekoloji performansın ədəbiyyatda daha sistemli ölçüldüyü, sosial və idarəetmə nəticələrinin isə daha qeyri-bərabər və çox vaxt dolayı şəkildə işlənməsidir.

ITS-in bildirilən tipik faydaları necə oxunmalıdır?

Çox mühüm şərh sərhədi: Bu cədvəl 186 tədqiqatdan hesablanmış ortaq effect size cədvəli deyil. “Azalma”, “artım” və ya “double-digit savings” kimi ifadələr mənbə icmalının müxtəlif tədqiqatlarda bildirilən tipik istiqamətləri ümumiləşdirməsidir. Tədqiqatların məlumat dəstləri, şəhərləri, metodları və baseline şəraiti fərqlidir.

RQ1-in cavabı: ITS-də prioritet tətbiq sahələri hansılardır?

Bibliometrik və manual tematik nəticələr birlikdə qiymətləndirildikdə tədqiqat sahəsinin mərkəzinin dörd ox ətrafında toplandığı görünür:

1. intelligent and connected infrastructure,
2. AI və data-driven mobility,
3. smart public transportation operations,
4. IoT-enabled connected mobility.

Bunlara congestion management, green mobility və daha məhdud dərəcədə autonomous/intelligent vehicles əlavə olunur.

Mənbənin şərhinə görə sahə bir-birindən təcrid olunmuş pilotlardan daha əlaqəli, data-centric və adaptive transport ecosystem yanaşmalarına doğru inkişaf edir.

RQ2-nin cavabı: ITS davamlı mobilliyə necə töhfə verir?

Mənbə dörd əsas töhfə xətti müəyyən edir.

Əməliyyat: Arrival prediction, scheduling, route optimization və traffic management vasitəsilə waiting time, reliability və fleet utilization üzrə yaxşılaşmalar hədəflənir.

Ekoloji: Daha səmərəli istismar, eco-driving, elektrik/hidrogen avtobus sistemləri və energy-management həlləri yanacaq, enerji və emissiya göstəriciləri ilə əlaqələndirilir.

İqtisadi: Fleet sizing, scheduling, infrastructure planning və resource allocation xərc səmərəliliyini dəstəkləyə bilər.

Sosial/idarəetmə: Passenger information, accessibility və safety mühüm töhfə sahələridir; lakin equity, disability inclusion, institutional capacity və regulatory readiness sahələrində sübut daha qeyri-bərabərdir.

Niyə yüksək texnologiya təkbaşına davamlılıq demək deyil?

İcmalın mühüm mesajlarından biri budur. Şəhər inkişaf etmiş GPS, IoT, AI və ya electric bus texnologiyasına malik ola bilər; buna baxmayaraq torpaqdan istifadə, nəqliyyat qiymətləri, şəxsi avtomobil asılılığı, institusional koordinasiya, maliyyələşdirmə, tənzimləmə və ya ictimai qəbul problemləri davamlı mobillik transformasiyasını məhdudlaşdıra bilər.

Mənbə xüsusilə sürətlə böyüyən və avtomobil asılılığı yüksək olan şəhərlərdə ITS və təmiz avtobus texnologiyalarının zəruri, lakin təkbaşına kifayət etməyə biləcəyini bildirir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• ITS dəstəkli ictimai nəqliyyat ədəbiyyatı böyük ölçüdə texnologiya və məlumat-yönümlüdür.
• Smart Infrastructure and Frameworks, AI/Data-Driven Mobility və Smart Public Transportation ən geniş yayılmış tətbiq sahələri arasındadır.
• Ekoloji və iqtisadi davamlılıq sosial davamlılıqdan daha sistemli şəkildə təmsil olunur.
• Ədəbiyyat real-time monitoring, predictive analytics və adaptive operation tətbiqlərinə güclü maraq göstərir.
• Elektrikli ictimai nəqliyyat, enerji səmərəliliyi və sustainable public transport mövzuları daha yeni ədəbiyyatda daha görünən hala gəlir.
• Tədqiqat sahəsi mühəndislik, computer science, data analytics, urban planning, sustainability science və public policy arasında fənlərarasıdır.
• Ədəbiyyat eyni zamanda tematik və citation əlaqələri baxımından parçalıdır.
• Əlilliyi olan şəxslərə xüsusi inclusive ITS dizaynı mövcud ədəbiyyatda məhdud təmsil olunur.
• Sübut coğrafi baxımdan balanslı deyil.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Hər ITS tətbiqinin avtomatik olaraq davamlı olduğu göstərilməyib.
• 186 tədqiqat üçün ortaq emissiya azalma faizi hesablanmayıb.
• Hər şəhərdə eyni nəqliyyat, xərc və ya ekoloji təsirin yaranacağı göstərilməyib.
• Keyword co-occurrence iki mövzu arasında səbəb-nəticə əlaqəsi göstərmir.
• Bibliographic coupling iki tədqiqatın nəticələrinin eyni olduğunu göstərmir; ortaq istinad quruluşunu göstərir.
• Citation sayı təkbaşına metodoloji keyfiyyət və ya real dünya təsiri deyil.
• China və ya India-nın daha çox tədqiqat istehsal etməsi bu ölkələrdəki bütün ITS sistemlərinin digər ölkələrdən daha uğurlu olduğunu göstərmir.
• Technology-Driven Sustainability nisbətinin %96,77 olması 180 tədqiqatın hər birinin ölçülmüş uzunmüddətli davamlılıq qazancını sübut etdiyi anlamına gəlmir.
• Bu icmal longitudinal real-world impact üçün birləşdirilmiş səbəb-nəticə sübutu təqdim etmir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Tək məlumat bazası: Yalnız Scopus istifadə edilmişdir. Digər biblioqrafik məlumat bazalarındakı tədqiqatlar kənarda qala bilər.

Dil məhdudiyyəti: Yalnız ingilisdilli nəşrlər seçilmişdir. Yerli dillərdə dərc edilmiş ITS tətbiqləri görünməz qala bilər.

Zaman məhdudiyyəti: İcmal 2014–2024 dövrünü əhatə edir.

Manual kodlaşdırma: Tematik sintez manual aparıldığı üçün strukturlaşdırılmış scoring və validation tətbiq edilsə də subjective interpretation tam aradan qalxmır.

Bibliometrik məhdudiyyət: Citation və keyword əsaslı şəbəkələr tədqiqatın konseptual dərinliyini və ya real dünyadakı praktik təsirini tam ölçməyə bilər. Yeni, lakin hələ az istinad almış tədqiqatlar aşağı görünürlük əldə edə bilər.

Çoxsaylı kateqoriya: Tədqiqatlar birdən çox mövzuya aid edilə bildiyi üçün kumulyativ faizlər %100-ü keçir.

Coğrafi qeyri-bərabərlik: Sübut bəzi ölkələrdə cəmlənib; Afrika, Latın Amerikası və Cənub-Şərqi Asiyanın bir çox konteksti az təmsil olunur.

Real dünya qiymətləndirilməsi: Ədəbiyyatda simulations, prototypes və short-term pilots geniş yer tutur; uzunmüddətli real sahə təsir qiymətləndirmələri daha məhduddur.

PERT/relevance metod təsviri: 1–3 və 1–9 şkala izahları, M dəyişəninin “most likely/median” tərifləri və 5,99 cutoff ilə 4–6 medium kateqoriyası arasındakı sərhəd əlaqəsi mənbə mətnində tam uyğun deyil.

Gələcək tədqiqatlar üçün təklif olunan istiqamətlər

Uzunmüddətli sahə doğrulaması: Simulation və short-term pilot tədqiqatlarından kənara çıxılaraq deployment effectiveness, texniki xidmət, dayanıqlılıq, ridership, modal shift və user satisfaction zaman ərzində izlənməlidir.

Çoxölçülü qiymətləndirmə: ITS yalnız technical efficiency ilə deyil, environmental, economic, social və governance meyarlarının birlikdə olduğu framework-lərlə qiymətləndirilməlidir.

Əlillik və universal design: Gələcək tədqiqatlar əlilliyi olan istifadəçilərlə co-design, physical/sensory/cognitive accessibility və universal design prinsiplərini daha sistemli qiymətləndirməlidir.

Fənlərarası tədqiqat: Transportation engineering, urban planning, sustainability science, governance və public policy daha güclü şəkildə əlaqələndirilməlidir.

Az təmsil olunan coğrafiyalar: Informal transport, infrastructure limitations və data scarcity olan regionlarda yerli kontekstə uyğun modellər hazırlanmalıdır.

Yeni texnologiyalar: Autonomous mobility, digital twins, edge computing, connected vehicles və AI-enhanced transport management-in mövcud sistemlərlə interoperability, cybersecurity, ethics, governance və equity əlaqələri araşdırılmalıdır.

Son elmi mesaj

Bu sistematik icmal ITS-in davamlı ictimai nəqliyyata mühüm texniki vasitələr verə bildiyini göstərir; lakin “ağıllı” və “davamlı” anlayışlarının avtomatik olaraq eyni şey olmadığını da ortaya qoyur.

Sistem real vaxtda məlumat emal edə, süni intellektdən istifadə edə və nəqliyyat vasitələrini optimallaşdıra bilər; lakin əlçatanlıq, bərabərlik, institusional potensial, istifadəçi təhlükəsizliyi, xərc və uzunmüddətli ekoloji nəticələr kifayət qədər qiymətləndirilməyibsə, davamlılıq mənzərəsi natamam qalır.

Buna görə mənbə müəlliflərinin gəldiyi əsas istiqamət daha çox texnologiyadan çox texnologiyanı environmental, economic, social və governance məqsədləri ilə eyni evaluation framework daxilində birləşdirən daha insan-mərkəzli, kontekstə həssas və uzunmüddətli doğrulanmış ITS yanaşmalarına ehtiyac olmasıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Intelligent Transportation Systems for Sustainable Urban Mobility: A Systematic Literature Review of Research and Applications in Public Transport

Müəlliflər: Arvin Fernando; Kate Francisco; Marielet Guillermo.

Müəllif sırası: Mənbədəki sıra qorunmuşdur.

Corresponding author: Marielet Guillermo.

Bərabər töhfə / bərabər birinci müəlliflik: Mənbədə bərabər töhfə bəyanatı yoxdur.

Qurum 1: College of Engineering, De La Salle University, Manila 1004, Philippines.

Qurum 2: Department of Science and Technology, National Research Council of the Philippines, Taguig City 1631, Philippines.

Qurum 3: College of Engineering, National University, Manila 1008, Philippines.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyatçı: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / nömrə / məqalə: 10(7), 380.

DOI: 10.3390/urbansci10070380.

Rəsmi keçid: https://doi.org/10.3390/urbansci10070380

Göndərilmə: 29 Aprel 2026.

Reviziya: 20 İyun 2026.

Qəbul: 24 İyun 2026.

Nəşr: 2 İyul 2026.

Mənbə növü: Systematic Review.

Rəy statusu: Rəyli Urban Science jurnalında dərc edilmiş Version of Record.

Preprint: Mənbə PDF və təsdiqlənmiş rəsmi nəşr qeydi ayrıca preprint versiyası göstərmir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Ədəbiyyat dövrü: 2014–2024.

Məlumat bazası: Scopus.

İlkin qeyd sayı: 1049.

Formal filtrləmədən sonra: 300.

Eligibility mərhələsi: 202.

Yekun tədqiqat sayı: 186.

Yekun relevance paylanması: 128 High + 58 Medium.

Sistematik review çərçivəsi: PRISMA; mənbə Supplementary Materials daxilində PRISMA 2020 abstract checklist və PRISMA 2020 checklist təqdim edir.

Protocol registration: Mənbə review protocol-un PROSPERO və ya OSF kimi məlumat bazalarında formal qeydiyyatdan keçirilmədiyini bildirir.

Bibliometrik proqram: VOSviewer version 1.6.21.

Bibliometrik təhlillər: Keyword co-occurrence, citation analysis, bibliographic coupling və country-level co-authorship.

Məzmun təhlili: 186 tədqiqat üzərində manual thematic coding; deductive + inductive yanaşma.

Meta-analiz statusu: Mənbə birləşdirilmiş effect-size meta-analysis bildirmir. Əsas kəmiyyət sintezi frequency/percentage distributions və bibliometric network ölçüləridir.

PERT tənliyi: \(\text{PERT Score}=(O+4M+P)/6\).

PERT cutoff: 5,99.

PERT sensitivity check: Mənbə ±0,5 hədd dəyişikliklərinin əsas tematik nümunələri və ya nəticələri maddi şəkildə dəyişdirmədiyini bildirir.

Inter-rater reliability: Ayrı Cohen's κ dəyəri bildirilməyib; mənbə müstəqil reviewer scoring, consensus calibration və PERT aggregation istifadə etdiyini qeyd edir.

Mənbədaxili scoring uyğunsuzluğu: Mətn bir yerdə 1–3 relevance scale, dərhal sonra 1–9 reviewer scale bildirir; Appendix A balları 1–9 quruluşu ilə uyğundur.

Mənbədaxili PERT terminologiya uyğunsuzluğu: M simvolu bir yerdə “most likely”, sonra “median” kimi tərif edilir.

Mənbədaxili cutoff/kateqoriya qeydi: 5,99 ələmə həddi ilə “High ≥7, Medium 4–6, Low ≤3” izahı eyni sərhəd sistemindən istifadə etmir.

Müəllif töhfələri: Conceptualization — K.F., M.G.; methodology, software, visualization və writing—original draft preparation — K.F., A.F., M.G.; resources və supervision — A.F., M.G.; writing—review and editing, formal analysis və funding acquisition — A.F., M.G. Bütün müəlliflərin dərc edilmiş versiyanı oxuyub təsdiqlədiyi bildirilir.

Maliyyələşdirmə: Article Processing Charge, Department of Science and Technology Philippine Council for Industry, Energy and Emerging Technology Research and Development (DOST-PCIEERD) Human Resources Development Program çərçivəsində “Publication of Scientific/Research Papers in S&T Journals: 1215306—Research Dissemination” dəstəyi ilə maliyyələşdirilmişdir.

Institutional Review Board: Tətbiq olunmur.

Informed Consent: Tətbiq olunmur.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə məlumatların ehtiyac olduqda corresponding author-dan tələb edilə biləcəyini bildirir.

Təşəkkür: De La Salle University College of Engineering, National University College of Engineering və Department of Science and Technology–National Research Council of the Philippines-in inzibati və resurs dəstəyi qeyd olunur.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan edirlər. Maliyyələşdirən qurumların study design, data collection, analysis/interpretation, manuscript writing və ya publication decision üzərində rolunun olmadığı bildirilir.

Əsas elmi məhdudiyyət: Nəticələr Scopus-dakı 2014–2024 ingilisdilli rəyli ədəbiyyatın sistematik sintezidir; bütün dünya ITS tətbiqlərinin ortaq səbəb-nəticə effekt ölçüsü və ya real sahə performans zəmanəti deyil.