Системаҳои Интеллектуалии Нақлиёт (Intelligent Transportation Systems, ITS), дар ин баррасӣ роҳҳалҳои нақлиётии ба додаҳо асосёфта мебошанд, ки технологияҳои ошкорсозӣ, алоқа, коркарди додаҳо, таҳлил ва дастгирии қарорро барои пуштибонии банақшагирӣ, истифода ва идоракунии нақлиёти ҷамъиятӣ ва муштараки шаҳрӣ муттаҳид мекунанд. Таҳқиқот адабиёти рецензияшудаи Scopus-ро дар давраи 2014–2024 тавассути интихоби системавии бар PRISMA асосёфта, relevance scoring-и бар PERT асосёфта, таҳлилҳои библиометрии VOSviewer 1.6.21 ва таҳлили дастии мавзӯии мундариҷа меомӯзад. Аз 1049 сабти ибтидоӣ пас аз филтрҳои гуногун 300 сабт ба меъёрҳои шаклӣ ҷавоб дода, 202 таҳқиқот ба марҳилаи мувофиқат гузашта ва баъди интихоби ниҳоии PERT 186 таҳқиқот корпуси ниҳоии таҳлилро ташкил додааст.

Натиҷаи асосии баррасӣ ин аст, ки таҳқиқоти нақлиёти ҷамъиятии дастгиришаванда бо ITS асосан сохтори технологиямеҳвар доранд. Аз 186 таҳқиқот 180-то (%96,77) ба Smart Infrastructure and Frameworks, 167-то (%89,78) ба AI and Data-Driven Mobility Systems, 163-то (%87,63) ба Smart Public Transportation Systems, 139-то (%74,73) ба Smart Traffic and Congestion Management, 133-то (%71,51) ба IoT and Connected Mobility ва 128-то (%68,82) ба Sustainable and Green Mobility дохил шудаанд. Категорияи Autonomous and Intelligent Vehicles бо 22 таҳқиқот (%11,83) камтарин соҳаи татбиқи намояндагишуда мебошад. Азбаски як мақола метавонад ба зиёда аз як категория мансуб бошад, ҷамъбасти ин фоизҳо ҳатман %100 нест.

Дар таҳлили устуворӣ низ бартарии шабеҳи технологӣ дида мешавад. Technology-Driven Sustainability дар 180 таҳқиқот (%96,77), Smart and Sustainable Urban Mobility дар 179 (%96,24), Environmental Sustainability дар 174 (%93,55), Economic Sustainability дар 171 (%91,94) ва Public Transportation Sustainability дар 169 (%90,86) мавҷуд аст, дар ҳоле ки Social Sustainability танҳо дар 106 таҳқиқот (%56,99) дида мешавад. Манбаъ махсусан таъкид мекунад, ки ҷанбаҳои иҷтимоӣ ва идоракунӣ, аз ҷумла дастрасӣ, баробарӣ, ниёзҳои шахсони дорои маъюбият, некӯаҳволии мусофирон, гендер ва амният, иқтидори институтсионалӣ ва омодагии танзимкунанда нисбат ба ҷанбаҳои технология ва муҳити зист камтар ба таври системавӣ баррасӣ шудаанд.

Ин натиҷаҳо маҳдудияти муҳими тафсирӣ доранд. Таҳқиқот meta-analysis нест, ки ҳисоб кунад ҳар як татбиқи ITS ба ҳисоби миёна фоизи муайяни коҳиши партов, коҳиши вақти интизорӣ ё фоидаи хароҷотӣ медиҳад. Самтҳои фоидаи пешниҳодшуда дар манбаъ синтези мавзӯии тамоюлҳои маъмули гузоришшуда дар таҳқиқоти гуногун мебошанд. Илова бар ин, пойгоҳи додаҳо танҳо Scopus, забон танҳо англисӣ ва давра 2014–2024 мебошад; адабиёт аз ҷиҳати ҷуғрофӣ низ дар Чин, Ҳиндустон ва чанд кишвари дигар мутамарказ шудааст. Аз ин рӯ, натиҷаҳо набояд ҳамчун андозаҳои тағйирнопазири таъсир барои ҳамаи шаҳрҳо ва ҳамаи татбиқҳои ITS умумӣ карда шаванд.

Системаҳои Интеллектуалии Нақлиёт дар Ин Баррасӣ Чӣ Маъно Доранд?

Системаҳои Интеллектуалии Нақлиёт дар ин таҳқиқот роҳҳалҳои нақлиётии технологӣ мебошанд, ки додаҳои аз GPS ва сенсорҳо ҷамъшударо тавассути шабакаҳои алоқа, инфрасохтори cloud/edge, таҳлили додаҳои калон ва зеҳни сунъӣ коркард намуда, татбиқҳое чун идоракунии трафик, оптимизатсияи нақлиёти ҷамъиятӣ ва иттилоърасонӣ ба мусофиронро дастгирӣ мекунанд; доираи баррасӣ махсусан системаҳои нақлиёти ҷамъиятӣ ва муштарак, аз ҷумла автобус, BRT, метро, трамвай, нақлиёти ҷавобгӯ ба талабот ва feeder services-ро фаро мегирад.

ITS мафҳуми хеле васеъ аст. Идоракунии нақлиёти хусусӣ, боркашонӣ ва назорати умумии трафик низ метавонанд ба соҳаи ITS дохил шаванд. Аммо ин баррасӣ доираро огоҳона маҳдуд карда, ба истифодаи технология махсусан дар public and shared urban transport диққат медиҳад.

Дар байни мисолҳои манбаъ пайгирии нақлиёт бар асоси GPS/AVL, сенсорҳои IoT, системаҳои корти интеллектуалӣ, CCTV ва таҳлили видео, иттилоърасонии мобилӣ ба мусофир, моделҳои вақти тахминии расидан, пешгӯии зичии мусофирон, ҷадвалбандии динамикӣ, авлавияти мутобиқшавандаи сигнал, алоқаи нақлиёт–инфрасохтор, edge/fog computing, платформаҳои cloud, оптимизатсияи пуркунии автобусҳои барқӣ, digital twins ва системаҳои қароргирии дастгиришаванда бо AI мавҷуданд.

Чаро ITS бо ҳаракатпазирии устувори шаҳрӣ якҷо омӯхта мешавад?

Ҳаракатпазирии устувор танҳо тезтар ҳаракат кардани воситаҳои нақлиёт нест. Манбаъ ҷанбаҳои экологӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва идоракуниро якҷо баррасӣ мекунад. Системаи нақлиёти ҷамъиятӣ метавонад бандшавиро кам кунад, аммо агар барои корбарони камдаромад ё шахсони дорои маъюбият дастрас набошад, ҷанбаи иҷтимоии арзёбии устуворӣ нопурра мемонад. Ба ҳамин монанд, истифодаи автобусҳои барқӣ метавонад партовҳои ихроҷиро кам кунад; аммо хароҷоти баланд, инфрасохтори нокифояи пуркунӣ ё иқтидори заифи институтсионалӣ метавонад муваффақияти дарозмуддати татбиқро маҳдуд кунад.

Аз ин рӯ, масъалаи асосии баррасӣ “кадом технология аз ҳама интеллектуалӣ аст?” нест. Муҳаққиқон соҳаҳои воқеии татбиқи технологияҳои ITS дар нақлиёти ҷамъиятӣ ва дараҷаи робитаи ин татбиқҳо бо ҳадафҳои бисёрҷанбаи ҳаракатпазирии устуворро меомӯзанд.

Ду саволи асосии таҳқиқот

Сохтори технологии қабатии ITS

Шакли 1-и манбаъ ITS-ро на ҳамчун як барнома ё дастгоҳ, балки ҳамчун қабатҳои технологии ба ҳам пайваст нишон медиҳад. Дар қабатҳои поён ҷамъоварии додаҳо қарор дорад; дар болои он алоқа, коркарди додаҳо ва аналитика меоянд; сипас қабати татбиқ ташаккул меёбад ва дар сатҳи боло натиҷаҳои устуворӣ ҷой мегиранд.

Адабиёт чӣ гуна ҷустуҷӯ шуд?

Дар Scopus дархости асосии зерин истифода шудааст:

TITLE-ABS-KEY ("Intelligent Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Smart Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Sustainable Public Transport*") OR TITLE-ABS-KEY ("Advanced Public Transport*")

Аломати ситорача дар ин ҷо wildcard/truncation мебошад; он ба Scopus мегӯяд шаклҳои гуногуни идомаи решаи калимаи дахлдорро низ ҷустуҷӯ кунад.

Дархости ибтидоӣ 1049 сабт ба даст овард. Сипас давраи нашр ба 2014–2024 маҳдуд шуда, танҳо навъи journal article, peer-reviewed journal source ва нашрияҳои англисӣ нигоҳ дошта шуданд. Баъди ин филтрҳо 300 таҳқиқот боқӣ монд.

Дар марҳилаи Title/abstract eligibility таҳқиқоте, ки берун аз доираи нақлиёти ҷамъиятии дастгиришаванда бо ITS буданд, шарҳи кофии метод надоштанд ё хусусияти gray literature доштанд, хориҷ шуданд. Дар ин марҳила 98 таҳқиқот хориҷ шуда, шумора ба 202 коҳиш ёфт.

Дар марҳилаи охир таҳқиқот бо меъёрҳои relevance-и C1–C4 ва холҳои PERT арзёбӣ шуданд; 16 таҳқиқоти дорои relevance-и пасти дигар хориҷ шуда, дар ниҳоят 186 таҳқиқот боқӣ монд. Дар Appendix A аз онҳо 128-то High ва 58-то Medium relevance тасниф шудаанд.

Чор меъёри relevance чиро чен мекунанд?

Холи PERT Чиро Месанҷад ва Чӣ Гуна Ҳисоб Мешавад?

Холи PERT як холи беандоза аст, ки арзёбиҳои мавзӯии relevance-и C1–C4-ро дар як арзиши вазндори relevance муттаҳид мекунад; манбаъ формулаи \((O+4M+P)/6\)-ро истифода мебарад, ки ба арзиши миёна/марказӣ чор баробар вазн медиҳад ва таҳқиқоти аз 5,99 поёнро аз корпуси ниҳоӣ хориҷ мекунад, аммо шкалаи истифодашуда ва таърифи тағйирёбандаи M дар матни манбаъ комилан мувофиқ нестанд.

Муодилаи (1)-и дар манбаъ додашуда:

\[ \text{PERT Score}=\frac{O+4M+P}{6} \]

Формула чиро ҳисоб мекунад? Дараҷаи умумии relevance-и мақоларо бо муттаҳид кардани арзишҳои баланди, марказӣ ва пасти арзёбӣ ба таври вазндор ҳисоб мекунад.

O: Дар манбаъ ҳамчун арзиши максималӣ дар consolidated reviewer scores таъриф шуда, бо арзёбии “optimistic” пайваст мешавад.

M: Вазнинтарин ҷузъи формула аст; коэффисиенташ 4 мебошад. Манбаъ ҳамон рамзи M-ро аввал “most likely” ва дар шарҳи баъдӣ “median” таъриф мекунад. Verianla яке аз ин ду таърифро пинҳонӣ интихоб накардааст.

P: Арзиши минималӣ ва арзёбии “pessimistic” аст.

6: Ҷамъи вазнҳо: 1 + 4 + 1 = 6. Ҳамин тавр натиҷа боз дар дохили шкалаи хол мемонад.

Воҳид: Воҳиди физикӣ надорад; relevance score аст.

Маънои математикӣ: Арзёбии марказӣ нисбат ба арзишҳои канорӣ чор баробар бештар вазн мегирад. Бо ин роҳ кӯшиш мешавад, ки як холи фавқулбаланд ё фавқулпаст натиҷаи ниҳоиро танҳо муайян накунад.

Хориҷкунӣ: Таҳқиқоти дорои PERT Score < 5,99 хориҷ шудаанд. Манбаъ мегӯяд sensitivity check бо тағйири ҳадди ±0,5 намунаҳои асосии мавзӯӣ ё натиҷаҳоро ба таври моддӣ тағйир надодааст.

Номувофиқии дохилии манбаъ: Дар ҳамон бахш аввал барои ҳар меъёр системаи сехола бо 1 = low, 2 = moderate, 3 = high шарҳ дода мешавад, аммо чанд ҷумла баъд навишта мешавад, ки се арзёбкунанда шкалаи 1–9-ро истифода кардаанд. Азбаски холҳои C1–C4 дар Appendix A низ арзишҳои 9, 8, 7, 6 доранд, ҷадвали ниҳоии нашршуда бо системаи сехола мувофиқат намекунад.

Илова бар ин, манбаъ таснифи “High = 7 ва болотар, Medium = 4–6, Low = 3 ва поёнтар”-ро медиҳад, дар ҳоле ки ҳадди хориҷкунӣ 5,99 аст. Аз ин рӯ, ин шарҳи категориявӣ ва қоидаи воқеии хориҷкунӣ ҳадҳои якхеларо истифода намекунанд. Verianla ин ҳолатро барои тағйири шумораи ниҳоии 186 таҳқиқот бозтафсир накардааст.

Эътимоднокии байни арзёбкунандагон чӣ гуна баррасӣ шуд?

Се арзёбандаи мустақил мақолаҳоро дар доираи C1–C4 арзёбӣ карда, фарқиятҳои калонро дар calibration meeting муҳокима кардаанд. Манбаъ алоҳида коэффисиенти Cohen's κ inter-rater reliability-ро ҳисоб накардааст. Муаллифон ба ҷойи ин мегӯянд, ки омезиши scoring-и мустақил, consensus discussion ҳангоми disagreement ва PERT aggregation пуштибонии reliability медиҳад.

Ин изҳорот интихоби методии манбаъ аст. Азбаски таҳқиқот Cohen's κ ё дигар inter-rater coefficient-ро гузориш намедиҳад, Verianla чунин арзиш эҷод намекунад.

Таҳлили библиометрӣ чӣ гуна анҷом дода шуд?

Ҳадҳо тасодуфӣ интихоб нашудаанд. Манбаъ мегӯяд threshold-ҳои пасттари keyword шабакаҳои хеле зич ва сустпайвандро эҷод мекарданд, ҳадҳои баландтар бошад мавзӯъҳои пурмазмунро аз байн мебурданд. Bibliographic coupling ва citation threshold низ тавре интихоб шудаанд, ки шабака хонданбоб ва пайваст боқӣ монад.

Keyword co-occurrence чиро нишон дод?

Дар ҳамаи калидвожаҳо ҷамъ 1863 keyword ёфт шуда; аз онҳо 118 keyword ки аз ҳадди minimum чор occurrence гузаштанд, ба таҳлил дохил шуданд, ба панҷ кластер тақсим гардиданд ва дар шабака ҷамъ 2369 пайванд мавҷуд буд.

Дар байни мафҳумҳои барҷаста:

• advanced public transportation — 68 occurrence,
• public transport — 51 occurrence,
• intelligent systems — 46 occurrence

ҷой доранд.

Overlay visualization нишон медиҳад, ки дар давраи пештар мавзӯъҳое чун traffic control, intelligent systems ва transport optimization барҷаста буданд; дар давраи навтар бошад истилоҳҳои ба устуворӣ нигаронидашуда, аз ҷумла electric buses, energy efficiency ва sustainable public transport намоёнтар шудаанд.

Чаро шабакаи author keyword хурдтар аст?

Таҳлили author keyword бо ҳадди minimum панҷ occurrence анҷом дода шудааст. Аз 693 author keyword танҳо 9 калима аз ин ҳад гузаштаанд. “Public transport” бо 26 occurrence ва total link strength 11 дар маркази шабака қарор дорад. Дар баробари робитаҳои қавӣ бо Sustainability, intelligent transportation system ва public transportation, мавзӯъҳои electric buses, sustainable transportation, big data ва deep learning ҳамчун самтҳои нави дастгиркунанда пайдо мешаванд.

Bibliographic coupling чиро чен мекунад?

Bibliographic coupling мебинад, ки ду мақола то чӣ андоза аз як манбаъҳо истифода мебаранд. Ҳатто агар ду таҳқиқот ба ҳамдигар бевосита истинод накунанд, агар ба бисёр манбаъҳои умумӣ такя кунанд, метавонанд intellectual foundation-и монанд дошта бошанд.

Аз 186 таҳқиқот 61-то аз ҳадди minimum 20 citation гузаштаанд, аммо танҳо 39-то шабакаи ба ҳам пайвасти bibliographic coupling ташкил кардаанд. Ин 39 таҳқиқот ба нӯҳ кластер тақсим шудаанд.

Кластерҳо мавзӯъҳое чун sustainable public transportation, real-time traffic management and intelligent path planning, public transport travel-time prediction, spatio-temporal analytics, low-carbon transport, smart and sustainable public transport, deep-learning-based waiting-time estimation, electric PUV transition ва IoT-connected mobility-ро фаро мегиранд.

Чаро шабакаи citation нишон медиҳад, ки соҳа пароканда аст?

Бо ҳадди minimum панҷ citation аз 186 мақола 125-то ба таҳлил дохил шуданд; аммо танҳо шашто шабакаи бевосита пайвасти citation network ташкил карда, ин шабакаи хурд ба ду кластер тақсим шуд.

Манбаъ инро чунин тафсир мекунад: бо вуҷуди шумораи зиёди таҳқиқот, робитаҳои мустақими intellectual citation дар чанд таҳқиқоти марказӣ мутамарказ шудаанд; яъне таҳқиқоти нақлиёти ҷамъиятии дастгиришаванда бо ITS байнисоҳавӣ, аммо аз ҷиҳати мавзӯӣ пароканда аст.

Шабакаи ҳаммуаллифии байни кишварҳо

Аз 55 кишвар 13 кишвар ба меъёрҳои minimum 5 document ва minimum 2 citation ҷавоб дода, аз онҳо 12 кишвар шабакаи пайваст ташкил кардаанд. Чин ҳамчун кишваре бо марказият ва пайвастагии баландтарин намоён аст. Манбаъ робитаҳои қавии ҳамкории Чин бо ИМА ва Канада, инчунин кластерҳои минтақавии Германия–Испания–Австралия ва Ҳиндустон–Британияи Кабирро гузориш медиҳад. Кореяи Ҷанубӣ ҳамчун bridging node, ки чанд минтақаро мепайвандад, тафсир мешавад.

Таҳлили дастии мавзӯии мундариҷа чӣ гуна анҷом шуд?

Пас аз таҳлили библиометрӣ, мундариҷаи full-text-и 186 мақола дастӣ кодгузорӣ шуд. Кодгузорӣ ҳам deductive hem inductive равишро истифода мебарад.

Deductive coding ба категорияҳои пешакӣ муайяншуда аз саволҳои таҳқиқот, ҷанбаҳои сиёсати ITS ва мафҳумҳои ҳаракатпазирии устувор такя мекунад. Inductive coding бошад ба илова кардани мавзӯъҳои нави такроран пайдошаванда аз таҳқиқоти баррасишуда ба сохтори кодгузорӣ асос меёбад.

Азбаски ҳар таҳқиқот метавонад якчанд метод, соҳаи татбиқ ё ҷанбаи устуворӣ дошта бошад, multi-label coding истифода шудааст. Аз ин рӯ, фоизҳои минбаъда барои ҷамъ шуда %100 шудан пешбинӣ нашудаанд.

Таҳқиқоти баррасишуда кадом методҳоро истифода мебаранд?

Азбаски як таҳқиқот метавонад ба чанд категорияи methodology дохил шавад, ҷамъбасти ин фоизҳо аз %100 бештар мешавад.

Тақсимоти ҷуғрофӣ чӣ гуна аст?

Аз 186 таҳқиқот 94-то (%50,54) як кишвар ё кишварҳоро ҳамчун primary study setting равшан муайян кардаанд. 76 таҳқиқот (%40,86) доираи равшани ҷуғрофӣ нишон надода, 14 таҳқиқот (%7,53) regional context ва танҳо ду таҳқиқот (%1,08) global ё multi-country perspective истифода кардаанд.

Манбаъ махсусан қайд мекунад, ки бисёр кишварҳои Африқо, қисми зиёди Амрикои Лотинӣ ва қисми муҳими Осиёи Ҷанубу Шарқӣ дар адабиёт кам намояндагӣ шудаанд. Ин маънои онро надорад, ки метод ё технология дар ин минтақаҳо кор намекунад; эҳтимол татбиқҳои дахлдор камтар амалӣ, камтар системавӣ арзёбӣ ё дар адабиёти англисии рецензияшудаи Scopus камтар гузориш шудаанд.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Соҳаҳои маъмултарини татбиқи ITS дар нақлиёти ҷамъиятӣ

Таносуби хеле баланди %96,77 дар категорияи Smart Infrastructure and Frameworks маънои онро надорад, ки қариб ҳар мақола инфрасохтори нави ҷисмонӣ сохтааст. Категория сохторҳои васеътари технологӣ, аз ҷумла integrated mobility platforms, digital infrastructures, intelligent transport architectures ва framework-based systems-ро низ фаро мегирад.

Дар категорияи AI and Data-Driven Mobility Systems татбиқҳое чун пешгӯии трафик, route optimization, predictive analytics ва data-driven decision making мавҷуданд.

Категорияи Smart Public Transportation Systems татбиқҳои мустақими нақлиёти ҷамъиятӣ, аз ҷумла smart ticketing, passenger information, transit operation optimization ва монанди онҳоро фаро мегирад.

Манбаъ дар ин ҷо ба холигии муҳим низ ишора мекунад: гарчанде иттилоърасонии мусофирон ва сифати хизматрасонӣ зиёд омӯхта мешаванд, universal design ва унсурҳои дастрасии махсус барои маъюбият афзалияти асосии татбиқ нестанд.

Тақсимоти ҷанбаҳои устуворӣ

Чаро Устувории Иҷтимоӣ Нисбат ба Ҷанбаҳои Технология ва Муҳити Зист Камтар Намояндагӣ Мешавад?

Дар баррасӣ устувории иҷтимоӣ дар 106/186 таҳқиқот бо %56,99 намояндагӣ мешавад, дар ҳоле ки ҷанбаҳои технология, ҳаракатпазирии интеллектуалӣ, муҳити зист ва иқтисод аз %90 зиёданд; муаллифон мегӯянд бисёр таҳқиқот мафҳумҳои дастрасӣ ё “vulnerable groups”-ро дар сатҳи умумӣ истифода мекунанд, аммо таҳқиқоте, ки co-design бо шахсони дорои маъюбият, physical-sensory-cognitive accessibility, технологияҳои ёрирасон ва талаботи universal design-ро системавӣ арзёбӣ мекунанд, маҳдуданд.

Дар категорияи Social Sustainability мавзӯъҳое чун accessibility, commuter safety, inclusiveness, passenger satisfaction ва quality of life ҳастанд. Аммо манбаъ махсусан таъкид мекунад, ки human–machine interfaces-и дастрас барои мусофирони дорои маъюбият, wayfinding ва information systems барои шахсони дорои маҳдудияти биноӣ ё шунавоӣ, инчунин inclusive policy framework-и ҳатмӣ кам омӯхта шудаанд.

Аз ин рӯ, паёми баррасӣ ин нест, ки “ITS ба устувории иҷтимоӣ саҳм намегузорад”. Паём ин аст, ки нишондиҳандаҳои техникӣ ва экологӣ дар адабиёт хеле системавитар чен карда мешаванд, дар ҳоле ки натиҷаҳои иҷтимоӣ ва идоракунӣ нобаробартар ва аксаран ғайримустақим баррасӣ мешаванд.

Фоидаҳои маъмули гузоришшудаи ITS чӣ гуна хонда шаванд?

Маҳдудияти хеле муҳими тафсирӣ: Ин ҷадвал ҷадвали ягонаи effect size, ки аз 186 таҳқиқот ҳисоб шудааст, нест. Ифодаҳое чун “коҳиш”, “афзоиш” ё “double-digit savings” самтҳои маъмули дар таҳқиқоти гуногун гузоришшударо дар баррасии манбаъ ҷамъбаст мекунанд. Маҷмуаҳои додаҳо, шаҳрҳо, методҳо ва baseline conditions-и таҳқиқот гуногунанд.

Ҷавоби RQ1: соҳаҳои афзалиятноки татбиқи ITS кадомҳоянд?

Ҳангоми арзёбии якҷояи натиҷаҳои библиометрӣ ва тематикии дастӣ дида мешавад, ки маркази соҳаи таҳқиқот дар атрофи чор меҳвар ҷамъ шудааст:

1. intelligent and connected infrastructure,
2. AI ва data-driven mobility,
3. smart public transportation operations,
4. IoT-enabled connected mobility.

Ба онҳо congestion management, green mobility ва ба дараҷаи маҳдудтар autonomous/intelligent vehicles илова мешаванд.

Тибқи тафсири манбаъ, соҳа аз пилотҳои ҷудогона ба сӯи равишҳои бештар пайваст, data-centric ва adaptive transport ecosystem рушд мекунад.

Ҷавоби RQ2: ITS ба ҳаракатпазирии устувор чӣ гуна саҳм мегузорад?

Манбаъ чор самти асосии саҳмро муайян мекунад.

Амалиётӣ: Бо arrival prediction, scheduling, route optimization ва traffic management беҳбуди waiting time, reliability ва fleet utilization ҳадаф мешавад.

Экологӣ: Истифодаи самараноктар, eco-driving, системаҳои автобуси барқӣ/гидрогенӣ ва energy-management solutions бо нишондиҳандаҳои сӯзишворӣ, энергия ва партовҳо пайваст мешаванд.

Иқтисодӣ: Fleet sizing, scheduling, infrastructure planning ва resource allocation метавонанд самаранокии хароҷотро дастгирӣ кунанд.

Иҷтимоӣ/идоракунӣ: Passenger information, accessibility ва safety соҳаҳои муҳими саҳманд; аммо далелҳо дар equity, disability inclusion, institutional capacity ва regulatory readiness нобаробартаранд.

Чаро технологияи баланд худ аз худ маънои устувориро надорад?

Яке аз паёмҳои муҳими баррасӣ ҳамин аст. Шаҳр метавонад GPS, IoT, AI ё electric bus технологияҳои пешрафта дошта бошад; аммо масъалаҳои истифодаи замин, нархи нақлиёт, вобастагӣ ба мошини шахсӣ, ҳамоҳангсозии институтсионалӣ, маблағгузорӣ, танзим ё қабули ҷамъиятӣ метавонанд гузариш ба ҳаракатпазирии устуворро маҳдуд кунанд.

Манбаъ махсусан таъкид мекунад, ки дар шаҳрҳои зуд рушдкунанда ва дорои вобастагии баланди автомобилӣ ITS ва технологияҳои автобуси тоза заруранд, вале мумкин аст танҳо онҳо кофӣ набошанд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Адабиёти нақлиёти ҷамъиятии дастгиришаванда бо ITS асосан технология ва дода-меҳвар аст.
• Smart Infrastructure and Frameworks, AI/Data-Driven Mobility ва Smart Public Transportation аз маъмултарин соҳаҳои татбиқ мебошанд.
• Устувории экологӣ ва иқтисодӣ нисбат ба устувории иҷтимоӣ системавитар намояндагӣ мешавад.
• Адабиёт ба real-time monitoring, predictive analytics ва adaptive operation таваҷҷуҳи зиёд нишон медиҳад.
• Мавзӯъҳои нақлиёти ҷамъиятии барқӣ, самаранокии энергия ва sustainable public transport дар адабиёти навтар намоёнтар мешаванд.
• Соҳаи таҳқиқот байни муҳандисӣ, computer science, data analytics, urban planning, sustainability science ва public policy байнисоҳавӣ мебошад.
• Адабиёт ҳамзамон аз ҷиҳати мавзӯӣ ва робитаҳои citation пароканда аст.
• Тарҳи inclusive ITS, ки махсус ба шахсони дорои маъюбият нигаронида шудааст, дар адабиёти мавҷуда маҳдуд намояндагӣ мешавад.
• Далелҳо аз ҷиҳати ҷуғрофӣ мутавозин нестанд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Нишон дода нашудааст, ки ҳар татбиқи ITS худкор устувор аст.
• Барои 186 таҳқиқот фоизи ягонаи коҳиши партовҳо ҳисоб нашудааст.
• Нишон дода нашудааст, ки дар ҳар шаҳр як таъсири нақлиётӣ, хароҷотӣ ё экологӣ ба вуҷуд меояд.
• Keyword co-occurrence байни ду мавзӯъ сабабиятро нишон намедиҳад.
• Bibliographic coupling нишон намедиҳад, ки натиҷаҳои ду таҳқиқот якхелаанд; он сохтори умумии истинодҳоро нишон медиҳад.
• Шумораи Citation худ аз худ сифати методологӣ ё таъсири воқеии ҷаҳон нест.
• Таҳқиқоти бештар истеҳсол кардани China ё India маънои онро надорад, ки ҳамаи системаҳои ITS дар ин кишварҳо аз дигар кишварҳо муваффақтаранд.
• Таносуби %96,77-и Technology-Driven Sustainability маънои онро надорад, ки ҳар яке аз 180 таҳқиқот фоидаи ченшудаи дарозмуддати устувориро исбот кардааст.
• Ин баррасӣ барои longitudinal real-world impact далели ягонаи сабабӣ пешниҳод намекунад.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Як пойгоҳи додаҳо: Танҳо Scopus истифода шудааст. Таҳқиқоти дигар пойгоҳҳои библиографӣ метавонанд берун монда бошанд.

Маҳдудияти забон: Танҳо нашрияҳои англисӣ интихоб шудаанд. Татбиқҳои ITS, ки ба забонҳои маҳаллӣ нашр шудаанд, метавонанд нонамоён монанд.

Маҳдудияти вақт: Баррасӣ давраи 2014–2024-ро фаро мегирад.

Кодгузории дастӣ: Азбаски синтези мавзӯӣ дастӣ анҷом шудааст, ҳатто бо scoring ва validation сохторёфта subjective interpretation пурра бартараф намешавад.

Маҳдудияти библиометрӣ: Шабакаҳои ба citation ва keyword асосёфта метавонанд умқи консептуалӣ ё таъсири амалии таҳқиқотро дар ҷаҳони воқеӣ пурра чен накунанд. Таҳқиқоти нав, ки ҳанӯз кам истинод гирифтаанд, метавонанд намоёнии паст гиранд.

Категорияҳои сершумор: Азбаски таҳқиқот ба чанд мавзӯъ мансуб шуда метавонад, фоизҳои ҷамъӣ аз %100 зиёд мешаванд.

Нобаробарии ҷуғрофӣ: Далелҳо дар баъзе кишварҳо мутамарказанд; бисёр контекстҳои Африқо, Амрикои Лотинӣ ва Осиёи Ҷанубу Шарқӣ кам намояндагӣ мешаванд.

Арзёбии ҷаҳони воқеӣ: Дар адабиёт simulations, prototypes ва short-term pilots зиёданд; арзёбиҳои дарозмуддати таъсири воқеии саҳроӣ маҳдудтаранд.

Тавсифи методи PERT/relevance: Шарҳҳои шкалаи 1–3 ва 1–9, таърифҳои “most likely/median”-и тағйирёбандаи M ва муносибати ҳадди 5,99 cutoff бо категорияи 4–6 medium дар матни манбаъ комилан мувофиқ нестанд.

Самтҳои пешниҳодшуда барои таҳқиқоти оянда

Санҷиши дарозмуддати саҳроӣ: Аз simulation ва short-term pilot берун рафта, deployment effectiveness, нигоҳдорӣ, устуворӣ, ridership, modal shift ва user satisfaction бояд бо мурури вақт пайгирӣ шаванд.

Арзёбии бисёрҷанба: ITS бояд на танҳо бо technical efficiency, балки бо framework-ҳое арзёбӣ шавад, ки environmental, economic, social ва governance меъёрҳоро якҷо доранд.

Маъюбият ва universal design: Таҳқиқоти оянда бояд co-design бо корбарони дорои маъюбият, physical/sensory/cognitive accessibility ва принсипҳои universal design-ро системавитар арзёбӣ кунанд.

Кори байнисоҳавӣ: Transportation engineering, urban planning, sustainability science, governance ва public policy бояд қавитар пайваст шаванд.

Ҷуғрофияҳои камнамоянда: Дар минтақаҳои дорои informal transport, infrastructure limitations ва data scarcity моделҳои мувофиқ ба контексти маҳаллӣ таҳия шаванд.

Технологияҳои нав: Робитаҳои autonomous mobility, digital twins, edge computing, connected vehicles ва AI-enhanced transport management бо системаҳои мавҷуда аз ҷиҳати interoperability, cybersecurity, ethics, governance ва equity омӯхта шаванд.

Паёми ниҳоии илмӣ

Ин баррасии системавӣ нишон медиҳад, ки ITS метавонад барои нақлиёти ҷамъиятии устувор воситаҳои муҳими техникӣ фароҳам кунад; аммо инчунин нишон медиҳад, ки мафҳумҳои “интеллектуалӣ” ва “устувор” худкор як чиз нестанд.

Система метавонад додаҳоро дар вақти воқеӣ коркард кунад, зеҳни сунъиро истифода барад ва воситаҳои нақлиётро оптимизатсия кунад; аммо агар дастрасӣ, баробарӣ, иқтидори институтсионалӣ, амнияти корбар, хароҷот ва натиҷаҳои дарозмуддати экологӣ ба таври кофӣ арзёбӣ нашаванд, тасвири устуворӣ нопурра мемонад.

Аз ин рӯ, самти асосии муаллифони манбаъ ниёз ба равишҳои ITS-и бештар инсонмеҳвар, ҳассос ба контекст ва дарозмуддат тасдиқшуда мебошад, ки ба ҷойи танҳо технологияро зиёд кардан, технологияро бо ҳадафҳои environmental, economic, social ва governance дар як evaluation framework муттаҳид мекунанд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Intelligent Transportation Systems for Sustainable Urban Mobility: A Systematic Literature Review of Research and Applications in Public Transport

Муаллифон: Arvin Fernando; Kate Francisco; Marielet Guillermo.

Тартиби муаллифон: Тартиби манбаъ ҳифз шудааст.

Corresponding author: Marielet Guillermo.

Саҳми баробар / ҳаммуаллифи аввал: Дар манбаъ изҳороти саҳми баробар нест.

Муассиса 1: College of Engineering, De La Salle University, Manila 1004, Philippines.

Муассиса 2: Department of Science and Technology, National Research Council of the Philippines, Taguig City 1631, Philippines.

Муассиса 3: College of Engineering, National University, Manila 1008, Philippines.

Маҷалла: Urban Science.

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland.

Ҷилд / шумора / мақола: 10(7), 380.

DOI: 10.3390/urbansci10070380.

Пайванди расмӣ: https://doi.org/10.3390/urbansci10070380

Ирсол: 29 Апрел 2026.

Таҳрир: 20 Июн 2026.

Қабул: 24 Июн 2026.

Нашр: 2 Июл 2026.

Навъи манбаъ: Systematic Review.

Ҳолати рецензия: Version of Record-и нашршуда дар маҷаллаи рецензияшавандаи Urban Science.

Preprint: PDF-и манбаъ ва сабти расмии тасдиқшудаи нашр версияи ҷудогонаи preprint-ро нишон намедиҳанд.

Литсензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Давраи адабиёт: 2014–2024.

Пойгоҳи додаҳо: Scopus.

Шумораи сабтҳои ибтидоӣ: 1049.

Пас аз филтркунии шаклӣ: 300.

Марҳилаи eligibility: 202.

Шумораи ниҳоии таҳқиқот: 186.

Тақсимоти ниҳоии relevance: 128 High + 58 Medium.

Чаҳорчӯбаи systematic review: PRISMA; манбаъ дар Supplementary Materials PRISMA 2020 abstract checklist ва PRISMA 2020 checklist пешниҳод мекунад.

Protocol registration: Манбаъ мегӯяд review protocol дар пойгоҳҳое чун PROSPERO ё OSF расман сабт нашудааст.

Нармафзори библиометрӣ: VOSviewer version 1.6.21.

Таҳлилҳои библиометрӣ: Keyword co-occurrence, citation analysis, bibliographic coupling ва country-level co-authorship.

Таҳлили мундариҷа: manual thematic coding дар 186 таҳқиқот; равиши deductive + inductive.

Ҳолати meta-analysis: Манбаъ effect-size meta-analysis-и муттаҳидшударо гузориш намедиҳад. Синтези асосии миқдорӣ frequency/percentage distributions ва ченакҳои bibliometric network мебошанд.

Муодилаи PERT: \(\text{PERT Score}=(O+4M+P)/6\).

PERT cutoff: 5,99.

PERT sensitivity check: Манбаъ мегӯяд тағйироти ҳадди ±0,5 намунаҳои асосии мавзӯӣ ё натиҷаҳоро ба таври моддӣ тағйир надодаанд.

Inter-rater reliability: Арзиши алоҳидаи Cohen's κ гузориш нашудааст; манбаъ истифодаи reviewer scoring-и мустақил, consensus calibration ва PERT aggregation-ро қайд мекунад.

Номувофиқии scoring дар манбаъ: Матн дар як ҷо 1–3 relevance scale ва фавран баъд 1–9 reviewer scale-ро гузориш медиҳад; холҳои Appendix A бо сохтори 1–9 мувофиқанд.

Номувофиқии истилоҳоти PERT дар манбаъ: Рамзи M дар як ҷо “most likely” ва сипас “median” таъриф шудааст.

Ёддошти cutoff/категория дар манбаъ: Ҳадди хориҷкунии 5,99 ва шарҳи “High ≥7, Medium 4–6, Low ≤3” аз як системаи сарҳадӣ истифода намекунанд.

Саҳми муаллифон: Conceptualization — K.F., M.G.; methodology, software, visualization ва writing—original draft preparation — K.F., A.F., M.G.; resources ва supervision — A.F., M.G.; writing—review and editing, formal analysis ва funding acquisition — A.F., M.G. Гуфта мешавад ҳамаи муаллифон версияи нашршударо хонда ва тасдиқ кардаанд.

Маблағгузорӣ: Article Processing Charge дар доираи Department of Science and Technology Philippine Council for Industry, Energy and Emerging Technology Research and Development (DOST-PCIEERD) Human Resources Development Program бо дастгирии “Publication of Scientific/Research Papers in S&T Journals: 1215306—Research Dissemination” маблағгузорӣ шудааст.

Institutional Review Board: Татбиқ намешавад.

Informed Consent: Татбиқ намешавад.

Дастрасии додаҳо: Манбаъ мегӯяд додаҳоро ҳангоми зарурат аз corresponding author дархост кардан мумкин аст.

Сипосгузорӣ: Дастгирии маъмурӣ ва захиравии De La Salle University College of Engineering, National University College of Engineering ва Department of Science and Technology–National Research Council of the Philippines эътироф шудааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор мекунанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад. Гуфта мешавад маблағгузорон дар study design, data collection, analysis/interpretation, manuscript writing ё publication decision нақш надоштаанд.

Маҳдудияти асосии илмӣ: Натиҷаҳо синтези системавии адабиёти англисии рецензияшудаи Scopus дар давраи 2014–2024 мебошанд; онҳо андозаи умумии сабабии таъсир ё кафолати иҷрои саҳроии ҳамаи татбиқҳои ITS дар ҷаҳон нестанд.