Ushbu tadqiqot Ikkinchi jahon urushidan keyin Yaponiyaning mahalliy nikoh bozorlarida yuzaga kelgan erkaklar tanqisligi juft tanlashga, ayollarning nikohdan oldingi va keyingi iqtisodiy rollariga hamda keyingi avlodning ta’lim va mehnat bozori natijalariga qanday ta’sir qilganini o‘rganadi. Ikkinchi jahon urushi bilan bog‘liq erkaklar tanqisligi tadqiqotda bevosita harbiy o‘limlar soni bilan emas, balki prefektura va tug‘ilish kohortasi darajasida nikoh yoshidagi erkak/ayol nisbatining 1935-yilgacha bo‘lgan darajaga nisbatan pasayishi bilan o‘lchanadigan demografik nikoh bozori shokidir. Tadqiqot prefektura darajasida farqlar farqi yondashuvidan, shaxs va uy xo‘jaligi darajasida esa Yaponiyaning Social Stratification and Social Mobility (SSM) so‘rovlari hamda National Family Research of Japan: Special Survey 2001 (NFRJ-S01) ma’lumotlaridan foydalanadi. Asosiy natija shuki, erkaklar tanqisroq bo‘lgan nikoh bozorlarida erkaklarning ijtimoiy maqomi yuqoriroq oilalardan chiqqan yoki ma’lumoti yuqoriroq ayollar bilan juftlashishi ortadi, ayollarning nikohdan oldin to‘liq stavkada ishlashi ko‘payadi, biroq bu bandlik ustunligi nikohdan keyin barqaror saqlanmaydi va demografik shok bolalar avlodining ta’lim hamda mehnat bozori natijalari bilan ham bog‘liq bo‘ladi.

Tadqiqotda qo‘llanadigan erkaklar gipergamiyasi erkakning maqom jihatidan “yuqoriga” uylanishini anglatadi. Maqolada bu er-xotinlarning va ayniqsa ularning otalarining kasbiy nufuzi hamda er-xotinlarning ta’lim yillari orqali o‘lchanadi. Erkaklar tanqisligi kuchaygani sari kelinning otasining kasbiy maqomi kuyovning otasinikiga nisbatan yuqorilashi, kelinning kuyovga nisbatan ta’lim ustunligi ortishi va erkaklarning yuqoriroq malaka maqomiga ega oilalardan bo‘lgan ayollarga uylanish ehtimoli ko‘payishi aniqlangan.

Erkaklar tanqisligi faqat juftlashishni o‘zgartirmagan. Ayollarning nikohdan oldingi to‘liq stavkali bandligi erkaklar tanqisligining yuqoriroq darajasi bilan ijobiy bog‘liq bo‘lsa-da, nikohdan keyin to‘liq stavkali yoki yuqori malakali bandlikda sezilarli va barqaror o‘sish kuzatilmaydi. Xuddi shu shok ko‘proq farzand va ajralish ehtimolining yuqoriroq bo‘lishi bilan bog‘liq. Bu naqshlar uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi erkaklar tomon siljigan bo‘lishi mumkinligi haqidagi talqinga mos keladi; biroq tadqiqot uy ichidagi qaror qabul qilish vakolatini bevosita kuzatmagani uchun bu mexanizmni isbotlangan natija sifatida taqdim etmaydi.

Avlodlararo natijalarda, otalarning nikoh bozorida kuchliroq erkaklar tanqisligini boshdan kechirgan bo‘lishi onaning otadan ko‘ra ko‘proq ta’lim olgan nikohlar ehtimolini oshiradi va bolalarning ta’lim davomiyligi bilan salbiy bog‘liqlik ko‘rsatadi. Manbaning asosiy qisqartirilgan shakldagi bahosida erkak/ayol nisbatining 10 punktga kattaroq pasayishi bolalar ta’limining taxminan 0,33 yilga qisqaroq bo‘lishi bilan bog‘liq. Bu natija ayniqsa o‘g‘il bolalarda hamda iqtisodiy/institutsional resurslari cheklangan hududlarda yaqqolroq. Shunga qaramay, onaning otadan ko‘ra ko‘proq ta’lim olgani bilan bolalar ta’limining pastroq bo‘lishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni bevosita sababiy “ta’lim nomuvofiqligi ta’siri” deb belgilab bo‘lmaydi.

Ikkinchi jahon urushi Yaponiyadagi nikoh bozorini qanday izdan chiqardi?

Tadqiqotning tarixiy identifikatsiya mantiqi Yaponiya Imperator armiyasining prefekturaga asoslangan “hometown regiment” tizimiga tayanadi. Majburiy harbiy xizmatda muayyan hududlardan chaqirilgan erkaklarning bir xil mintaqaviy polklarda jamlanishi turli jang frontlaridagi yo‘qotishlarning ayrim prefekturalarga turlicha og‘irlikda ta’sir qilishiga olib kelgan.

Manbada 1938-1943 davrida 20 yoshli erkak kohortalarining taxminan yarmi, 1944-1945 davrida esa taxminan %70-i harbiy xizmatga chaqirilgani keltiriladi. Yaponiya harbiylarining jami o‘limlari taxminan 1,83 million deb beriladi. Jang maydonlaridagi yo‘qotish ko‘rsatkichlari ham katta farq qilgan; manbada Filippinlar uchun taxminan %80, Markaziy Tinch okeani orollari uchun %70, Birma uchun %67 va Janubiy Tinch okeani uchun %61 ko‘rsatkichlar keltiriladi.

Bu mintaqaviy harbiy tuzilma tadqiqot uchun muhim, chunki urush yo‘qotishlari butun Yaponiya bo‘ylab teng taqsimlanmagan. Ayrim prefekturalardan harbiy xizmatga chaqirilgan kohortalar ancha katta erkaklar yo‘qotishiga uchragan va urushdan keyingi mahalliy nikoh bozorlarida ayollarga nisbatan erkaklar kamroq qolgan.

Biroq tadqiqot kuzatilgan 1935-1950 yillardagi jinslar nisbati pasayishini bevosita “urushda halok bo‘lgan erkaklar soni” sifatida ishlatmaydi. 1950-yil aholisi urushdan keyingi qaytishlar, evakuatsiyalar, prefekturalararo migratsiya va boshqa demografik harakatlarni ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli mualliflar afzal ko‘rgan ibora WWII-related male scarcity, ya’ni Ikkinchi jahon urushi bilan bog‘liq erkaklar tanqisligidir.

1947-yildagi oila huquqi o‘zgarishi nega muhim?

Urushdan keyingi demografik o‘zgarish bir vaqtning o‘zida Yaponiyadagi nikoh institutining o‘zgarishi bilan kesishgan. Tadqiqot 1947-yilda uy xo‘jaligi boshlig‘i tizimining bekor qilinishi nikohda ota-ona roziligining rolini susaytirgani va juft tanlash ustidan oilaviy nazoratni kamaytirganini ta’kidlaydi.

Bu institutsional o‘zgarish erkaklar tanqisligining xulq-atvorga ta’siri yanada bevosita namoyon bo‘lishiga yordam bergan bo‘lishi mumkin. Ilgari oilalar ijtimoiy maqom va oila kelib chiqishi asosida juftlashishni ko‘proq boshqara olgan tizimdan individual juft tanlash nisbatan erkinlashgan tizimga o‘tish erkak/ayol nisbatidagi nomutanosiblikning nikoh vaqti va juft tanlashda kuchliroq aks etishiga imkon bergan bo‘lishi mumkin.

Erkaklar Tanqisligi Nikoh Bozorida Erkaklarning Maqom Jihatidan Yuqoriga Uylanishini Qanday O‘zgartirdi?

Tadqiqotning shaxs darajasidagi baholari nikoh yoshidagi erkak/ayol nisbati ko‘proq pasaygan prefektura va kohortalarda erkaklar xotinlarining oilaviy kasbiy maqomi hamda xotinlarining ta’limi bo‘yicha ko‘proq “yuqoriga” juftlashganini ko‘rsatadi; bundan tashqari, erkaklar yoshroq yoshda uylangan va er-xotinlar o‘rtasidagi yosh farqi kamaygan.

Assortativ juftlashish qanday o‘lchanadi?

Assortativ juftlashish er-xotinlarning ta’lim, ijtimoiy sinf yoki boshqa xususiyatlar bo‘yicha qanday moslashishini anglatadi. Tadqiqot erkaklarning maqom jihatidan yuqoriga uylanishini bir necha alohida o‘lchov bilan tekshiradi.

Eng batafsil o‘lchov kelinning otasining kasbiy nufuz balli bilan kuyovning otasining kasbiy nufuz balli o‘rtasidagi farqdir. Musbat farq kelinning kelib chiqish oilasining kasbiy maqomi yuqoriroq ekanini ko‘rsatadi. SSM kasb tasnifida shifokorlar, huquqshunoslar, universitet o‘qituvchilari, menejerlar va turli ish guruhlari uchun kasbiy nufuz ballari qo‘llangan.

Ikkinchi o‘lchov er-xotinlarning ta’lim yillari o‘rtasidagi farqdir. Kelinning ta’lim yili minus kuyovning ta’lim yili musbat bo‘lsa, ayol ko‘proq ta’lim olgan bo‘ladi. Uchinchi o‘lchov otasi past malaka talab qiladigan ishda ishlaydigan erkakning otasi yuqori malaka maqomida ishlaydigan ayolga uylangan-uylanmaganini ko‘rsatadigan ikkilik o‘zgaruvchidir. Bundan tashqari, er-xotinlar yoshidagi farq ham nikoh bozoridagi o‘zgarishning alohida ko‘rsatkichi sifatida o‘rganilgan.

Manba bayoniga ko‘ra, jinslar nisbatining 10 punktga kattaroq pasayishi kelinning otasining kasbiy nufuzini kuyovning otasinikiga nisbatan taxminan 1,42 punktga oshiradi va er-xotinlar yosh farqini taxminan 0,20 yilga qisqartiradi; bu ikki masshtablash 3-jadval koeffitsiyentlariga mos keladi.

Manba ichidagi sonli nomuvofiqlik: Xuddi shu paragraf ta’lim farqi uchun jinslar nisbatining 10 punktga pasayishini taxminan 1,1 yillik o‘sish deb talqin qiladi. Biroq 3-jadvalda berilgan koeffitsiyent 0.0106 va jinslar nisbati pasayishi foiz-punkt o‘lchovida ishlatilsa, 10 birlik o‘zgarish 0,106 yil beradi. Manbadagi jadval koeffitsiyenti bilan matndagi masshtablash o‘rtasida taxminan o‘n baravar farq bo‘lgani uchun Verianla bu yerda koeffitsiyentni o‘zgartirmaydi va 1,1 yillik ifodani tasdiqlangan miqdoriy natija sifatida takrorlamaydi.

Manba 1-rasmidagi asosiy demografik tendensiya

Manba grafigi nikoh yoshidagi erkak/ayol nisbati urushdan oldin taxminan muvozanat atrofida bo‘lganini, urush davrida ayniqsa 1945-yilga yaqin keskin pasayganini va 1950-yillardan keyin qayta tiklanib, 1960-yil atrofida muvozanatga yaqinlashganini ko‘rsatadi. Quyidagi SVG xom aholi qatorini qayta hisoblash emas; u manba 1-rasmining ko‘rinadigan tendensiyasini tushuntirish maqsadida qayta ifodalovchi taxminiy chizmadir.

Jinslar nisbatining pasayishi haqiqatan ham urush yo‘qotishlari bilan bog‘liq ekaniga dalil

Manba faqat umumiy erkak/ayol nisbatiga qaramaydi. Besh yillik tug‘ilish kohortalari 1935-yilgi aholini ro‘yxatga olishdan 1950-yilgi aholini ro‘yxatga olishgacha ayollar va erkaklar uchun alohida kuzatilgan. Urushda harbiy xizmat yoshiga to‘g‘ri kelgan erkak kohortalardagi aholi kamayishi ayollardagi kamayishdan sezilarli darajada kattaroq. Mualliflar bu naqshni urush yo‘qotishlari kuzatilgan jinsiy nomutanosiblikning asosiy manbai bo‘lganiga qo‘shimcha dalil sifatida ishlatadilar.

Shunga qaramay, tadqiqot dizayni urushdagi o‘limlarni bevosita o‘lchamaydi. Ayniqsa 1945-1950 oralig‘idagi qaytish va ichki migratsiya kuzatilgan 1950-yil jinslar nisbatiga kirishi mumkin. Shu sababli natijalarning to‘g‘ri nomi “Ikkinchi jahon urushi bilan bog‘liq erkaklar tanqisligi ta’siri”dir.

Resurslari kuchliroq va cheklanganroq hududlar

Tadqiqot geterogenlikni baholash uchun prefekturalarni iqtisodiy va institutsional resurslariga qarab ikki guruhga ajratadi. Tokyo metropol hududi, Keihanshin ya’ni Osaka-Kyoto-Kobe mintaqasi, Chukyo ya’ni Nagoya hududi va Fukuoka yuqori resursli hududlar sifatida; boshqa prefekturalar esa resurslari cheklangan hududlar sifatida tasniflangan.

Bu ajratish oddiy “shahar-qishloq” tasnifi emas. Maqsad iqtisodiy imkoniyatlar, aholi zichligi, infratuzilma va institutsional salohiyatdagi farqlar oilalarning demografik shoklarga moslashish qobiliyatini qanday o‘zgartirishi mumkinligini o‘rganishdir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Prefektura darajasidagi farqlar farqi modeli

Birinchi empirik qatlam Yaponiyaning 47 prefekturasidagi nikoh natijalarini o‘rganadi. Okinawa AQSh boshqaruvi ostida bo‘lgani va statistik tizimi boshqa prefekturalar bilan qiyoslanadigan darajada bo‘lmagani uchun tahlildan chiqarilgan. Asosiy davr 1920-1960; ajralish darajasi qatori 1935-yildan keyin boshlanadi.

Asosiy model:

\[ Outcome_{p,t} = \beta \cdot \Delta GenderRatio_p \times Post_t + \delta_p + \lambda_t + u_{p,t} \tag{1} \]

\(Outcome_{p,t}\) \(p\) prefekturasida \(t\) yilidagi nikoh yoshi, er-xotin yoshidagi farq, yosh-jins guruhiga xos nikoh darajasi yoki ajralish darajasi kabi natijani ifodalaydi. \(\Delta GenderRatio_p\) 1935-yilga nisbatan 1950-yilda yuz bergan erkak/ayol nisbati pasayishini; \(Post_t\) 1950-yil va undan keyingi davrni; \(\delta_p\) prefektura qat’iy ta’sirlarini; \(\lambda_t\) yil qat’iy ta’sirlarini; \(u_{p,t}\) esa xato hadini bildiradi.

Faqat 47 prefektura mavjud bo‘lgani uchun asosiy inferensiyada prefektura darajasida wild cluster bootstrap qo‘llanadi. Muqobil spetsifikatsiya 1920-yildagi urushdan oldingi erkak va ayol sof migratsiya oqimlarini yil qat’iy ta’sirlari bilan o‘zaro ta’sirlantirib, tarixiy migratsiya tendensiyalarini nazorat qiladi.

Identifikatsiya uchun asosiy faraz parallel tendensiyalardir: Ikkinchi jahon urushi bilan bog‘liq jinslar nisbati shoki bo‘lmaganida, shok kattaligi turlicha bo‘lgan prefekturalarning nikoh natijalari o‘xshash tendensiyalarni kuzatgan bo‘lishi kerak. Qo‘shimcha voqea-tadqiqot grafiklari 1920-1935 koeffitsiyentlari nolga yaqin va nisbatan barqaror ekanini ko‘rsatadi. Er-xotin yoshidagi farq va erkaklarning nikoh yoshi uchun 1940-yil koeffitsiyentlarining manfiy tomonga o‘ta boshlashi 1937-yildan keyingi dastlabki urush safarbarligining ta’siri bo‘lishi mumkinligi sababli alohida qayd etiladi.

Prefektura darajasidagi nikoh natijalari

Natijalarning umumiy naqshi erkaklar tanqisligi ayniqsa erkaklarga ertaroq uylanish imkonini berganini ko‘rsatadi. Er-xotin yoshidagi farq qisqargan bo‘lsa-da, ayollarning nikoh yoshida sezilarli o‘zgarish kuzatilmaydi. Nikoh darajasi reaksiyasi ham asosan 20-24 yoshli erkaklarda jamlangan.

Shaxs va uy xo‘jaligi darajasidagi ma’lumotlar

Asosiy mikro ma’lumot manbai Yaponiyada 1955-yildan boshlab taxminan o‘n yillik oraliqlarda o‘tkaziladigan National Survey of Social Stratification and Social Mobility (SSM) tadqiqotidir. SSM ijtimoiy tabaqalanish, kasb, ta’lim, turmush o‘rtog‘i haqidagi ma’lumotlar va avlodlararo xususiyatlar bo‘yicha batafsil ma’lumot beradi.

1985-yilgi to‘lqin bolalikdagi yashash joyi va migratsiya tarixi kabi identifikatsiya uchun zarur o‘zgaruvchilarni o‘z ichiga olmagani uchun chiqarib tashlangan. 1995-yilgacha bo‘lgan to‘lqinlarda asosiy respondentlar erkaklar bo‘lgan, biroq ularning turmush o‘rtoqlari haqida batafsil ma’lumot yig‘ilgan; 1995-yil va undan keyin ayollar ham bevosita tanlanmaga kiritilgan.

SSM ayollarning nikohdan oldingi va keyingi mehnat tarixi yetarli bo‘lmagan joylarda National Family Research of Japan: Special Survey 2001 (NFRJ-S01) bilan to‘ldirilgan. NFRJ-S01 32-81 yoshdagi ayollarning hayot sikli bo‘yicha bandlik va oila ma’lumotlarini beradi.

Ichki migratsiya nikoh bozori tanlovining natijasi bo‘lishi mumkinligi xavfiga qarshi tadqiqotchilar shaxsni katta yoshda yashagan joyiga ko‘ra emas, balki bolalik prefekturasi va tug‘ilish kohortiga ko‘ra tarixiy jinslar nisbatiga bog‘laydilar. Bu yondashuv tadqiqotda Intent-to-Treat mantig‘i sifatida izohlanadi.

Shaxs darajasidagi model

Juftlashish va ayollarning o‘rta muddatli natijalari uchun asosiy model:

\[ Y_{i,p,b,t} = \beta \cdot \Delta GenderRatio_{p,b} + \lambda_p + \delta_b + \eta_t + X_{i,t} + u_{i,p,b,t} \tag{2} \]

\(i\) shaxsni, \(p\) bolalik prefekturasini, \(b\) besh yillik tug‘ilish kohortini va \(t\) so‘rov to‘lqinini ko‘rsatadi. \(\Delta GenderRatio_{p,b}\) mazkur kohorta 20-34 yoshda bo‘lganida duch kelgan o‘rtacha jinslar nisbati shu prefekturaning 1935-yilgi darajasidan qanchalik past bo‘lganini o‘lchaydi.

\(\lambda_p\) prefektura, \(\delta_b\) tug‘ilish kohortasi va \(\eta_t\) so‘rov to‘lqini qat’iy ta’sirlaridir. \(X_{i,t}\) yosh, yoshning kvadrati va tegishli natijalarda boshqa individual nazoratlarni o‘z ichiga oladi. Standart xatolarda Conley’ning makoniy va vaqtga bog‘liqlikka chidamli usuli qo‘llanadi.

Urushdan Keyingi Erkaklar Tanqisligi Ayollarning Nikohdan Oldin va Keyin Ishlashiga Qanday Ta’sir Qildi?

Jinslar nisbatining kattaroq pasayishi ayollarning nikohdan oldin to‘liq stavkada ishlash ehtimolini sezilarli darajada oshirgan; biroq nikohdan keyin umumiy bandlik faqat kichik va chegaraviy o‘sish ko‘rsatgan, to‘liq stavkali va yuqori malakali bandlikda esa sezilarli barqaror o‘sish topilmagan. Shu sababli manba urush davridagi ayollar bandligidagi yutuqni uzoq muddatli kasbiy kuchayishdan ko‘ra vaqtinchalik ishchi kuchi ehtiyoji bilan ko‘proq mos deb hisoblaydi.

Qo‘shimcha natijalarda nikohdan oldingi yuqori malakali ish va kasbiy maqom balli uchun sezilarli bog‘liqlik topilmagan. Nikohdan keyingi yuqori malakali ish va kasbiy maqom koeffitsiyentlari ham kichik, manfiy va statistik jihatdan ahamiyatsiz. Shu sababli “ayollarning nikohdan keyingi to‘liq stavkali yoki yuqori malakali bandligi kamaydi” degan xulosaga kelish to‘g‘ri emas; manba aniq ravishda sezilarli manfiy ta’sirni ko‘rsata olmaganini bildiradi.

Tug‘ilish va ajralish qanday talqin qilinadi?

Kuchliroq erkaklar tanqisligi ko‘proq farzand bilan bog‘liq va birinchi tug‘ish yoshi uchun ham ertaroq tug‘ishga ishora qiluvchi zaif dalil mavjud. Manba bu naqshni erkaklarning uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi ortishi bilan mos deb hisoblasa-da, ertaroq nikoh farzand tug‘ish uchun uzoqroq nikoh davrini yaratishi, uy xo‘jaligi daromad sharoitlari yoki bolalarning iqtisodiy qiymatiga oid boshqa kanallar ham mumkinligini ta’kidlaydi.

Ajralish ehtimolining ortishi ham o‘z-o‘zidan muzokara kuchini aniqlamaydi. Ayollarning erkaklar variantlari cheklangani sabab kamroq mos juftliklarni qabul qilgan bo‘lishi yoki erkaklarning qayta juftlashish imkoniyatlari ortgan bo‘lishi kabi turli mexanizmlar mumkin.

Shu sababli tug‘ilish va ajralish natijalari “erkaklarning uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi aniq oshdi” shaklida emas, balki bu mexanizmga mos, ammo muqobil izohlarga ochiq topilmalar sifatida baholanishi kerak.

Avlodlararo model

Bolalar natijalari 1995, 2005 va 2015 SSM to‘lqinlari bilan o‘rganiladi. Bola duch kelgan demografik shok o‘zining tug‘ilish kohortidan emas, balki otasi nikoh bozoriga kirgan prefektura va kohortdagi erkaklar tanqisligidan kelib chiqadi.

Asosiy qisqartirilgan shakl modeli:

\[ Y^{child}_{i,f,p,b,t} = \delta \cdot \Delta GR^{father}_{p,b} + \lambda_p + \delta_b + \eta_t + Z_{f,t} + X_{i,t} + u_{i,f,p,b,t} \tag{3.1} \]

\(\Delta GR^{father}_{p,b}\) otaning nikoh yoshidagi kohortida uchragan erkaklar tanqisligidir. Uy xo‘jaligi nazoratlari orasida ota-onalarning jami ta’limi, uy xo‘jaligi hajmi va otaning yoshi; individual nazoratlar orasida bolaning yoshi va jinsi bor. Prefektura, otaning tug‘ilish kohortasi va so‘rov to‘lqini qat’iy ta’sirlari qo‘shiladi.

Er-xotinlarning ta’lim nomuvofiqligini o‘rganadigan mexanizm regressiyasi esa:

\[ Mismatch_{f,p,b,t} = \beta \cdot \Delta GR^{father}_{p,b} + \lambda_p + \delta_b + \eta_t + Z_{f,t} + X_{i,t} + e_{f,p,b,t} \tag{3.2} \]

ko‘rinishidadir. Bu yerdagi muhim uslubiy chegara shuki, jinslar nisbati shoki ham juftlashishga, ham bolalar natijalariga ta’sir qilishi juftlashishdagi o‘zgarish bolalar natijasiga vositachilik qilishini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi. Shok tug‘ilish, ajralish, daromad, juftlashish sifati yoki boshqa kanallar orqali ham bolalarga yetib borishi mumkin.

Vaqtinchalik Demografik Shok Bolalarning Ta’limiga Qanday Ta’sir Qilishi Mumkin?

Tadqiqotning qisqartirilgan shakldagi topilmalariga ko‘ra, otaning nikoh yoshidagi erkaklar tanqisligi kuchaygani sari onaning otadan ko‘ra ko‘proq ta’lim olgan bo‘lish ehtimoli oshadi va bolalarning ta’lim davomiyligi kamayadi; jinslar nisbatining 10 punktga kattaroq pasayishi butun tanlanmada taxminan 0,33 yil kamroq ta’lim bilan bog‘liq, biroq bu natija ayniqsa o‘g‘il bolalarda va resurslari cheklangan hududlarda jamlangan, uy xo‘jaligi ichidagi muzokara mexanizmi esa bevosita identifikatsiya qilinmaydi.

Shunga ko‘ra, erkaklar tanqisligi o‘lchovining 10 punktga kattaroq bo‘lishi chiziqli koeffitsiyent bo‘yicha onaning otadan ko‘ra ko‘proq ta’lim olgan bo‘lish ehtimolida taxminan 5,8 foiz-punkt o‘sish va butun tanlanmada taxminan 0,326 yil ta’lim kamayishi bilan bog‘liq. Past resursli hududlarda xuddi shu chiziqli masshtab taxminan 0,406 yil, o‘g‘il bolalarda esa taxminan 0,493 yil kamroq ta’lim bilan bog‘liq.

Ona otadan ko‘ra ko‘proq ta’lim olgan uy xo‘jaliklarida nega boshqa natija kuzatiladi?

Manba 6-jadvali er-xotinlarning jami ta’lim darajasi va farzandlar soni hisobga olingandan keyin ona otadan ko‘ra ko‘proq ta’lim olgan uy xo‘jaliklarida bolalarning ta’lim yili pastroq ekanini ko‘rsatadi. Asosiy spetsifikatsiyada bog‘liqlik taxminan -0,51 yil; ota-onalarning jami ta’limini moslashuvchan qat’iy ta’sirlar bilan nazorat qiladigan spetsifikatsiyada taxminan -0,36 yil.

Bu jadval ayniqsa ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi kerak. Manba bu koeffitsiyentlar shartli bog‘liqliklar ekanini va er-xotin ta’limidagi nomuvofiqlikning sababiy ta’siri sifatida talqin qilinmasligi kerakligini aniq ta’kidlaydi.

Mualliflar muhokama qilgan ehtimoliy mexanizm shuki, an’anaviy yapon oilaviy tuzilishida bolaga qarashning katta qismi onaga yuklanar ekan, yirik moliyaviy va investitsiya qarorlarida ota vakolati kuchli bo‘lib qolishi mumkin. Bunday holatda ko‘proq ta’lim olgan onaning yuqori inson kapitali bolalarga investitsiya qilishda xuddi shu darajadagi qaror vakolatiga aylanmasligi mumkin. Biroq tadqiqot bu qaror jarayonini kuzatmaydi.

Mehnat bozoriga cho‘zilgan avlodlararo topilmalar

Qo‘shimcha tahlillar ayni demografik shok bolalarning yuqori malakali ishda ishlash ehtimoli, universitetni tugatish, bandlik va yillik daromad kabi voyaga yetganlik natijalari bilan ham salbiy bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

Yuqori malakali ishda ishlash uchun otaning erkaklar tanqisligi koeffitsiyenti butun tanlanmada -0.0100 va p<0.01 darajasida ahamiyatli. Natija past resursli hududlarda -0.0109 va o‘g‘il bolalarda -0.0144 bo‘lib ahamiyatli qoladi, yuqori resursli hududlar va qiz bolalarda esa statistik jihatdan ahamiyatli emas.

Qo‘shimcha A.10-jadvalda universitetni tugatish koeffitsiyenti -0.0041, bandlik holati koeffitsiyenti -0.0075 va yillik daromad koeffitsiyenti -8.8271 sifatida berilgan. Yillik daromad o‘zgaruvchisining birligi 10.000 yen/yil deb belgilangan.

Barqarorlik va geterogenlik tekshiruvlari

Manba asosiy topilmalarni turli o‘lchov va tanlanma tanlovlari bilan sinaydi. Erkaklarning maqom jihatidan yuqoriga uylanishi ordered logit modellarida ham ko‘rinadi; ta’sir asosan ayol tomonining maqomi erkak tomoninikidan yuqori bo‘lgan musbat farqlarda jamlangan. Muqobil DID spetsifikatsiyasi asosiy juftlashish natijalari va ajralish topilmasini saqlab qoladi.

Mintaqaviy geterogenlikda otalarning kasbiy maqomi bo‘yicha yuqoriga uylanish ham yuqori, ham past resursli hududlarda ko‘rinadi, ta’lim bo‘yicha yuqoriga uylanish esa yuqori resursli hududlarda kuchliroq namoyon bo‘ladi. Er-xotin yoshidagi farqning kamayishi esa past resursli hududlarda yaqqolroq.

Tug‘ilish va ajralishdagi o‘sish past resursli hududlarda jamlangan. Bolalar avlodidagi ta’lim va yuqori malakali ish natijalari ham xuddi shunday pastroq resursli hududlarda va o‘g‘il bolalarda kuchliroq.

Manba shuningdek 1979-yilni gender me’yorlaridagi institutsional o‘zgarish uchun chegara sifatida qo‘llab geterogenlik tahlilini o‘tkazadi. Salbiy avlodlararo natijalar eski me’yorlar sharoitida nikoh bozoriga kirgan kohortalarda jamlangan, keyingi tanlanma esa kichikroq. Hiroshima va Nagasaki’ni chiqarib tashlash asosiy salbiy avlodlararo natijalarni yo‘q qilmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Ikkinchi jahon urushi bilan bog‘liq kuchliroq erkaklar tanqisligi Yaponiyadagi nikoh juftlashuvini erkaklarning maqom jihatidan yuqoriga uylanishi tomon o‘zgartirgan.
• Erkaklarning nikoh yoshi pasaygan va er-xotinlar yoshidagi farq qisqargan.
• Ayollarning nikohdan oldingi to‘liq stavkali bandligi oshgan; bu ustunlik nikohdan keyin to‘liq stavkali yoki yuqori malakali bandlikda sezilarli darajada davom etmagan.
• Erkaklar tanqisligi ko‘proq farzand va ajralish ehtimolining yuqoriroq bo‘lishi bilan bog‘liq.
• Otalarning nikoh bozori erkaklar tanqisligi onaning otadan ko‘ra ko‘proq ta’lim olgan bo‘lishi va bolalarning pastroq ta’lim darajasi bilan bog‘liq.
• Salbiy avlodlararo natijalar ayniqsa o‘g‘il bolalarda va past resursli hududlarda jamlangan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Kuzatilgan jinslar nisbati o‘zgarishining barchasi faqat urushdagi o‘limlardan kelib chiqqani isbotlanmaydi.
• Erkaklar tanqisligi ayollarning nikohdan keyingi to‘liq stavkali yoki yuqori malakali bandligini sezilarli darajada kamaytirgani ko‘rsatilmaydi.
• Tug‘ilish va ajralishdagi o‘zgarishlar faqat uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi tufayli yuz bergani isbotlanmaydi.
• Onaning otadan ko‘ra ko‘proq ta’lim olgani bolalar ta’limini sababiy ravishda pasaytirgani ko‘rsatilmaydi.
• Ko‘proq ta’lim olgan onaning inson kapitalidan uy xo‘jaligida foydalana olmaslikka oid muzokara mexanizmi bevosita kuzatilmaydi.
• Yaponiyaning urushdan keyingi institutsional va ijtimoiy kontekstidagi koeffitsiyentlarni boshqa mamlakat yoki davrlarga bevosita umumlashtirib bo‘lmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Effects of Gender Imbalance Within and Across Generations: Men’s Marrying Up and Family Dynamics

Mualliflar: Xinyan Liu; Midori Wakabayashi; Wataru Kureishi; Yanjun Li; Yu Bai.

Muassasalar: Xinyan Liu — Lingnan University, Hong Kong. Midori Wakabayashi — Graduate School of Economics and Management, Tohoku University, Japan. Wataru Kureishi — Tokyo Metropolitan University, Japan. Yanjun Li — Graduate School of Economics and Management, Tohoku University, Japan. Yu Bai — Graduate School of Economics and Management, Tohoku University, Japan.

Corresponding author: Yuklangan versiyada alohida corresponding author belgisi mavjud emas.

Manba turi: Tarixiy ekonometrik working paper; prefektura va mikro-uy xo‘jaligi ma’lumotlarini birlashtiruvchi kuzatuv/quasi-eksperimental tadqiqot.

Taqriz / nashr holati: 22-oktabr 2026 holatiga ko‘ra Lingnan University’ning rasmiy tadqiqotchi profili ishni Working Paper sifatida ro‘yxatga olgan. Asian Economic Development Conference 2026 dasturida ish taqdim etilgan tadqiqotlar qatorida. Taqrizdan o‘tgan jurnal versiyasi tasdiqlanmagan.

DOI: Yuklangan PDF’da DOI ko‘rsatilmagan va mavjud rasmiy bibliografik manbalarda ishonchli tarzda tasdiqlanmagani sabab DOI qo‘shilmagan.

JEL tasnifi: I21, J12, J16, N35.

Kalit so‘zlar: Gender Imbalance; Marriage Patterns; Intergenerational Effects; Japan.

Asosiy tarixiy tushuntiruvchi o‘zgaruvchi: Nikoh yoshidagi aholida erkak/ayol nisbatining prefektura va kohorta darajasida 1935-yilgacha bo‘lgan bazaga nisbatan pasayishi. Bu o‘zgaruvchi harbiy o‘limning sof o‘lchovi emas, asosan urush yo‘qotishlari natijasida yuzaga kelgan, biroq urushdan keyingi aholi harakatlarini ham o‘z ichiga olishi mumkin bo‘lgan amaldagi demografik nomutanosiblikdir.

Prefektura ma’lumotlari: Population Census; Vital Statistics of Japan; Changes in First Marriage Age and Proportions Never Married by Region in Japan: 1920–1990.

Mikro ma’lumotlar: National Survey of Social Stratification and Social Mobility (SSM); ayollar hayot sikli bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumot sifatida National Family Research of Japan: Special Survey 2001 (NFRJ-S01).

Asosiy statistik usullar: Prefektura va yil qat’iy ta’sirli DID; wild cluster bootstrap; urushdan oldingi migratsiya o‘zaro ta’sir nazoratlari; prefektura, tug‘ilish kohortasi va so‘rov to‘lqini qat’iy ta’sirli mikro regressiyalar; Conley makoniy/vaqtga bog‘liqlikka chidamli standart xatolari; kichik guruh va muqobil model barqarorlik tekshiruvlari.

Moliyalashtirish: Ko‘rib chiqilgan 53 sahifalik versiyada alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Ko‘rib chiqilgan versiyada alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti mavjud emas.

Ma’lumotlar mavjudligi: Alohida Data Availability bo‘limi mavjud emas; foydalanilgan ommaviy aholi/vital statistika manbalari hamda SSM va NFRJ-S01 ma’lumot manbalari usul bo‘limida tavsiflangan.

Muallif hissalari / CRediT: Ko‘rib chiqilgan versiyada alohida CRediT hissalar taqsimoti mavjud emas.

Litsenziya: Yuklangan versiyada ochiq Creative Commons litsenziyasi tasdiqlanmagan. Ushbu Verianla maqolasi manba grafik dizaynini yoki asl ifoda tuzilishini qayta nashr qilmaydi; ilmiy munosabatlarni mustaqil jadval, izoh va SVG tuzilmasida qayta ifodalaydi.

Muhim manba ichidagi miqdoriy ogohlantirish: 3-jadvalda ta’lim farqi koeffitsiyenti 0.0106 bo‘lsa, manba bayonida jinslar nisbatining 10 punktga pasayishi taxminan 1,1 yillik ta’lim farqi bilan bog‘lanadi. Koeffitsiyent va ko‘rsatilgan masshtab birga o‘qilganda 0,106 yil chiqadi, shuning uchun manba ichida taxminan o‘n baravar sonli nomuvofiqlik bor. Ushbu Verianla versiyasi jadval koeffitsiyentini o‘zgartirmagan va nomuvofiqlikni ochiq saqlagan.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqotdagi urush sababli yuzaga kelgan jinslar nisbati variatsiyasi kuchli tarixiy identifikatsiya strategiyasini ta’minlasa-da, kuzatilgan 1950-yil nisbati urushdan keyingi migratsiya va qaytishlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin. Uy xo‘jaligi ichidagi muzokara kuchi va ta’lim nomuvofiqligining bolalar natijalariga vositachiligi bevosita o‘lchanmagan.