Bayescha Strukturaviy Vaqt Qatori (Bayesian Structural Time Series, BSTS), kuzatilgan iqtisodiy qatorni vaqt davomida o‘zgarishi mumkin bo‘lgan kuzatilmaydigan trend tarkibiy qismlariga ajratuvchi ehtimollik holat-fazo modelidir; Bayescha Modelni O‘rtachalash (Bayesian Model Averaging, BMA) esa bitta regressiya modelini tanlash o‘rniga muqobil model kombinatsiyalarining posterior ehtimollarini birgalikda baholab, o‘zgaruvchilarning model noaniqligi sharoitidagi barqarorligini o‘lchaydigan usuldir. Ushbu tadqiqot Janubiy Afrikaning 1960Q1–2025Q3 davridagi choraklik makroiqtisodiy ma’lumotlaridan foydalanib, uzoq muddatli o‘sish sekinlashuvi va investitsiya dinamikasining ushbu sekinlashuv bilan bog‘liqligini ikki usulni birgalikda qo‘llab o‘rganadi. BSTS natijalari latent trend o‘sishida uzoq muddatli sezilarli pasayish mavjudligini; asosiy BMA modeli esa investitsiya o‘sishi o‘rganilgan to‘rtta makroiqtisodiy o‘zgaruvchi orasida o‘sish bilan eng kuchli bir vaqtdagi korrelyat ekanini ko‘rsatadi. Biroq kechiktirilgan YAIM o‘sishi modelga qo‘shilganda investitsiyaning mustaqil prognoz yordami keskin kamayadi; shu sababli natijalar investitsiya o‘sishning mustaqil sababiy harakatlantiruvchisi ekanini isbotlamaydi.

BSTS posterior o‘rtachasi tanlanma boshida %5 dan yuqori bo‘lgan latent trend o‘sishi 2025Q3 atrofida taxminan %1,1 darajasiga pasayganini ko‘rsatadi. Post-GFC/Pre-COVID davri bilan Pre-GFC davri o‘rtasidagi o‘rtacha trend o‘sishi farqi −1,535 foiz punktni tashkil etadi va pasayishning posterior ehtimoli 0,996 ga teng. Post-COVID davri bilan Pre-GFC o‘rtasidagi farq −2,188 foiz punkt, pasayish ehtimoli esa yana 0,996. Bunga qarshi, Post-COVID bilan Post-GFC/Pre-COVID davrlari o‘rtasidagi qo‘shimcha −0,652 punktlik pasayishning %95 ishonchli intervali nolni qamrab olgani uchun pandemiyadan keyingi alohida tarkibiy uzilish kamroq aniqlik bilan belgilanadi.

Asosiy BMA modelida investitsiya o‘sishining posterior inclusion probability (PIP) qiymati 1,000, posterior o‘rtacha koeffitsiyenti 0,214. Valyuta kursi o‘sishining PIP qiymati 0,831, foiz stavkasining 0,612 va davlat xarajatlari o‘sishining 0,412. Ammo bir davr kechiktirilgan YAIM o‘sishi bilan bir davr kechiktirilgan investitsiya o‘sishi bir xil model makoniga kiritilganda, kechiktirilgan YAIM o‘sishining PIP qiymati 1,000 ga yetadi, investitsiyaning PIP qiymati esa 0,238 ga tushadi. Tadqiqotning eng muhim talqin chegarasi shu: zaif investitsiya Janubiy Afrikaning uzoq davom etgan past o‘sish muhitining kuchli xususiyatidir, biroq ma’lumotlar investitsiyaning o‘zi mustaqil va sababiy ustunlikka ega ekanini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqot muammosi

Janubiy Afrikaning iqtisodiy o‘sishi so‘nggi bir necha o‘n yillikda sezilarli darajada zaiflashdi. Tadqiqotning asosiy savoli faqat o‘sish pasayganini ko‘rsatish emas, balki investitsiya dinamikasining ushbu uzoq muddatli sekinlashuvdagi nisbiy ahamiyatini boshqa makroiqtisodiy o‘zgaruvchilar bilan birga va model tanlashga oid noaniqlikni hisobga olgan holda baholashdir.

Tadqiqot ayniqsa investitsiyaning roliga e’tibor qaratadi; biroq investitsiyani iqtisodiyotning yagona yoki yakuniy sababi sifatida ko‘rmaydi. Manba elektr ta’minotidagi muammolar, logistika tor joylari, infratuzilma yetishmovchiligi, davlat salohiyatidagi cheklovlar va siyosat noaniqligi kabi chuqurroq tarkibiy sharoitlar investitsiyaning kutilayotgan daromadliligini pasaytirishi va investitsiya orqali o‘sishga uzatilishi mumkinligini muhokama qiladi.

Tadqiqot adabiyotda ko‘zlagan bo‘shliq

Avvalgi tadqiqotlar investitsiya, infratuzilma, institutlar, makroiqtisodiy barqarorlik va o‘sish o‘rtasidagi aloqalarni keng o‘rgangan. Manba belgilagan bo‘shliq — Janubiy Afrika uchun investitsiyaning tanlangan boshqa makroiqtisodiy o‘sish korrelyatlariga nisbatan barqarorligini bir vaqtning o‘zida o‘zgaruvchan uzoq muddatli trend va model noaniqligini hisobga oluvchi birlashgan Bayescha doirada baholaydigan tadqiqotlar kamligidir.

Nega ikki usul birgalikda qo‘llanadi?

BSTS va BMA bir xil savolga javob bermaydi. BSTS Janubiy Afrikaning asosiy trend o‘sish sur’ati vaqt davomida qanday o‘zgarganini baholaydi. BMA esa kuzatilgan real YAIM o‘sishining tanlangan makroiqtisodiy o‘zgaruvchilar bilan aloqasini turli model kombinatsiyalari ostida baholaydi. Shunday qilib, tadqiqot “o‘sishning uzoq muddatli tendensiyasi qanday o‘zgardi?” degan savolni “qaysi makro o‘zgaruvchilar turli spetsifikatsiyalarda o‘sish bilan eng izchil bog‘langan?” degan savoldan ajratadi.

Nega investitsiya o‘sishi kuchli ko‘rinadi, ammo sababiy natija hisoblanmaydi?

Chunki asosiy BMA modelida investitsiya o‘sishi PIP=1,000 bilan barcha yuqori posterior ehtimolli spetsifikatsiyalarda qatnashsa-da, GFCF ayni paytda YAIMning xarajat tarkibiy qismlaridan biridir va investitsiya bilan ishlab chiqarish kuchli protsiklikdir. Bir davr kechiktirilgan YAIM o‘sishi ayni model makoniga qo‘shilganda investitsiyaning PIP qiymati 0,238 ga tushadi, kechiktirilgan YAIM o‘sishining PIP qiymati esa 1,000 bo‘ladi. Shu sababli asosiy natija kuchli bir vaqtdagi aloqani qo‘llab-quvvatlaydi; mustaqil sababiy ta’sirni qo‘llab-quvvatlamaydi.

Neoklassik va endogen o‘sish doirasi

Tadqiqotning nazariy doirasi neoklassik va endogen o‘sish nazariyalariga asoslanadi. Neoklassik yondashuvda investitsiya kapital zaxirasi va ishlab chiqarish salohiyatini oshiradi. Endogen o‘sish modellari esa kapital shakllanishi texnologiyani o‘zlashtirish, unumdorlik, bilim tarqalishi va inson kapitali kanallari orqali uzoqroq muddatli ta’sirlar yaratishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Manba ushbu nazariy kanallarni bevosita alohida-alohida baholamaydi. Empirik tahlil faqat investitsiya, davlat xarajatlari, pul sharoitlari va valyuta kursi dinamikasi kabi tanlangan makro o‘zgaruvchilarning o‘sish bilan aloqasini baholaydi.

Uch iqtisodiy rejim

Tanlanma uch rejimga bo‘lingan:

Bu rejimlar deterministik tarzda baholangan tarkibiy uzilish sanalari emas; muhim makroiqtisodiy davrlarni taqqoslash uchun tadqiqotda oldindan belgilangan vaqt bo‘linmalaridir.

Ma’lumotlar to‘plami va o‘zgaruvchilar

Barcha asosiy makroiqtisodiy qatorlar South African Reserve Bank dan olingan. Real YAIM, real davlat xarajatlari va yalpi asosiy kapital shakllanishi (Gross Fixed Capital Formation, GFCF) real kattaliklardir. Foiz stavkasi asosiy modelda daraja sifatida, valyuta kursi esa Rand/AQSh dollari ko‘rinishida ishlatiladi.

Statsionarlik tekshiruvlari

Uzoq tanlanma va yaqqol tarkibiy o‘zgarishlar sabab Augmented Dickey–Fuller (ADF) va Kwiatkowski–Phillips–Schmidt–Shin (KPSS) testlari qo‘llangan. ADF testida nol gipoteza birlik ildiz, KPSS testida esa daraja statsionarligidir.

Log real YAIM va foiz stavkasi darajasi uchun statsionar emaslik yo‘nalishida sezilarli dalil mavjud. Investitsiya o‘sishi va valyuta kursi o‘sishi kuchliroq statsionarlik xususiyatlarini ko‘rsatsa, real YAIM va davlat xarajatlari o‘sishida testlar qisman turlicha signal beradi. BSTS modeli log real YAIMning latent darajasi va qiyaligini stoxastik tarzda o‘zgartirgani sababli qat’iy deterministik trend atrofida statsionarlikni majburiy talab qilmaydi.

Nega investitsiya nisbati bilan investitsiya o‘sishi turli natija beradi?

Investitsiya nisbati ma’lum davrda kapital shakllanishining YAIMga nisbatan hajmini, investitsiya o‘sishi esa kapital shakllanishi qanchalik tez oshganini yoki kamayganini ko‘rsatadi. Post-GFC/Pre-COVID davrida investitsiya nisbati %17,67 bo‘lib, Pre-GFC davridagi %14,50 dan yuqori bo‘lganiga qaramay, investitsiya o‘sishi %4,67 dan −%0,06 ga, YAIM o‘sishi esa %3,31 dan %1,43 ga tushgan. Shu sababli manba o‘sish sekinlashuvini tushuntirishda investitsiyaning YAIMdagi darajasidan ko‘ra investitsiya impulsining zaiflashishini ko‘proq axborot beruvchi deb hisoblaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Bayescha Strukturaviy Vaqt Qatori modeli

Kuzatilgan log real YAIM quyidagicha ajratiladi:

\[ y_t = \mu_t + \varepsilon_t, \qquad \varepsilon_t \sim N(0,\sigma_\varepsilon^2) \tag{1} \]

\(y_t\) kuzatilgan log real YAIMni, \(\mu_t\) kuzatilmaydigan trend darajasini, \(\varepsilon_t\) esa tasodifiy tarkibiy qismni ifodalaydi.

Trend mahalliy chiziqli trend modeli bilan rivojlantiriladi:

\[ \mu_t = \mu_{t-1}+\beta_{t-1}+\eta_t, \qquad \eta_t \sim N(0,\sigma_\eta^2) \tag{2} \]

\[ \beta_t=\beta_{t-1}+\zeta_t, \qquad \zeta_t \sim N(0,\sigma_\zeta^2) \tag{3} \]

\(\beta_t\) trendning vaqt davomida o‘zgarishi mumkin bo‘lgan qiyaligini, ya’ni asosiy o‘sish impulsini ifodalaydi. \(\eta_t\) va \(\zeta_t\) bir-biridan mustaqil Gauss buzilishlaridir.

Trend o‘sishini yilliklashtirish

Asosiy usul bo‘limida trend o‘sishi:

\[ g_t=400(\mu_t-\mu_{t-1}) \tag{4} \]

ko‘rinishida yozilgan. Bu choraklik log-trend o‘zgarishining chiziqlashtirilgan yillik foiz sur’atidir.

Manbadagi 3-rasm izohi esa posterior qiyalik tanlamalarini:

\[ 100[\exp(4\beta)-1] \]

ifodasi bilan yilliklashtirganini bildiradi. Bu ikki ko‘rinish kichik o‘sish sur’atlarida bir-biriga yaqin bo‘lsa-da, texnik jihatdan aynan bir xil emas. Verianla bu yerda manbadagi ikki ifodani alohida saqlaydi.

Latent trend o‘sishi natijasi

3-rasmda posterior o‘rtacha latent trend o‘sishi tanlanma boshida %5 dan yuqori. 1970-yillar va 1980-yillarda bosqichma-bosqich pasayish, 1990-yillar oxiri va 2000-yillar boshida vaqtinchalik yaxshilanish, 2000-yillar o‘rtasidan keyin esa yana yaqqol zaiflashish kuzatiladi. 2025Q3 ga kelib posterior o‘rtacha taxminan %1,1 ni tashkil etadi.

Birinchi va uchinchi taqqoslashlarda ishonchli interval to‘liq manfiy. Ikkinchi taqqoslashda interval nolni qamrab oladi. Demak, uzoq muddatli sekinlashuv uchun posterior dalil kuchli; COVIDdan keyingi alohida qo‘shimcha uzilishning kattaligi esa ancha noaniq.

Real o‘sish va investitsiyaning rejimlar bo‘yicha o‘zgarishi

Ushbu jadvallar birgalikda baholanganda, Post-GFC/Pre-COVID davridagi yuqori investitsiya nisbati investitsiya impulsidagi yaqqol yomonlashuvni yashirayotgani ko‘rinadi.

Investitsiya nisbatini hisoblash

Manba choraklik GFCFni yilliklashtirib, investitsiya nisbatini taxminan quyidagicha belgilaydi:

\[ Investment\ Ratio_t = 100\times\frac{4\,GFCF_t}{RGDP_t} \]

Bu yerda \(GFCF_t\) choraklik yalpi asosiy kapital shakllanishi, \(RGDP_t\) esa real YAIMdir. 4 koeffitsiyenti choraklik GFCFni yilliklashtirishni ta’minlaydi.

Bayescha Modelni O‘rtachalash

Asosiy o‘sish tenglamasi:

\[ g_t= \alpha +\beta_1 GFCF_t +\beta_2 GE_t +\beta_3 InRate_t +\beta_4 ExRate_t +\epsilon_t \tag{5} \]

\(g_t\) real YAIM o‘sishini, \(GFCF_t\) investitsiya o‘sishini, \(GE_t\) davlat xarajatlari o‘sishini, \(InRate_t\) foiz stavkasini va \(ExRate_t\) valyuta kursi o‘sishini ifodalaydi.

To‘rtta nomzod o‘zgaruvchi bo‘lgani uchun model makoni \(2^4=16\) ta mumkin spetsifikatsiyadan iborat. BMA bitta modelni tanlamaydi; har bir modelning posterior ehtimolini hisobga oladi.

Bir \(M_k\) modeliga \(D\) ma’lumoti berilganda uning posterior ehtimoli umumiy holda:

\[ P(M_k\mid D) = \frac{P(D\mid M_k)P(M_k)} {\sum_j P(D\mid M_j)P(M_j)} \tag{6} \]

ko‘rinishida ifodalanadi.

Bir o‘zgaruvchining posterior inclusion probability qiymati esa:

\[ PIP_j = \sum_{M_k:x_j\in M_k} P(M_k\mid D) \tag{7} \]

tarzida hisoblanadi. Yuqori PIP tegishli nomzod o‘zgaruvchining ko‘rib chiqilayotgan model makonida ko‘plab yuqori posterior ehtimolli modellarda qatnashishini ko‘rsatadi. PIP sababiylik ehtimoli emas.

Asosiy BMA natijalari

Asosiy modelda investitsiya o‘sishi to‘rtta nomzod orasida o‘sish bilan eng barqaror bir vaqtdagi korrelyatdir. Valyuta kursi o‘sishining manfiy posterior o‘rtachasi ham nisbatan kuchli posterior qo‘llab-quvvatlash oladi.

Bir davr kechiktirilgan investitsiya

GFCF o‘sishi bir chorak kechiktirilganda investitsiyaning PIP qiymati yana 1,000, posterior o‘rtachasi 0,151. Valyuta kursi o‘sishining PIP qiymati 0,942, foiz stavkasining 0,706 va davlat xarajatlari o‘sishining 0,616.

Ushbu test asosiy investitsiya–YAIM aloqasi faqat ayni chorakda GFCF YAIM hisobining tarkibiy qismi bo‘lishidan kelib chiqmasligini anglatadi. Biroq kechikishdan foydalanishning o‘zi sababiylik muammosi yoki iqtisodiy davomiylikni hal qilmaydi.

Taqsimlangan kechikish modeli

Birinchi kechikish kuchli va musbat; ikkinchi va uchinchi kechikishlar zaif; to‘rtinchi kechikishda PIP yuqori, biroq posterior o‘rtacha manfiy; beshinchi kechikish esa o‘rtacha qo‘llab-quvvatlash va musbat belgi ko‘rsatadi. Manba yonma-yon investitsiya kechikishlari bir-birini qoplaydigan axborotni o‘z ichiga olishini ta’kidlagani uchun bu koeffitsiyentlar bir-biridan mustaqil tarkibiy ta’sirlar sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Prior sezgirligi

Investitsiya o‘sishi uchala prior ostida ham PIP=1,000 qiymatini saqlaydi. Ikkinchi darajali o‘zgaruvchilarning posterior qo‘llab-quvvatlashi biroz o‘zgarsa-da, asosiy tartib ko‘p jihatdan saqlanadi.

Ishlab chiqarish davomiyligini nazorat qiluvchi muhim barqarorlik testi

Bu model beshta nomzod o‘zgaruvchini o‘z ichiga olgani uchun \(2^5=32\) ta mumkin spetsifikatsiyaning barchasi baholangan. Natija investitsiyaning avvalgi kechiktirilgan modellardagi yuqori posterior qo‘llab-quvvatlashining muhim qismi umumiy iqtisodiy davomiylik bilan ustma-ust tushishini ko‘rsatadi.

Foiz stavkasi o‘zgartirilishiga nisbatan barqarorlik

Asosiy modelda foiz stavkasi daraja sifatida ishlatiladi. A ilovadagi muqobil model foiz stavkasini birinchi farq sifatida ishlatadi.

Investitsiyaning PIP=1,000 natijasi foiz stavkasining o‘zgartirilishidan ta’sirlanmaydi. Bunga qarshi, pul sharoitlari bo‘yicha posterior qo‘llab-quvvatlash foiz stavkasi darajasi ishlatilganda uning o‘zgarishiga nisbatan ancha yuqori.

Muqobil o‘sish o‘lchovlari

BSTS trendiga qo‘shimcha ravishda Hodrick–Prescott filtri qo‘llangan va choraklik ma’lumotlar uchun \(\lambda=1600\) tanlangan. Manba HP trendi global moliyaviy inqirozdan keyingi o‘sish sekinlashuvi va COVID davridagi keskin qisqarishni bir xil umumiy yo‘nalishda tutganini bildiradi.

Shuningdek, yillik o‘zgarish o‘rniga yilliklashtirilgan choraklik YAIM o‘sishi qo‘llangan. Ushbu o‘lchov bilan o‘rtacha o‘sish Pre-GFC davrida %3,24, Post-GFC/Pre-COVID davrida %1,33 va COVID/Post-COVID davrida %0,62. So‘nggi davrning standart og‘ishi %20,1 gacha ko‘tarilib, pandemiyadan kelib chiqqan yuqori qisqa muddatli volatillikni ko‘rsatadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Janubiy Afrikaning latent trend o‘sishi uzoq tarixiy tanlanma davomida sezilarli ravishda zaiflashgan.
• Post-GFC davri Pre-GFC davriga nisbatan pastroq trend o‘sishi bilan kuchli posterior dalil ostida bog‘liq.
• Investitsiya o‘sishi asosiy BMA modelida tanlangan to‘rtta o‘zgaruvchi orasida YAIM o‘sishining eng barqaror bir vaqtdagi korrelyatidir.
• Ushbu asosiy tartib UIP, BRIC va hyper-g priorlarida saqlanadi.
• Investitsiya impulsining zaiflashuvi faqat YAIMdagi investitsiya nisbatiga qarashdan ko‘ra ko‘proq axborot beradi.
• Valyuta kursi o‘sishi ham ko‘plab spetsifikatsiyalarda yuqori posterior qo‘llab-quvvatlash oladi.
• Bir davr kechiktirilgan YAIM o‘sishi modelga kiritilganda ishlab chiqarish davomiyligi kechiktirilgan investitsiyaning prognoz qo‘llab-quvvatlashini katta darajada soya ostida qoldiradi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• Investitsiya pasayishi Janubiy Afrikadagi o‘sish sekinlashuvining yagona sababi ekani ko‘rsatilmagan.
• BMA natijalari investitsiyaning tarkibiy yoki sababiy ta’sirini baholamaydi.
• PIP=1,000 qiymati “investitsiyaning o‘sishga sabab bo‘lish ehtimoli %100” degani emas.
• Post-COVID davridagi qo‘shimcha trend pasayishi aniq alohida tarkibiy uzilish ekani ko‘rsatilmagan.
• Yuqori investitsiya/GDP nisbati avtomatik ravishda yuqori o‘sishni ta’minlashi qo‘llab-quvvatlanmaydi.
• Nomzod o‘zgaruvchilar inson kapitali, institutlar sifati, savdo ochiqligi va barcha boshqa mumkin o‘sish determinantlarini qamrab olmaydi.
• Natijalarni boshqa rivojlanayotgan iqtisodiyotlarga avtomatik umumlashtirish mumkinligi ko‘rsatilmagan.

Siyosiy mazmuni

Manbaning siyosat xulosasi faqat “ko‘proq investitsiya qilish kerak” degani emas. Investitsiya ishlab chiqarish salohiyatiga aylanishi uchun elektr ta’minoti ishonchliligi, yuk va temiryo‘l logistikasi, port sig‘imi, infratuzilmani amalga oshirish samaradorligi, munitsipal infratuzilma, institutsional salohiyat va siyosatning oldindan bashorat qilinishi kabi sharoitlarni yaxshilash zarurligi ilgari suriladi.

Tadqiqot investitsiyaning miqdori bilan sifatini ham ajratadi. Cheklangan fiskal makon sharoitida manba farqsiz keng fiskal rag‘bat o‘rniga iqtisodiy tashqi ta’siri yuqori infratuzilma investitsiyalariga, mavjud kapital byudjetlarini samaraliroq amalga oshirishga va munosib tuzilgan davlat–xususiy sherikliklariga ustuvorlik berishni muhokama qiladi.

Pul-kredit va fiskal siyosatdagi barqarorlik zarur bo‘lsa-da, uzoq muddatli trend sekinlashuvini faqat shu vositalar bilan ortga qaytarish mumkin degan xulosaga kelinmaydi. Manbaning yondashuvi makroiqtisodiy barqarorlik, tarkibiy islohotlar va unumdor xususiy kapital shakllanishini bir-birini to‘ldiruvchi omillar sifatida ko‘radi.

Cheklovlar va kelajakdagi tadqiqotlar

BMA model tanlash noaniqligini baholaydi, biroq endogenlikni hal qilmaydi. Nomzod o‘zgaruvchilar soni ataylab cheklangan. Taxminan 65 yillik tanlanma katta institutsional, siyosiy va tarkibiy o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi; bu o‘zgarishlarning barchasi alohida tarkibiy rejim sifatida modellashtirilmagan. Tarmoq darajasidagi investitsiya va ishlab chiqarish farqlari ham asosiy modelga kiritilmagan.

Manba kelajakda tarkibiy yoki instrumental o‘zgaruvchilarga tayangan identifikatsiya strategiyalari, o‘sish determinantlarining boyroq to‘plamlari, aniq tarkibiy uzilish modellari, tarmoq darajasidagi investitsiya/ishlab chiqarish ma’lumotlari va tarkibiy cheklovlarga ega boshqa rivojlanayotgan iqtisodiyotlar bilan qiyosiy tadqiqotlarni tavsiya qiladi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Investment Decline and South Africa’s Growth Slowdown: Evidence from Bayesian Model Averaging.

Mualliflar: Kazeem Abimbola Sanusi; Zandri Dickason-Koekemoer.

Mas’ul muallif: Kazeem Abimbola Sanusi.

Muassasa: Trade Research Unit, Economic and Management Sciences, North-West University, Potchefstroom, South Africa.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik qayd: Economies, 2026, 14, 423.

DOI: 10.3390/economies14090423.

Nashr jarayoni: Qabul qilindi: 20 avgust 2026; qayta ko‘rib chiqildi: 16 sentyabr 2026; qabul qilindi: 18 sentyabr 2026; nashr etildi: 21 sentyabr 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, ochiq kirishli asl tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy ma’lumot: Janubiy Afrika uchun 1960Q1–2025Q3 davridagi choraklik makroiqtisodiy qatorlar.

Ma’lumot manbai: South African Reserve Bank.

Asosiy usullar: Mahalliy chiziqli trendli Bayesian Structural Time Series; Bayesian Model Averaging; ADF va KPSS statsionarlik testlari; iqtisodiy rejim taqqoslashlari; kechiktirilgan va taqsimlangan kechikishli BMA; prior sezgirligi; ishlab chiqarish davomiyligi nazorati; HP-filter va muqobil o‘sish o‘lchovi bo‘yicha barqarorlik tahlillari.

Asosiy BMA model makoni: Investitsiya o‘sishi, davlat xarajatlari o‘sishi, foiz stavkasi va valyuta kursi o‘sishi bo‘lgan to‘rtta nomzod o‘zgaruvchi va jami 16 ta mumkin model. Model priori uniform, asosiy koeffitsiyent priori Unit Information Prior; BRIC va hyper-g priorlari sezgirlik nazorati sifatida ishlatilgan.

Ishlab chiqarish davomiyligi barqarorlik modeli: Bir davr kechiktirilgan YAIM o‘sishi qo‘shilishi bilan beshta nomzod o‘zgaruvchi va jami 32 model baholangan.

Moliyalashtirish: Tashqi moliyalashtirish olinmagan.

Etika qo‘mitasi: Qo‘llanilmaydi.

Xabardor rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Tadqiqotda ishlatilgan 1960Q1–2025Q3 choraklik o‘zgaruvchi ma’lumotlari South African Reserve Bank dan olingani bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish K.A.S. va Z.D.-K.; usul, dasturiy ta’minot, formal tahlil, tadqiqot va ma’lumotlarni tartibga solish K.A.S.; tekshirish K.A.S. va Z.D.-K.; resurslar K.A.S. va Z.D.-K.; dastlabki qoralama K.A.S.; ko‘rib chiqish va tahrirlash K.A.S. va Z.D.-K.; vizuallashtirish K.A.S. va Z.D.-K.; nazorat Z.D.-K.; loyiha boshqaruvi K.A.S.; moliyalashtirishni jalb qilish Z.D.-K. tomonidan amalga oshirilgan.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqotning Bayescha natijalari model makonidagi aloqani va posterior qo‘llab-quvvatlashni o‘lchaydi. Endogenlikni yo‘q qiladigan alohida identifikatsiya strategiyasi mavjud emas. Investitsiya o‘sishining asosiy modelda PIP=1,000 bo‘lishi sababiylik dalili emas; kechiktirilgan YAIM o‘sishi bilan bajarilgan barqarorlik tahlili investitsiyaning mustaqil prognoz kuchini sezilarli darajada cheklaydi.

Manba ichidagi metodologik noziklik: Trend o‘sishini yilliklashtirish asosiy usul matnida \(400(\mu_t-\mu_{t-1})\) sifatida, 3-rasm izohida esa posterior qiyalik tanlamalari uchun \(100[\exp(4\beta)-1]\) sifatida ifodalangan. Bu ikki ko‘rinish bu yerda bir-birining o‘rniga jimgina ishlatilmagan.

Vizual qayta tuzish izohi: Rejimlar o‘rtasidagi posterior trend farqlari, YAIM o‘sishi–investitsiya o‘sishi taqqoslashlari, asosiy PIP jadvali, prior sezgirligi va ishlab chiqarish davomiyligi barqarorlik testi aniq jadval ma’lumotlari bilan Verianla uchun original grafiklar sifatida qayta chizilishi mumkin. PDFdagi uzun vaqt qatorlarining oraliq kuzatuvlari xom ma’lumotsiz grafikdan aniq son sifatida qayta yaratilmasligi kerak.