Ushbu tadqiqot global savdo boshqaruvida qoida belgilash, ijro/nizolarni hal etish va muvofiqlashtirish funksiyalari Jahon savdo tashkiloti (JST/WTO), JST bilan bog‘liq mexanizmlar va mintaqaviy savdo bitimlari o‘rtasida qanday taqsimlanishini o‘rganadi. Funksional taqsimot (functional allocation) — muayyan boshqaruv funksiyasi turli institutsional maydonlarda qaysi huquqiy va institutsional shaklda bajarilishini ifodalovchi tahliliy doiradir. Tadqiqot institutsional maydonlar o‘rtasidagi tuzilmali qiyoslashni 2000–2025 yillarda kuchga kirgan 282 mintaqaviy savdo bitimi boshqaruv hodisasining miqdoriy tahlili bilan birlashtiradi. Natijalar JST shunchaki tanazzulga yuz tutgani yoki mintaqaviy bitimlar bilan almashtirilgani haqidagi bir yo‘nalishli o‘zgarishdan ko‘ra, funksiyalar turli maydonlarda birgalikda bajariladigan qatlamli savdo arxitekturasiga ishora qiladi. Biroq tadqiqot JSTdagi institutsional cheklovlar ushbu tuzilmalarning sababi ekanini isbotlamaydi.

JSTning ko‘p tomonlama yadrosi ayrim qoida belgilash va muvofiqlashtirish funksiyalarini saqlab qolayotgan bir paytda, ayrim sohalarda tanlab a’zolikka asoslangan JST ichidagi differensiallashtirilgan tartiblar qo‘llanadi. Ko‘p Tomonlama Muvaqqat Apellyatsiya Arbitraji Tartibi (Multi-Party Interim Appeal Arbitration Arrangement, MPIA) odatiy Apellyatsiya organi mexanizmi ishlamayotgan sharoitda JST huquqiga bog‘langan ijro kuchaytirishini ta’minlaydi. Mintaqaviy savdo bitimlari esa tanlab a’zolik asosida qoida belgilash, nizolarni hal etish va muvofiqlashtirish uchun qo‘shimcha institutsional maydonlar yaratadi.

2000–2004 davrida tasniflash mumkin bo‘lgan RTA hodisalarining %76,0 ida mavjud bo‘lgan rasmiy sudlov mexanizmi 2005–2009 da %91,7 ga, 2010–2014 da %95,3 ga, 2015–2019 da %97,7 ga va 2020–2025 davrida %100 ga ko‘tarilgan. Biroq bu ko‘rsatkich faqat bitimning huquqiy dizaynida ad hoc sudlov yoki doimiy sud mavjudligini bildiradi; mexanizm amalda qanchalik ko‘p ishlatilgani, qanchalik kirish mumkinligi yoki qay darajada rioya etishni ta’minlaganini o‘lchamaydi.

Tadqiqotning regressiya tahlillari yuqoriroq asosiy moddiy bitim chuqurligi ham rasmiy sudlov, ham institutsionallashgan muvofiqlashtirish bilan ijobiy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ayniqsa sudlov va chuqurlik o‘rtasidagi bog‘liqlik tovarlar va xizmatlarni birgalikda qamrab oladigan bitimlarda jamlangan. Natijalar assotsiativdir; sababiy yo‘nalishni belgilamaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

JST uzoq vaqt davomida ko‘p tomonlama savdo tizimining markaziy instituti sifatida qoida yaratish, savdo nizolarini hal etish va xalqaro savdo munosabatlarini muvofiqlashtirishni bitta institutsional markazda birlashtirib keldi. Biroq kengayib, tobora geterogenlashib borayotgan a’zolik, konsensusga asoslangan qaror qabul qilish tuzilmasi, muzokaralardagi turg‘unlik va Apellyatsiya organining ishlamay qolishi bu markaziy tuzilmaning amaliy salohiyatini chekladi.

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi shuki, ushbu jarayonlarni faqat “JST tanazzulga yuz tutmoqda” deb ta’riflash yetarli emas. Asosiy savol — JST miqyosida kelishuvga erishish yoki ijroni ta’minlash qiyinlashganda savdo boshqaruvi funksiyalari qayerda va qanday institutsional shakllarda bajarilishidir.

Tadqiqot savollari

Maqola uchta asosiy savolga e’tibor qaratadi:

1. 2000–2025 yillarda qoida belgilash, ijro va muvofiqlashtirish funksiyalari JST markazli, JST bilan bog‘liq va mintaqaviy institutsional maydonlar o‘rtasida qanday taqsimlangan?
2. Ushbu tartiblar a’zolikka kirish, huquqiylashuv va qo‘llash/ijro salohiyati jihatidan qanday farqlanadi?
3. Mintaqaviy savdo bitimlarida asosiy moddiy bitim chuqurligi, rasmiy sudlov va institutsionallashgan muvofiqlashtirish o‘rtasida qanday bog‘liqlik mavjud?

Funksional taqsimot bilan funksional qayta taqsimot o‘rtasidagi farq nima?

Funksional taqsimot qoida belgilash, ijro va muvofiqlashtirish kabi boshqaruv funksiyasining muayyan davrda qaysi institutsional maydonda va qanday dizayn bilan kuzatilishini anglatadi; funksional qayta taqsimot esa ayni funksiyaning institutsional joylashuvi yoki bajarilish shakli vaqt o‘tishi bilan o‘zgarganini ilgari suradigan jarayon tushunchasidir. Shu sababli bugun bir funksiyaning RTAda mavjudligi o‘ziyoq bu funksiya ilgari JSTdan RTAga “ko‘chirilganini” isbotlamaydi.

To‘rtta asosiy institutsional konfiguratsiya

Tadqiqot ishlab chiqqan doirada savdo boshqaruvi funksiyalari to‘rtta yakunlangan institutsional konfiguratsiyada ko‘rinishi mumkin. Bundan tashqari, huquqiy jihatdan hali JST tizimiga to‘liq kiritilmagan plurilateral tashabbuslar uchun oraliq maqom mavjud.

Nega “RTAlar JSTning o‘rnini egalladi” deyish yetarli emas?

Chunki ayni boshqaruv funksiyasi turli huquqiy munosabatlar ichida namoyon bo‘lishi mumkin. Funksiya JST yadrosida saqlanishi, JST ichida differensiallashtirilishi, JST bilan bog‘liq mexanizm orqali kuchaytirilishi yoki mintaqaviy bitimda bajarilishi mumkin. Bu holatlarning barchasini “JSTdan chiqish” sifatida tasniflash huquqiy maqom, a’zolikka kirish va qo‘llash imkoniyati o‘rtasidagi muhim farqlarni yo‘qotadi.

Mintaqaviy savdo bitimlari JSTning o‘rnini egallayaptimi?

Tadqiqot natijasi bunday oddiy almashtirishni qo‘llab-quvvatlamaydi. JST ayrim ko‘p tomonlama funksiyalarni saqlab qolayotgan bir paytda, JST ichidagi differensiallashtirilgan tartiblar, JST bilan bog‘liq mexanizmlar va mintaqaviy bitimlar ayni tizim ichida turli funksiyalarni bajaradi; yuzaga kelgan tuzilma bitta markazli tizimning butunlay yo‘qolishidan ko‘ra qatlamli institutsional birga mavjudlik sifatida talqin qilinadi.

A’zolikka kirish, huquqiylashuv va qo‘llash imkoniyati

Doiraning uchta asosiy qiyoslash o‘lchovi bor. A’zolikka kirish mexanizm qaror qabul qilish, qoida belgilash yoki nizolarni hal etishga kimlarni qabul qilishini ko‘rsatadi. JST miqyosidagi mexanizmlar formal ravishda barcha a’zolarga tayansa, differensiallashtirilgan yoki mintaqaviy tartiblar cheklanganroq ishtirokga ega bo‘lishi mumkin.

Huquqiylashuv majburiyatlar qanchalik aniq belgilanganini, nizolarni hal etish mavjud yoki mavjud emasligini va majburiyatlar bajarilishini kuzatuvchi institutsional mexanizmlar qay darajada rasmiylashtirilganini anglatadi.

Qo‘llash imkoniyati esa tartibning rioya etishni qo‘llab-quvvatlash, nizolarni hal etish va muvofiqlashtirishni davom ettirish bo‘yicha amaliy salohiyatiga taalluqlidir. Tadqiqot aynan shu yerda muhim chegara qo‘yadi: bitimda rasmiy sudlov qoidasi mavjudligi mexanizmning kirish mumkin, tez-tez qo‘llanadigan yoki samarali ekanining bevosita ko‘rsatkichi emas.

Kuch asimmetriyalari nega muhim?

Qatlamli boshqaruv barcha aktorlarga bir xil xarajat va imkoniyat yaratmaydi. Yirik iqtisodiyotlar bozor hajmi, texnik ekspertiza, ma’muriy salohiyat va muzokara kuchi tufayli muqobil institutsional tartiblarni boshlash yoki shakllantirishda ustunroq bo‘lishi mumkin. Kichikroq davlatlar ko‘p institutli tuzilmadan koalitsiya tuzish va strategik ketma-ketlik uchun foydalanishi mumkin; biroq murakkab va bir-birini qoplaydigan tartiblarni kuzatish xarajati bir xil emas.

Shunday qilib, tanlab a’zolik ikki tomonlama natija tug‘dirishi mumkin: tayyor tomonlarning chuqurroq majburiyatlarga osonroq erishishini ta’minlashi bilan birga, qatnashmaydigan yoki yetarli huquqiy/ma’muriy salohiyatga ega bo‘lmagan aktorlarning ta’sirini cheklashi mumkin.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

RTA hodisalari olamini shakllantirish

Tadqiqotning boshlang‘ich olamida JST RTA Information System (RTA-IS) yozuvlaridan 337 yozuv mavjud edi. Muallif mustaqil yangi boshqaruv arxitekturasini yaratmaydigan yozuvlarni ajratish maqsadida 19 qo‘shilish/kengayish hodisasini, asosan mavjud majburiyatlarning davomi bo‘lgan 35 Birlashgan Qirollik davomiylik yoki almashtirish tartibini va bitta takroriy AfCFTA DTA qo‘shimcha yozuvini asosiy olamdan chiqarib tashladi. Shu tariqa 2000–2025 davrida kuchga kirgan 282 asosiy RTA boshqaruv hodisasi shakllantirildi.

Tahlil birligi har doim ham “o‘zgarmas bitim” emas. Dastlabki kuchga kirish bilan bir qatorda, boshqaruv arxitekturasini jiddiy o‘zgartiradigan huquqan alohida qayta ko‘rib chiqish, protokol, modernizatsiya yoki almashtirish hodisalari ham alohida hodisa sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin.

CoreSubstantiveDepth qanday tuzildi?

CoreSubstantiveDepth bitimning asosiy moddiy majburiyatlari zichligini ifodalaydi. O‘lchov World Bank Deep Trade Agreements 2.0 (DTA 2.0) ikki tomonlama qoida matritsasidan qayta tuzilgan. Muallif 400 DTA bitimini qamrab olgan kod auditida bevosita bozorga kirish, tartibga soluvchi majburiyatlar, iqtisodiy boshqaruv, tarmoqlar bo‘yicha kirish va shunga o‘xshash moddiy majburiyatlarni ifodalovchi 930 qoida kodini asosiy o‘lchovga kiritgan.

Nizolarni hal etish qoidalari, ijro tartib-taomillari, qo‘mitalar, kotibiyatlar, faqat maslahatlashuv/hamkorlikni o‘z ichiga olgan qoidalar, qayta ko‘rib chiqish bandlari va faqat shaffoflik/protsedura xususiyatidagi qoidalar chuqurlik o‘lchovidan chiqarilgan. Shu tariqa “ko‘proq institutsional qoidani o‘z ichiga olgan bitim institutsional natija o‘zgaruvchilari bilan tabiiy ravishda yuqoriroq korrelyatsiya ko‘rsatishi” shaklidagi mexanik qoplanishni kamaytirish ko‘zlangan.

Asosiy RTA olamidagi 253 hodisa uchun bevosita CoreSubstantiveDepth ma’lumoti mavjud. Regressiyalarda asosiy o‘zgaruvchi ln(CoreSubstantiveDepth + 1) ko‘rinishida ishlatilgan, sezgirlik tahlilidagi PPML modelida esa logarifmlanmagan qoida soni qo‘llangan. Qat’iyroq muqobil kodlash chegaraviy deb qabul qilingan yana 18 qoida kodini ham chiqarib tashlagan.

Ijro arxitekturasi qanday tasniflandi?

RTA-IS nizolarni hal etish tasnifi uchta umumiy toifaga ajratilgan: siyosiy hal/maslahatlashuv, ad hoc sudlov va doimiy sud. Regressiya tahlilida ad hoc sudlov yoki doimiy sud mavjud bitimlar rasmiy sudlov = 1 sifatida, faqat maslahatlashuv yoki siyosiy haldan foydalanuvchilar esa ma’lumotnoma toifasi sifatida kodlangan.

Jami 273 hodisa uchun nizolarni hal etish tasnifi olingan. Bevosita tekshirib bo‘lmagan to‘qqiz hodisa asosiy modellarga kiritilmagan; ulardan oltitasi rasmiy shartnoma matnlaridan qo‘lda tekshirilgan va faqat sezgirlik tahlilida ishlatilgan, uchtasi esa yechilmagan holda qoldirilgan. Bu tanlov kuzatuvlar sonini ko‘paytirishdan ko‘ra kodlash ishonchliligini ustun qo‘yadi.

Formal Coordination Architecture (FCA)

Formal Coordination Architecture (FCA) — DESTA va Institutional Provisions of PTAs kengaytmasidan olingan bitim darajasidagi muvofiqlashtirish o‘lchovidir:

• FCA 0: belgilangan muvofiqlashtirish organi yo‘q,
• FCA 1: asosiy muvofiqlashtirish organi mavjud,
• FCA 2: institutsionallashgan muvofiqlashtirish arxitekturasi mavjud.

FCA moslashtirish 2019 yilgacha bo‘lgan DESTA qamrovi bilan cheklangan. 207 yuqori ishonchli asosiy bitim mosligi olingan; zarur umumiy o‘zgaruvchilar birlashtirilganda Model A va Model Cda 197 to‘liq kuzatuv ishlatilgan. Shu sababli FCA natijalari butun 2000–2025 RTA olamini ifodalovchi hodisa darajasidagi baholar sifatida emas, mos tushgan bitim darajasidagi namuna uchun qo‘shimcha dalil sifatida talqin qilinishi kerak.

Iqtisodiy vazn

A’zolikning iqtisodiy vazni bitimga tegishli kuchga kirish yoki qayta ko‘rib chiqish yilida tomon bo‘lgan iqtisodiyotlar jami yalpi ichki mahsulotining o‘sha yilgi jahon YAIMiga nisbati sifatida hisoblangan. Shu bois YI, EFTA, ASEAN va boshqa mintaqaviy bloklar uchun hozirgi a’zolik emas, tegishli hodisa sanasidagi a’zolik asos qilib olingan. Modellarda ushbu o‘zgaruvchining logarifmi ishlatilgan.

Uchta asosiy model

Model Ada Breusch–Pagan testi teng dispersiya farazini rad etgani uchun HC3 robust standart xatolar ishlatilgan. Model B va Model Cda natija toifalaridan biri siyrak bo‘lgani sababli klassik logistik regressiya o‘rniga Firth jarimalangan logistik regressiya tanlangan.

2000–2025 davomida RTA boshqaruv tuzilmasi qanday o‘zgardi?

RTA hodisalari soni uzluksiz oshmagan. Eng yuqori hodisalar soni 2005–2009 davridagi 76 hodisadir; keyingi davrlarda son kamaygan. Aksincha, tasniflangan bitimlar ichida rasmiy sudlovning tarqalishi kuchli ravishda oshgan. 2020–2025 davridagi %100 qiymat o‘sha davrda tasniflash mumkin bo‘lgan 44 hodisaning barchasida rasmiy sudlov mavjudligini anglatadi.

2020–2025 uchun 230 bo‘lgan median CoreSubstantiveDepth qiymatini ayniqsa ehtiyotkor talqin qilish kerak; so‘nggi davrda bevosita chuqurlik ma’lumoti faqat 19 hodisa uchun mavjud.

Muvofiqlashtirish arxitekturasi va bitim chuqurligi

2000–2019 moslashtirilgan namunasida muvofiqlashtirish organi bo‘lmagan FCA 0 bitimlarida median CoreSubstantiveDepth 54, asosiy muvofiqlashtirish organi mavjud FCA 1 bitimlarida 77, institutsionallashgan muvofiqlashtirish arxitekturasiga ega FCA 2 bitimlarida esa 204,5 bo‘lgan.

Bu farq zichroq moddiy majburiyatlar ko‘proq institutsionallashgan muvofiqlashtirish bilan birga kuzatilishiga mos keladi. Biroq bu kuzatuv bog‘liqligi bitim chuqurligi muvofiqlashtirish arxitekturasiga sabab bo‘lishini isbotlamaydi.

Chuqurroq savdo bitimlari kuchliroq sudlov va muvofiqlashtirish tuzilmalari bilan bog‘liqmi?

Ha, o‘rganilgan namunalarda yuqoriroq asosiy moddiy bitim chuqurligi ham rasmiy sudlov, ham institutsionallashgan muvofiqlashtirish bilan ijobiy bog‘liq; biroq bog‘liqlik yo‘nalishi sababiy jihatdan aniqlanmagan va ayniqsa chuqurlik–sudlov bog‘liqligi tovarlar va xizmatlarni birga qamrab oladigan bitimlarda jamlangan.

Model A: bitim chuqurligining bog‘liqliklari

Model Aning R² qiymati 0,634, tuzatilgan R² qiymati 0,623. Bu qiymatlar modelning namunadagi o‘zgaruvchanlikni tushuntirish kuchi haqida tavsifiy ma’lumot beradi; sababiylik dalili emas.

Model B: rasmiy sudlov ehtimoli

Firth logistik regressiyasida ln(CoreSubstantiveDepth + 1) uchun imkoniyatlar nisbati OR = 3,000 va p = 0,001. Besh yillik davr o‘zgaruvchisi uchun OR = 1,902, p = 0,016; a’zolik iqtisodiy vazni uchun OR = 1,390, p = 0,038 aniqlangan.

Bu natija boshqa model o‘zgaruvchilari hisobga olinganda chuqurroq bitimlarning rasmiy sudlovni o‘z ichiga olishi bilan kuchli ijobiy bog‘liqlik borligini ko‘rsatadi. Biroq model “chuqur bitimlar sudlovni keltirib chiqaradi” yoki “sudlov chuqurroq bitimni mumkin qiladi” variantlaridan qaysi biri to‘g‘ri ekanini aniqlay olmaydi.

Model C: institutsionallashgan muvofiqlashtirish

Model Cda ln(CoreSubstantiveDepth + 1) bilan FCA 2 o‘rtasidagi bog‘liqlik OR = 4,697, p < 0,001 deb topilgan. Aksincha, rasmiy sudlov (OR = 0,537; p = 0,407), besh yillik davr (OR = 1,436; p = 0,133) va a’zolik iqtisodiy vazni (OR = 1,187; p = 0,254) chuqurlik hisobga olinganda FCA 2 ko‘rsatkichini mustaqil ravishda sezilarli tushuntirmagan.

Bu natija ijro va muvofiqlashtirish bir narsa emasligini ko‘rsatadi. Rasmiy sudlov nizolarning huquqiy boshqaruvini; FCA esa bitimning davom etuvchi ma’muriy boshqaruvi, monitoringi va siyosiy/institutsional muvofiqlashtirilishini ifodalaydi.

Bitim qamrovi muhim farq yaratadi

Geterogenlik tahlili bitim chuqurligi bilan rasmiy sudlov o‘rtasidagi bog‘liqlik asosan ham tovarlarni, ham xizmatlarni qamrab oladigan bitimlarda mavjudligini ko‘rsatgan.

Tovarlar va xizmatlarni birga qamrab oladigan kichik guruhdagi Model B imkoniyatlar nisbati juda katta; biroq manba uni aniq ta’sir kattaligi sifatida talqin qilmaslik kerakligini alohida ta’kidlaydi. Bu kichik guruhda rasmiy sudlov mavjud bo‘lmagan atigi sakkiz kuzatuv bo‘lishi keng ishonch oralig‘iga olib keladi. Ishonchliroq xulosa — bog‘liqlik yo‘nalishi va bitim turlari o‘rtasidagi farqdir.

Mustahkamlik tekshiruvlari

Asosiy natijalar bir qator muqobil tahlillarda saqlanib qolgan. Xom CoreSubstantiveDepth sonini ishlatgan PPML modeli rasmiy sudlov, FCA 2, iqtisodiy vazn va tovar-xizmat qamrovi bilan ijobiy bog‘liqliklarni saqlagan. Chegaradagi 18 qoidani chiqarib tashlagan qat’iyroq chuqurlik kodlashi asosiy xulosalarni o‘zgartirmagan.

Nizolarni hal etishda qo‘lda tekshirilgan yozuvlarning qo‘shilishi va Birlashgan Qirollik davomiylik bitimlarining namunaga kiritilishi ham Model Bdagi chuqurlik bog‘liqligini yo‘q qilmagan. YI va EFTA bilan bog‘liq bitimlar chiqarib tashlanganda ham Model A–Cning asosiy koeffitsiyentlari mazmun va statistik natija jihatidan katta darajada barqaror qolgan.

Besh yillik davr bilan asosiy institutsional o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarning hech biri ahamiyatli topilmagan; manba ushbu vaqt o‘zaro ta’sirlarining barchasi uchun p ≥ 0,275 deb bildiradi. Shunday qilib, tadqiqot asosiy bog‘liqliklar o‘rganilgan davr davomida tizimli ravishda kuchaygani yoki zaiflashgani haqida dalil taqdim etmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Global savdo boshqaruvi bitta institutsional markazning shunchaki yo‘qolishidan ko‘ra qatlamli tuzilmani ko‘rsatadi.
• JST ayrim ko‘p tomonlama qoida belgilash va muvofiqlashtirish funksiyalarini saqlab qoladi.
• JST ichidagi differensiallashtirilgan tartiblar barcha a’zolar bir xil darajada qatnashmaydigan hamkorlikni JST tuzilmasi ichida davom ettirishi mumkin.
• MPIA cheklangan apellyatsiya funksiyasiga JST bilan bog‘liq kuchaytirish misolidir.
• RTAlar qoida belgilash, rasmiy sudlov va muvofiqlashtirish uchun qo‘shimcha institutsional maydonlardir.
• 2000–2025 yillarda tasniflangan RTAlarda rasmiy sudlov tobora keng tarqalgan.
• Yuqoriroq CoreSubstantiveDepth rasmiy sudlov va institutsionallashgan muvofiqlashtirish bilan ijobiy bog‘liq.
• Chuqurlik–sudlov bog‘liqligi ayniqsa tovarlar va xizmatlarni birgalikda qamrab olgan bitimlarda jamlangan.
• Chuqurlik–muvofiqlashtirish bog‘liqligi bitim qamrovi guruhlari o‘rtasida barqarorroq ko‘rinadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• JST “tugadi” yoki butunlay ishlamay qolgan degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.
• RTAlar JSTning barcha funksiyalarini o‘z zimmasiga olgani isbotlanmagan.
• JSTdagi turg‘unliklar o‘rganilgan barcha RTA dizaynlariga sabab bo‘lgani ko‘rsatilmagan.
• Chuqurroq bitimlar rasmiy sudlovga sabab bo‘lishi isbotlanmagan.
• Rasmiy sudlov qoidalarining amalda tez-tez, arzon, kirish mumkin yoki samarali ekani o‘lchanmagan.
• FCA 2 institutlarining amalda qanchalik tez-tez yig‘ilishi yoki davlat xulq-atvorini o‘zgartirishi sinovdan o‘tkazilmagan.
• Yuqoriroq bitim chuqurligi qoidalarining amalda yaxshiroq bajarilishi ko‘rsatilmagan.
• Institutsional dizaynning savdo hajmi, firma faoliyati, ta’minot zanjiri bardoshliligi yoki shokdan keyingi iqtisodiy tiklanishga ta’siri o‘lchanmagan.

Cheklovlar

Institutsional maydonlar o‘rtasidagi qiyoslash tuzilmali va nazariy jihatdan yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, tavsifiydir. U funksiyalar muayyan paytda qayerda joylashganini ko‘rsatadi; funksional qayta taqsimot jarayonini bevosita aniqlamaydi.

FCAdan foydalanadigan Model A va Model C yuqori ishonchli DESTA mosliklari hamda 2019 yilgacha bo‘lgan ma’lumotlar bilan cheklangan. 2020–2025 davridagi bevosita bitim chuqurligi ma’lumoti ham to‘liq emas. Yetishmayotgan kuzatuvlar va moslashtirish muvaffaqiyati tizimli bo‘lishi mumkin.

CoreSubstantiveDepth DTA 2.0 matritsasidan izchil ravishda tuzilgan; biroq qaysi qoidalar “asosiy moddiy” sifatida saqlanishiga oid tasnif muallif tomonidan belgilangan va mutlaqo mustaqil tashqi tasdiqlash mezoni yo‘q. Qat’iyroq kodlash bu xavfni tekshiradi, biroq konstrukt validligiga doir barcha noaniqlikni bartaraf etmaydi.

YI, EFTA va boshqa takrorlanuvchi muzokara aktorlari umumiy bitim andozalarining tarqalishiga va kuzatuvlar o‘rtasida bog‘liqlikka olib kelishi mumkin. YI/EFTA bilan bog‘liq bitimlar chiqarilganda natijalarning barqaror qolishi bu xavotirni kamaytiradi, biroq barcha bog‘liqlik ehtimolini yo‘q qilmaydi.

Nihoyat, teskari sababiylik va umumiy belgilovchilar mumkin. Preferensiyalar o‘xshashligi, ma’muriy salohiyat, muzokara kuchi, mintaqaviy integratsiya maqsadlari, savdo o‘zaro bog‘liqligi va avvalgi bitim andozalari ham bitim chuqurligi, ham institutsional tuzilmaga birgalikda ta’sir qilishi mumkin.

Tadqiqotning ilmiy ahamiyati

Tadqiqotning eng muhim hissasi global savdo boshqaruvidagi institutsional ko‘payishni faqat “parchalanish” yoki “JSTning qulashi” sifatida talqin qilish o‘rniga, muayyan funksiyalar qaysi institutsional maydonlarda va qanday huquqiy maqomlar bilan bajarilishini qiyoslash imkonini beradigan yanada batafsil konseptual tilni taqdim etishidir.

Bu nuqtai nazarda asosiy masala JST yana yagona institut bo‘ladimi-yo‘qmi emas. Muhimroq savol — qoida belgilash, ijro va muvofiqlashtirish turli maydonlarda birga olib borilganda huquqiy muvofiqlik, kirish imkoniyati va kelajakda yana ko‘p tomonlama tizimga bog‘lanish imkoniyati qanday saqlanishidir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: From WTO-Centered Governance to a Layered Trade Architecture: Functional Allocation Across Institutional Venues, 2000–2025

Muallif: Klavdij Logožar.

Muassasa: Faculty of Economics and Business, University of Maribor, 2000 Maribor, Slovenia.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik yozuv: Economies, 2026, 14, 340.

DOI: 10.3390/economies14080340.

Nashr jarayoni: Qabul qilindi: 26 iyun 2026; qayta ko‘rib chiqildi: 28 iyul 2026; ma’qullandi: 11 avgust 2026; chop etildi: 12 avgust 2026.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Moliyalashtirish: Manba tadqiqot tashqi moliyalashtirish olinmaganini bildiradi.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manba tadqiqotda taqdim etilgan asl hissalar maqola ichida mavjudligini va qo‘shimcha savollar corresponding authorga yo‘naltirilishi mumkinligini bildiradi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Muallif hissalari: Manba PDFda alohida “Author Contributions” bayonoti yo‘q; tadqiqot bitta muallifga tegishli.

Metodologik talqin chegarasi: RTA regressiyalari assotsiativ modellardir. Tadqiqot JST cheklovlari muayyan mintaqaviy bitim dizaynlariga sabab bo‘lganini, rasmiy sudlov amalda samarali ekanini yoki institutsional muvofiqlashtirish organlarining haqiqiy faoliyatini ko‘rsatmaydi. FCA ma’lumotlari 2019 yilgacha bo‘lgan moslashtirilgan namuna bilan, bevosita chuqurlik qamrovi esa ayniqsa 2020–2025 davrida yetishmayotgan ma’lumotlar bilan cheklangan.

Vizual qayta qurish izohi: Manba 1-rasmdagi funksional taqsimot arxitekturasi, 2-rasmdagi davriy RTA/rasmiy sudlov ma’lumotlari va 3-rasmdagi FCA–CoreSubstantiveDepth qiyosi manba qiymatlari saqlangan holda Verianla uchun original sxema va grafiklar shaklida qayta chizilishi mumkin. Ushbu qayta chizishlarda manbada bo‘lmagan oraliq ma’lumot, tendensiya yoki sababiy o‘q yaratilmasligi kerak.