Bu tədqiqat qlobal ticarət idarəçiliyində qayda müəyyənləşdirmə, icra/mübahisələrin həlli və koordinasiya funksiyalarının Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (ÜTT/WTO), ÜTT ilə əlaqəli mexanizmlər və regional ticarət sazişləri arasında necə bölüşdürüldüyünü araşdırır. Funksional bölgü (functional allocation), müəyyən bir idarəçilik funksiyasının müxtəlif institusional məkanlarda hansı hüquqi və institusional formada yerinə yetirildiyini müəyyən edən analitik çərçivədir. Tədqiqat institusional məkanlar arasında strukturlaşdırılmış müqayisəni 2000–2025-ci illər arasında qüvvəyə minmiş 282 regional ticarət sazişi idarəçilik hadisəsinin kəmiyyət təhlili ilə birləşdirir. Nəticələr ÜTT-nin sadəcə gerilədiyi və ya regional sazişlərlə əvəz edildiyi birtərəfli dəyişiklikdən daha çox, funksiyaların müxtəlif məkanlarda birgə həyata keçirildiyi çoxqatlı ticarət arxitekturasına işarə edir. Lakin tədqiqat ÜTT-dəki institusional məhdudiyyətlərin bu strukturların səbəbi olduğunu sübut etmir.

ÜTT-nin çoxtərəfli nüvəsi müəyyən qayda müəyyənləşdirmə və koordinasiya funksiyalarını qoruyarkən, bəzi sahələrdə seçici üzvlüyə əsaslanan ÜTT-daxili diferensiallaşdırılmış tənzimləmələrdən istifadə olunur. Çoxtərəfli Müvəqqəti Apellyasiya Arbitrajı Razılaşması (Multi-Party Interim Appeal Arbitration Arrangement, MPIA), adi Apellyasiya Orqanı mexanizminin işləmədiyi şəraitdə ÜTT hüququna bağlı icra gücləndirilməsi təmin edir. Regional ticarət sazişləri isə seçici üzvlük əsasında qayda müəyyənləşdirmə, mübahisələrin həlli və koordinasiya üçün əlavə institusional məkanlar yaradır.

2000–2004 dövründə təsnif edilə bilən RTA hadisələrinin %76,0-də olan rəsmi mühakimə mexanizmi 2005–2009-da %91,7-yə, 2010–2014-də %95,3-ə, 2015–2019-da %97,7-yə və 2020–2025 dövründə %100-ə yüksəlmişdir. Bununla belə, bu göstərici yalnız sazişin hüquqi dizaynında ad hoc mühakimə və ya daimi məhkəmənin olduğunu bildirir; mexanizmin faktiki olaraq nə qədər istifadə edildiyini, nə qədər əlçatan olduğunu və ya nə dərəcədə uyğunluq yaratdığını ölçmür.

Tədqiqatın reqressiya təhlilləri daha yüksək əsas maddi saziş dərinliyinin həm rəsmi mühakimə, həm də institusionallaşmış koordinasiya ilə müsbət əlaqəli olduğunu göstərir. Bununla belə, xüsusilə mühakimə ilə dərinlik arasındakı əlaqə mal və xidmətləri birlikdə əhatə edən sazişlərdə cəmlənir. Nəticələr əlaqəlidir; səbəb istiqamətini müəyyən etmir.

Tədqiqatın əsas problemi

ÜTT uzun müddət çoxtərəfli ticarət sisteminin mərkəzi institutu kimi qaydaların yaradılmasını, ticarət mübahisələrinin həllini və beynəlxalq ticarət münasibətlərinin koordinasiyasını eyni institusional mərkəzdə birləşdirdi. Lakin genişlənən və getdikcə daha heterogenləşən üzvlük, konsensusa əsaslanan qərarvermə strukturu, danışıqlardakı tıxanmalar və Apellyasiya Orqanının funksiyasızlaşması bu mərkəzi strukturun praktik imkanlarını məhdudlaşdırdı.

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi bu inkişafları yalnız “ÜTT geriləyir” kimi təsvir etməyin yetərli olmamasıdır. Əsas sual, ÜTT miqyasında razılaşma və ya icra çətinləşdikdə ticarət idarəçiliyinin funksiyalarının harada və hansı institusional formalarda həyata keçirildiyidir.

Tədqiqat sualları

Məqalə üç əsas suala yönəlir:

1. 2000–2025-ci illər arasında qayda müəyyənləşdirmə, icra və koordinasiya funksiyaları ÜTT mərkəzli, ÜTT ilə əlaqəli və regional institusional məkanlar arasında necə bölüşdürülmüşdür?
2. Bu tənzimləmələr üzvlüyə çıxış, hüquqiləşmə və tətbiqolunma/icra qabiliyyəti baxımından necə fərqlənir?
3. Regional ticarət sazişlərində əsas maddi saziş dərinliyi, rəsmi mühakimə və institusionallaşmış koordinasiya arasında hansı əlaqə mövcuddur?

Funksional bölgü ilə funksional yenidən bölgü arasında fərq nədir?

Funksional bölgü, qayda müəyyənləşdirmə, icra və koordinasiya kimi bir idarəçilik funksiyasının müəyyən dövrdə hansı institusional məkanda və hansı dizaynla müşahidə edildiyini bildirir; funksional yenidən bölgü isə eyni funksiyanın institusional mövqeyinin və ya yerinə yetirilmə formasının zamanla dəyişdiyini irəli sürən proses anlayışıdır. Buna görə də bir funksiyanın bu gün bir RTA-da mövcud olması, təkbaşına həmin funksiyanın əvvəllər ÜTT-dən RTA-ya “köçürüldüyünü” sübut etmir.

Dörd əsas institusional konfiqurasiya

Tədqiqatın hazırladığı çərçivədə ticarət idarəçiliyi funksiyaları dörd tamamlanmış institusional konfiqurasiyada görünə bilər. Bundan əlavə, hüquqi baxımdan hələ ÜTT sisteminə tam daxil edilməmiş plürilateral təşəbbüslər üçün aralıq status mövcuddur.

Niyə “RTA-lar ÜTT-ni əvəz etdi” demək kifayət deyil?

Çünki eyni idarəçilik funksiyası fərqli hüquqi münasibətlər daxilində görünə bilər. Funksiya ÜTT-nin nüvəsində qoruna, ÜTT daxilində diferensiallaşdırıla, ÜTT ilə əlaqəli mexanizmlə gücləndirilə və ya regional sazişdə həyata keçirilə bilər. Bu halların hamısını “ÜTT-dən çıxış” kimi təsnif etmək hüquqi mövqe, üzvlüyə çıxış və tətbiqolunma arasındakı mühüm fərqləri aradan qaldırır.

Regional ticarət sazişləri ÜTT-ni əvəz edirmi?

Tədqiqatın nəticəsi belə sadə əvəzləməni dəstəkləmir. ÜTT müəyyən çoxtərəfli funksiyaları qoruyarkən, ÜTT-daxili diferensiallaşdırılmış tənzimləmələr, ÜTT ilə əlaqəli mexanizmlər və regional sazişlər eyni sistem daxilində fərqli funksiyaları üzərinə götürür; yaranan struktur tək mərkəzli sistemin tam yox olmasından daha çox, çoxqatlı institusional birgə mövcudluq kimi şərh olunur.

Üzvlüyə çıxış, hüquqiləşmə və tətbiqolunma

Çərçivənin üç əsas müqayisə ölçüsü var. Üzvlüyə çıxış, mexanizmin qərarvermə, qayda müəyyənləşdirmə və ya mübahisələrin həllinə kimləri qəbul etdiyini göstərir. ÜTT miqyaslı mexanizmlər formal olaraq bütün üzvlüyə əsaslandığı halda, diferensiallaşdırılmış və ya regional tənzimləmələr daha məhdud iştiraka malik ola bilər.

Hüquqiləşmə, öhdəliklərin nə dərəcədə dəqiq müəyyənləşdirildiyini, mübahisələrin həlli mexanizminin olub-olmadığını və öhdəliklərin icrasını izləyən institusional mexanizmlərin nə dərəcədə formallaşdırıldığını ifadə edir.

Tətbiqolunma isə tənzimləmənin uyğunluğu dəstəkləmək, mübahisələri həll etmək və koordinasiyanı davam etdirmək üzrə praktik qabiliyyəti ilə bağlıdır. Tədqiqat məhz burada mühüm bir sərhəd qoyur: sazişdə rəsmi mühakimə müddəasının olması mexanizmin əlçatan, tez-tez istifadə olunan və ya effektiv olduğunun birbaşa göstəricisi deyil.

Güc asimmetriyaları niyə vacibdir?

Çoxqatlı idarəçilik bütün aktorlara bərabər xərc və imkan yaratmır. Böyük iqtisadiyyatlar bazar ölçüsü, texniki ekspertiza, inzibati imkan və danışıqlar gücü sayəsində alternativ institusional tənzimləmələri başlatmaq və ya formalaşdırmaq baxımından daha üstün ola bilər. Daha kiçik dövlətlər çoxsaylı institut strukturundan koalisiya yaratmaq və strateji ardıcıllıq üçün yararlana bilər; lakin mürəkkəb və üst-üstə düşən tənzimləmələri izləməyin xərci eyni deyil.

Beləliklə, seçici üzvlük ikitərəfli nəticə yarada bilər: istəkli tərəflərin daha dərin öhdəliklərə daha asan çatmasını təmin etməklə yanaşı, iştirak etməyən və ya yetərli hüquqi/inzibati imkana malik olmayan aktorların təsirini məhdudlaşdıra bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

RTA hadisələr kainatının yaradılması

Tədqiqatın başlanğıc kainatında ÜTT RTA Information System (RTA-IS) qeydlərindən 337 qeyd var idi. Müəllif müstəqil yeni idarəçilik arxitekturası yaratmayan qeydləri ayırmaq məqsədilə 19 qoşulma/genişlənmə hadisəsini, əsasən mövcud öhdəliklərin davamı xarakterində olan 35 Birləşmiş Krallıq davamlılıq və ya əvəzləmə tənzimləməsini və bir təkrarlanan AfCFTA DTA əlavə qeydini əsas kainatdan çıxardı. Beləliklə, 2000–2025 dövründə qüvvəyə minən 282 əsas RTA idarəçilik hadisəsi yaradıldı.

Təhlil vahidi həmişə “sabit saziş” deyil. İlk qüvvəyə minmə ilə yanaşı, idarəçilik arxitekturasını əhəmiyyətli şəkildə dəyişdirən hüquqi baxımdan ayrıca reviziya, protokol, modernləşdirmə və ya əvəzləmə hadisələri də ayrıca hadisə kimi nəzərdən keçirilə bilər.

CoreSubstantiveDepth necə yaradıldı?

CoreSubstantiveDepth sazişin əsas maddi öhdəlik sıxlığını təmsil edir. Ölçü World Bank Deep Trade Agreements 2.0 (DTA 2.0) ikili müddəa matrisindən yenidən yaradılıb. Müəllif 400 DTA sazişini əhatə edən kod auditində birbaşa bazara çıxış, tənzimləyici öhdəliklər, iqtisadi idarəçilik, sektor üzrə çıxış və oxşar maddi öhdəlikləri təmsil edən 930 müddəa kodunu əsas ölçüyə daxil edib.

Mübahisələrin həlli müddəaları, icra prosedurları, komitələr, katibliklər, yalnız məsləhətləşmə/əməkdaşlıq ehtiva edən müddəalar, nəzərdən keçirmə maddələri və yalnız şəffaflıq/prosedur xarakterli müddəalar dərinlik ölçüsündən çıxarılıb. Beləliklə, “daha çox institusional müddəa ehtiva edən sazişin institusional nəticə dəyişənləri ilə təbii olaraq daha yüksək korrelyasiya göstərməsi” formasındakı mexaniki üst-üstə düşmənin azaldılması məqsədi güdülüb.

Əsas RTA kainatındakı 253 hadisə üçün birbaşa CoreSubstantiveDepth məlumatı var. Reqressiyalarda əsas dəyişən ln(CoreSubstantiveDepth + 1) formasında istifadə edilib, həssaslıq təhlilindəki PPML modelində isə loqarifmi alınmamış müddəa sayı istifadə olunub. Daha sərt alternativ kodlaşdırma sərhəddə qəbul edilən 18 əlavə müddəa kodunu da çıxarıb.

İcra arxitekturası necə təsnif edildi?

RTA-IS mübahisələrin həlli təsnifatı üç ümumi kateqoriyaya bölünüb: siyasi həll/məsləhətləşmə, ad hoc mühakimə və daimi məhkəmə. Reqressiya təhlilində ad hoc mühakimə və ya daimi məhkəmə olan sazişlər rəsmi mühakimə = 1, yalnız məsləhətləşmə və ya siyasi həldən istifadə edənlər isə istinad kateqoriyası kimi kodlaşdırılıb.

Cəmi 273 hadisə üçün mübahisələrin həlli təsnifatı əldə edilib. Birbaşa təsdiqlənə bilməyən doqquz hadisə əsas modellərə daxil edilməyib; bunlardan altısı rəsmi müqavilə mətnlərindən əl ilə yoxlanıb və yalnız həssaslıq təhlilində istifadə olunub, üçü isə həll edilməmiş saxlanıb. Bu seçim müşahidə sayını artırmaqdan çox kodlaşdırmanın etibarlılığını üstün tutur.

Formal Coordination Architecture (FCA)

Formal Coordination Architecture (FCA), DESTA və Institutional Provisions of PTAs əlavəsindən əldə edilən saziş səviyyəli koordinasiya ölçüsüdür:

• FCA 0: müəyyən edilmiş koordinasiya orqanı yoxdur,
• FCA 1: əsas koordinasiya orqanı var,
• FCA 2: institusionallaşmış koordinasiya arxitekturası var.

FCA uyğunlaşdırılması 2019-a qədər olan DESTA əhatəsi ilə məhduddur. 207 yüksək etibarlı əsas saziş uyğunluğu əldə edilib; zəruri ortaq dəyişənlər birləşdirildikdə Model A və Model C-də 197 tam müşahidə istifadə olunub. Buna görə FCA nəticələri bütün 2000–2025 RTA kainatını təmsil edən hadisə səviyyəli qiymətləndirmələr kimi deyil, uyğunlaşdırılmış saziş səviyyəli nümunə üçün tamamlayıcı sübut kimi şərh edilməlidir.

İqtisadi çəki

Üzvlüyün iqtisadi çəkisi, sazişə müvafiq qüvvəyə minmə və ya reviziya ilində tərəf olan iqtisadiyyatların ümumi ümumi daxili məhsulunun həmin il dünya ÜDM-inə nisbəti kimi hesablanıb. Buna görə Aİ, EFTA, ASEAN və digər regional bloklar üçün indiki üzvlük deyil, müvafiq hadisə tarixindəki üzvlük əsas götürülüb. Modellərdə bu dəyişənin loqarifmindən istifadə olunub.

Üç əsas model

Model A-da Breusch–Pagan testi bərabər dispersiya fərziyyəsini rədd etdiyi üçün HC3 dayanıqlı standart xətalardan istifadə olunub. Model B və Model C-də nəticə kateqoriyalarından birinin seyrək olması səbəbindən klassik logistik reqressiya əvəzinə Firth cərimələndirilmiş logistik reqressiya seçilib.

2000–2025 boyunca RTA idarəçilik strukturu necə dəyişdi?

RTA hadisələrinin sayı davamlı olaraq artmayıb. Ən yüksək hadisə sayı 2005–2009 dövründəki 76 hadisədir; sonrakı dövrlərdə say azalıb. Bunun əksinə olaraq, təsnif edilmiş sazişlər daxilində rəsmi mühakimənin yayılması güclü şəkildə artıb. 2020–2025 dövründəki %100 dəyəri həmin dövrdə təsnif edilə bilən 44 hadisənin hamısında rəsmi mühakimənin olduğunu bildirir.

2020–2025 üçün 230 olan median CoreSubstantiveDepth dəyəri xüsusilə ehtiyatla şərh edilməlidir; son dövrdə birbaşa dərinlik məlumatı yalnız 19 hadisə üçün mövcuddur.

Koordinasiya arxitekturası ilə saziş dərinliyi

2000–2019 uyğunlaşdırılmış nümunəsində koordinasiya orqanı olmayan FCA 0 sazişlərində median CoreSubstantiveDepth 54, əsas koordinasiya orqanı olan FCA 1 sazişlərində 77, institusionallaşmış koordinasiya arxitekturasına malik FCA 2 sazişlərində isə 204,5 olub.

Bu fərq daha sıx maddi öhdəliklərin daha institusionallaşmış koordinasiya ilə birlikdə görünməsi ilə uyğundur. Lakin bu müşahidə əlaqəsi saziş dərinliyinin koordinasiya arxitekturasına səbəb olduğunu sübut etmir.

Daha dərin ticarət sazişləri daha güclü mühakimə və koordinasiya strukturları ilə əlaqəlidirmi?

Bəli, araşdırılan nümunələrdə daha yüksək əsas maddi saziş dərinliyi həm rəsmi mühakimə, həm də institusionallaşmış koordinasiya ilə müsbət əlaqəlidir; lakin əlaqənin istiqaməti səbəb baxımından müəyyən edilməyib və xüsusilə dərinlik–mühakimə əlaqəsi mal və xidmətləri birlikdə əhatə edən sazişlərdə cəmlənir.

Model A: saziş dərinliyinin əlaqələri

Model A-nın R² dəyəri 0,634, düzəldilmiş R² dəyəri 0,623-dür. Bu dəyərlər modelin nümunədəki dəyişkənliyi izahetmə gücü barədə təsviri məlumat verir; səbəbiyyət sübutu deyil.

Model B: rəsmi mühakimə ehtimalı

Firth logistik reqressiyada ln(CoreSubstantiveDepth + 1) üçün şans nisbəti OR = 3,000 və p = 0,001-dir. Beşillik dövr dəyişəni üçün OR = 1,902, p = 0,016; üzvlüyün iqtisadi çəkisi üçün OR = 1,390, p = 0,038 müəyyən edilib.

Bu nəticə digər model dəyişənləri nəzərə alındıqda daha dərin sazişlərin rəsmi mühakimə ehtiva etməsi ilə güclü müsbət əlaqənin olduğunu göstərir. Lakin model “dərin sazişlər mühakiməni yaradır” və ya “mühakimə daha dərin sazişi mümkün edir” variantlarından hansının doğru olduğunu müəyyən edə bilmir.

Model C: institusionallaşmış koordinasiya

Model C-də ln(CoreSubstantiveDepth + 1) ilə FCA 2 arasındakı əlaqə OR = 4,697, p < 0,001 olaraq müəyyən edilib. Bunun əksinə olaraq, rəsmi mühakimə (OR = 0,537; p = 0,407), beşillik dövr (OR = 1,436; p = 0,133) və üzvlüyün iqtisadi çəkisi (OR = 1,187; p = 0,254) dərinlik nəzərə alındıqda FCA 2-ni müstəqil şəkildə əhəmiyyətli izah etməyib.

Bu nəticə icra ilə koordinasiyanın eyni şey olmadığını göstərir. Rəsmi mühakimə mübahisələrin hüquqi idarə olunmasını; FCA isə sazişin davam edən idarəçiliyini, monitorinqini və siyasi/institusional koordinasiyasını təmsil edir.

Sazişin əhatə dairəsi mühüm fərq yaradır

Heterogenlik təhlili saziş dərinliyi ilə rəsmi mühakimə arasındakı əlaqənin əsasən həm malları, həm də xidmətləri əhatə edən sazişlərdə olduğunu göstərib.

Mal və xidmətləri birlikdə əhatə edən alt qrupda Model B şans nisbəti çox böyükdür; lakin mənbə bunun dəqiq effekt ölçüsü kimi şərh edilməməli olduğunu xüsusi vurğulayır. Bu alt qrupda rəsmi mühakiməsi olmayan yalnız səkkiz müşahidənin olması geniş etibar intervalına səbəb olur. Daha etibarlı nəticə əlaqənin istiqaməti və saziş növləri arasındakı fərqdir.

Dayanıqlılıq yoxlamaları

Əsas nəticələr bir sıra alternativ təhlillərdə qorunub. Xam CoreSubstantiveDepth sayını istifadə edən PPML modeli rəsmi mühakimə, FCA 2, iqtisadi çəki və mal-xidmət əhatəsi ilə müsbət əlaqələri qoruyub. Sərhəddəki 18 müddəanı çıxaran daha sərt dərinlik kodlaşdırması əsas nəticələri dəyişməyib.

Mübahisələrin həllində əl ilə yoxlanmış qeydlərin əlavə edilməsi və Birləşmiş Krallıq davamlılıq sazişlərinin nümunəyə daxil edilməsi də Model B-dəki dərinlik əlaqəsini aradan qaldırmayıb. Aİ və EFTA ilə əlaqəli sazişlər çıxarıldıqda da Model A–C-nin əsas əmsalları məna və statistik nəticə baxımından əsasən sabit qalıb.

Beşillik dövr ilə əsas institusional dəyişənlər arasındakı qarşılıqlı təsirlərin heç biri əhəmiyyətli olmayıb; mənbə bütün bu zaman qarşılıqlı təsirləri üçün p ≥ 0,275 bildirir. Beləliklə, tədqiqat əsas əlaqələrin araşdırılan dövr boyunca sistematik şəkildə gücləndiyi və ya zəiflədiyi barədə sübut təqdim etmir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Qlobal ticarət idarəçiliyi tək bir institusional mərkəzin sadəcə yox olmasından daha çox çoxqatlı struktur göstərir.
• ÜTT bəzi çoxtərəfli qayda müəyyənləşdirmə və koordinasiya funksiyalarını qoruyur.
• ÜTT-daxili diferensiallaşdırılmış tənzimləmələr bütün üzvlərin eyni dərəcədə iştirak etmədiyi əməkdaşlığı ÜTT strukturu daxilində davam etdirə bilər.
• MPIA məhdudlaşdırılmış apellyasiya funksiyasına ÜTT ilə əlaqəli gücləndirmə nümunəsidir.
• RTA-lar qayda müəyyənləşdirmə, rəsmi mühakimə və koordinasiya üçün əlavə institusional məkanlardır.
• 2000–2025 arasında təsnif edilmiş RTA-larda rəsmi mühakimə getdikcə daha geniş yayılıb.
• Daha yüksək CoreSubstantiveDepth rəsmi mühakimə və institusionallaşmış koordinasiya ilə müsbət əlaqəlidir.
• Dərinlik–mühakimə əlaqəsi xüsusilə mal və xidmətləri birlikdə əhatə edən sazişlərdə cəmlənir.
• Dərinlik–koordinasiya əlaqəsi sazişin əhatə dairəsi qrupları arasında daha sabit görünür.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• ÜTT-nin “sona çatdığı” və ya tamamilə funksiyasız olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz.
• RTA-ların ÜTT-nin bütün funksiyalarını üzərinə götürdüyü sübut edilməyib.
• ÜTT-dəki tıxanmaların araşdırılan bütün RTA dizaynlarına səbəb olduğu göstərilməyib.
• Daha dərin sazişlərin rəsmi mühakiməyə səbəb olduğu sübut edilməyib.
• Rəsmi mühakimə müddəalarının praktikada tez-tez, ucuz, əlçatan və ya effektiv olduğu ölçülməyib.
• FCA 2 institutlarının faktiki olaraq nə qədər tez-tez toplandığı və ya dövlət davranışını dəyişdirib-dəyişdirmədiyi sınaqdan keçirilməyib.
• Daha yüksək saziş dərinliyinin müddəalarının praktikada daha yaxşı tətbiq edildiyi göstərilməyib.
• İnstitusional dizaynın ticarət həcmi, firma performansı, təchizat zəncirinin dayanıqlılığı və ya şokdan sonrakı iqtisadi bərpa üzərində təsiri ölçülməyib.

Məhdudiyyətlər

İnstitusional məkanlararası müqayisə strukturlaşdırılmış və nəzəri olaraq istiqamətləndirilmiş olsa da təsviridir. Funksiyaların müəyyən anda harada yerləşdiyini göstərir; funksional yenidən bölgü prosesini birbaşa müəyyən etmir.

FCA istifadə edən Model A və Model C yüksək etibarlı DESTA uyğunluqları və 2019-a qədər olan məlumatla məhduddur. 2020–2025 dövründəki birbaşa saziş dərinliyi məlumatı da natamamdır. Çatışmayan müşahidələr və uyğunlaşdırma uğuru sistematik ola bilər.

CoreSubstantiveDepth DTA 2.0 matrisindən ardıcıl şəkildə yaradılıb; lakin hansı müddəaların “əsas maddi” kimi saxlanacağına dair təsnifat müəllif tərəfindən müəyyən edilib və tam müstəqil xarici doğrulama meyarı yoxdur. Daha sərt kodlaşdırma bu riski sınaqdan keçirir, lakin struktur etibarlılığına dair bütün qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmır.

Aİ, EFTA və digər təkrarlanan danışıqlar aktorları ümumi saziş şablonlarının yayılmasına və müşahidələr arasında asılılığa səbəb ola bilər. Aİ/EFTA ilə əlaqəli sazişlərin çıxarılması ilə nəticələrin sabit qalması bu narahatlığı azaltsa da bütün asılılıq ehtimalını aradan qaldırmır.

Nəhayət, əks səbəbiyyət və ortaq müəyyənedicilər mümkündür. Üstünlük oxşarlığı, inzibati imkan, sövdələşmə gücü, regional inteqrasiya məqsədləri, ticarət qarşılıqlı asılılığı və keçmiş saziş şablonları həm saziş dərinliyinə, həm də institusional struktura birlikdə təsir göstərə bilər.

Tədqiqatın elmi əhəmiyyəti

Tədqiqatın ən mühüm töhfəsi qlobal ticarət idarəçiliyində institusional çoxalmanı təkcə “parçalanma” və ya “ÜTT-nin çöküşü” kimi şərh etmək əvəzinə, müəyyən funksiyaların hansı institusional məkanlarda və hansı hüquqi statuslarla yerinə yetirildiyini müqayisə etməyə imkan verən daha təfərrüatlı konseptual dil təqdim etməsidir.

Bu baxışda əsas məsələ ÜTT-nin yenidən tək institut olub-olmayacağı deyil. Daha mühüm sual qayda müəyyənləşdirmə, icra və koordinasiya müxtəlif məkanlarda birgə həyata keçirilərkən hüquqi uyğunluğun, əlçatanlığın və gələcəkdə yenidən çoxtərəfli sistemə bağlana bilmə imkanının necə qorunacağıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: From WTO-Centered Governance to a Layered Trade Architecture: Functional Allocation Across Institutional Venues, 2000–2025

Müəllif: Klavdij Logožar.

Qurum: Faculty of Economics and Business, University of Maribor, 2000 Maribor, Slovenia.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Economies, 2026, 14, 340.

DOI: 10.3390/economies14080340.

Nəşr prosesi: Alındı: 26 iyun 2026; yenidən işlənib: 28 iyul 2026; qəbul edildi: 11 avqust 2026; dərc edildi: 12 avqust 2026.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşdirmə: Mənbə tədqiqat xarici maliyyələşdirmə alınmadığını bildirir.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə tədqiqat araşdırmada təqdim olunan orijinal töhfələrin məqalənin daxilində yer aldığını və əlavə sualların corresponding author-a yönəldilə biləcəyini bildirir.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirir.

Müəllif töhfələri: Mənbə PDF-də ayrıca “Author Contributions” bəyanatı yoxdur; tədqiqat tək müəlliflidir.

Metodoloji şərh sərhədi: RTA reqressiyaları əlaqəli modellərdir. Tədqiqat ÜTT məhdudiyyətlərinin müəyyən regional saziş dizaynlarına səbəb olduğunu, rəsmi mühakimənin praktikada effektiv olduğunu və ya institusional koordinasiya orqanlarının faktiki performansını göstərmir. FCA məlumatları 2019-a qədər olan uyğunlaşdırılmış nümunə ilə, birbaşa dərinlik əhatəsi isə xüsusilə 2020–2025 dövründə natamam məlumatla məhduddur.

Vizual yenidənqurma qeydi: Mənbə Şəkil 1-dəki funksional bölgü arxitekturası, Şəkil 2-dəki dövri RTA/rəsmi mühakimə məlumatları və Şəkil 3-dəki FCA–CoreSubstantiveDepth müqayisəsi mənbə dəyərləri qorunmaqla Verianla üçün orijinal sxem və qrafiklər formasında yenidən çəkilə bilər. Bu yenidən çəkilişlərdə mənbədə olmayan aralıq məlumat, tendensiya və ya səbəbiyyət oxu yaradılmamalıdır.