Bu çalışma, küresel ticaret yönetişiminde kural koyma, yaptırım/uyuşmazlık çözümü ve koordinasyon işlevlerinin Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ/WTO), DTÖ bağlantılı mekanizmalar ve bölgesel ticaret anlaşmaları arasında nasıl dağıldığını inceliyor. İşlevsel tahsis (functional allocation), belirli bir yönetişim işlevinin farklı kurumsal mecralarda hangi hukuki ve kurumsal biçimde yerine getirildiğini tanımlayan analitik bir çerçevedir. Araştırma, kurumsal mecralar arası yapılandırılmış karşılaştırmayı 2000–2025 arasında yürürlüğe giren 282 bölgesel ticaret anlaşması yönetişim olayının nicel analiziyle birleştiriyor. Sonuçlar, DTÖ'nün basit biçimde gerilediği veya bölgesel anlaşmalar tarafından ikame edildiği tek yönlü bir dönüşümden çok, işlevlerin farklı mecralarda birlikte yürütüldüğü katmanlı bir ticaret mimarisine işaret ediyor. Ancak çalışma, DTÖ'deki kurumsal kısıtların bu yapıların nedeni olduğunu kanıtlamıyor.

DTÖ çok taraflı çekirdeği belirli kural koyma ve koordinasyon işlevlerini korurken, bazı alanlarda seçici üyeliğe dayalı DTÖ-içi farklılaştırılmış düzenlemeler kullanılmaktadır. Çok Taraflı Geçici Temyiz Tahkim Düzenlemesi (Multi-Party Interim Appeal Arbitration Arrangement, MPIA), olağan Temyiz Organı mekanizmasının işlemediği koşullarda DTÖ hukukuna bağlı bir yaptırım takviyesi sağlamaktadır. Bölgesel ticaret anlaşmaları ise seçici üyelik temelinde kural koyma, uyuşmazlık çözümü ve koordinasyon için ek kurumsal mecralar oluşturmaktadır.

2000–2004 döneminde sınıflandırılabilen RTA olaylarının %76,0'ında bulunan resmî yargılama mekanizması, 2005–2009'da %91,7'ye, 2010–2014'te %95,3'e, 2015–2019'da %97,7'ye ve 2020–2025 döneminde %100'e çıkmıştır. Bununla birlikte bu gösterge, yalnızca anlaşmanın hukuki tasarımında ad hoc yargılama veya daimi mahkeme bulunduğunu ifade eder; mekanizmanın fiilen ne kadar kullanıldığını, ne kadar erişilebilir olduğunu veya ne ölçüde uyum sağladığını ölçmez.

Araştırmanın regresyon analizleri, daha yüksek temel maddi anlaşma derinliğinin hem resmî yargılama hem de kurumsallaşmış koordinasyonla pozitif ilişkili olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte özellikle yargılama ile derinlik arasındaki ilişki, mal ve hizmetleri birlikte kapsayan anlaşmalarda yoğunlaşmaktadır. Bulgular ilişkiseldir; nedensel yönü belirlemez.

Araştırmanın temel problemi

DTÖ uzun süre çok taraflı ticaret sisteminin merkezi kurumu olarak kural oluşturma, ticari uyuşmazlıkların çözümü ve uluslararası ticaret ilişkilerinin koordinasyonunu aynı kurumsal merkezde birleştirdi. Ancak genişleyen ve giderek daha heterojen hale gelen üyelik, uzlaşmaya dayalı karar alma yapısı, müzakere tıkanıklıkları ve Temyiz Organı'nın işlevsizleşmesi, bu merkezi yapının pratik kapasitesini sınırlandırdı.

Çalışmanın çıkış noktası, bu gelişmeleri yalnızca “DTÖ geriliyor” biçiminde tanımlamanın yeterli olmamasıdır. Asıl soru, DTÖ çapında anlaşma veya yaptırım zorlaştığında ticaret yönetişiminin işlevlerinin nerede ve hangi kurumsal biçimlerde yürütüldüğüdür.

Araştırma soruları

Makale üç temel soruya odaklanmaktadır:

1. 2000–2025 arasında kural koyma, yaptırım ve koordinasyon işlevleri DTÖ merkezli, DTÖ bağlantılı ve bölgesel kurumsal mecralar arasında nasıl tahsis edilmiştir?
2. Bu düzenlemeler üyeliğe erişim, hukukileşme ve uygulanabilirlik/yaptırım kapasitesi bakımından nasıl farklılaşmaktadır?
3. Bölgesel ticaret anlaşmalarında temel maddi anlaşma derinliği, resmî yargılama ve kurumsallaşmış koordinasyon arasında nasıl bir ilişki bulunmaktadır?

İşlevsel tahsis ile işlevsel yeniden tahsis arasındaki fark nedir?

İşlevsel tahsis, kural koyma, yaptırım ve koordinasyon gibi bir yönetişim işlevinin belirli bir dönemde hangi kurumsal mecrada ve hangi tasarımla gözlendiğini ifade eder; işlevsel yeniden tahsis ise aynı işlevin kurumsal konumunun veya yerine getirilme biçiminin zaman içinde değiştiğini ileri süren süreç kavramıdır. Bu nedenle bir işlevin bugün bir RTA'da bulunması, tek başına o işlevin daha önce DTÖ'den RTA'ya “taşındığını” kanıtlamaz.

Dört temel kurumsal konfigürasyon

Çalışmanın geliştirdiği çerçevede ticaret yönetişimi işlevleri dört tamamlanmış kurumsal konfigürasyonda görülebilir. Ayrıca hukuki olarak henüz DTÖ sistemine tam dâhil edilmemiş çoğul taraflı girişimler için ara bir statü bulunmaktadır.

Neden “DTÖ'nün yerini RTA'lar aldı” demek yeterli değil?

Çünkü aynı yönetişim işlevi farklı hukuki ilişkiler içinde görülebilir. Bir işlev DTÖ'nün çekirdeğinde korunabilir, DTÖ içinde farklılaştırılabilir, DTÖ bağlantılı bir mekanizmayla takviye edilebilir veya bölgesel bir anlaşmada yürütülebilir. Bu durumların tamamını “DTÖ'den çıkış” olarak sınıflandırmak, hukuki konum, üyeliğe erişim ve uygulanabilirlik arasındaki önemli farkları siler.

Bölgesel ticaret anlaşmaları DTÖ'nün yerini mi alıyor?

Çalışmanın bulgusu böyle basit bir ikameyi desteklememektedir. DTÖ belirli çok taraflı işlevleri korurken, DTÖ-içi farklılaştırılmış düzenlemeler, DTÖ bağlantılı mekanizmalar ve bölgesel anlaşmalar aynı sistem içinde farklı işlevleri üstlenmektedir; ortaya çıkan yapı tek merkezli sistemin tamamen ortadan kalkmasından çok katmanlı kurumsal birlikte varoluş olarak yorumlanmaktadır.

Üyelik erişimi, hukukileşme ve uygulanabilirlik

Çerçevenin üç temel karşılaştırma boyutu vardır. Üyeliğe erişim, bir mekanizmanın karar alma, kural koyma veya uyuşmazlık çözümüne kimleri kabul ettiğini gösterir. DTÖ çapındaki mekanizmalar biçimsel olarak tüm üyeliğe dayanırken, farklılaştırılmış veya bölgesel düzenlemeler daha sınırlı katılıma sahip olabilir.

Hukukileşme, yükümlülüklerin ne kadar kesin biçimde tanımlandığını, uyuşmazlık çözümünün bulunup bulunmadığını ve taahhütlerin uygulanmasını izleyen kurumsal mekanizmaların ne ölçüde biçimselleştiğini ifade eder.

Uygulanabilirlik ise bir düzenlemenin uyumu destekleme, uyuşmazlıkları çözme ve koordinasyonu sürdürme yönündeki pratik kapasitesiyle ilgilidir. Araştırma özellikle burada önemli bir sınır koymaktadır: bir anlaşmada resmî yargılama hükmü bulunması, mekanizmanın erişilebilir, sık kullanılan veya etkili olduğunun doğrudan göstergesi değildir.

Güç asimetrileri neden önemli?

Katmanlı yönetişim tüm aktörlere eşit maliyet ve imkân sağlamaz. Büyük ekonomiler pazar büyüklüğü, teknik uzmanlık, idari kapasite ve müzakere gücü sayesinde alternatif kurumsal düzenlemeleri başlatma veya biçimlendirme konusunda daha avantajlı olabilir. Daha küçük devletler çoklu kurum yapısından koalisyon oluşturma ve stratejik sıralama için yararlanabilir; ancak karmaşık ve örtüşen düzenlemeleri izleme maliyeti aynı değildir.

Dolayısıyla seçici üyelik iki yönlü bir sonuç doğurabilir: istekli tarafların daha derin taahhütlere daha kolay ulaşmasını sağlarken katılmayan veya yeterli hukuki/idari kapasiteye sahip olmayan aktörlerin etkisini sınırlandırabilir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

RTA olay evreninin oluşturulması

Araştırmanın başlangıç evreninde DTÖ RTA Information System (RTA-IS) kayıtlarından 337 kayıt bulunuyordu. Yazar, bağımsız yeni bir yönetişim mimarisi oluşturmayan girişleri ayırmak amacıyla 19 katılım/genişleme olayını, büyük ölçüde mevcut taahhütlerin devamı niteliğindeki 35 Birleşik Krallık süreklilik veya ikame düzenlemesini ve bir yinelenen AfCFTA DTA ek kaydını ana evrenden çıkardı. Böylece 2000–2025 döneminde yürürlüğe giren 282 temel RTA yönetişim olayı oluşturuldu.

Analiz birimi her zaman “sabit anlaşma” değildir. İlk yürürlüğe girişin yanı sıra yönetişim mimarisini esaslı biçimde değiştiren hukuken ayrı revizyon, protokol, modernizasyon veya ikame olayları da ayrı olay olarak ele alınabilmektedir.

CoreSubstantiveDepth nasıl oluşturuldu?

CoreSubstantiveDepth, anlaşmanın temel maddi taahhüt yoğunluğunu temsil etmektedir. Ölçü, World Bank Deep Trade Agreements 2.0 (DTA 2.0) ikili hüküm matrisinden yeniden oluşturulmuştur. Yazar 400 DTA anlaşmasını kapsayan kod denetiminde, doğrudan pazar erişimi, düzenleyici taahhütler, ekonomik yönetişim, sektörel erişim ve benzeri maddi yükümlülükleri temsil eden 930 hüküm kodunu temel ölçüye dâhil etmiştir.

Uyuşmazlık çözümü hükümleri, yaptırım prosedürleri, komiteler, sekretaryalar, yalnızca istişare/işbirliği içeren hükümler, gözden geçirme maddeleri ve yalnızca şeffaflık/prosedür niteliğindeki hükümler derinlik ölçüsünden çıkarılmıştır. Böylece “daha fazla kurumsal hüküm içeren anlaşmanın kurumsal sonuç değişkenleriyle doğal olarak daha yüksek korelasyon göstermesi” biçimindeki mekanik örtüşmenin azaltılması amaçlanmıştır.

Ana RTA evrenindeki 253 olay için doğrudan CoreSubstantiveDepth verisi vardır. Regresyonlarda temel değişken ln(CoreSubstantiveDepth + 1) biçiminde kullanılmış, duyarlılık analizindeki PPML modelinde ise logaritması alınmamış hüküm sayısı kullanılmıştır. Daha katı bir alternatif kodlama, sınırda kabul edilen 18 ek hüküm kodunu daha dışlamıştır.

Yaptırım mimarisi nasıl sınıflandırıldı?

RTA-IS uyuşmazlık çözümü sınıflandırması üç genel kategoriye ayrılmıştır: siyasi çözüm/istişare, ad hoc yargılama ve daimi mahkeme. Regresyon analizinde ad hoc yargılama veya daimi mahkeme bulunan anlaşmalar resmî yargılama = 1, yalnız istişare ya da siyasi çözüm kullananlar referans kategori olarak kodlanmıştır.

Toplam 273 olay için uyuşmazlık çözümü sınıflandırması elde edilmiştir. Doğrudan doğrulanamayan dokuz olay ana modellere alınmamıştır; bunların altısı resmî antlaşma metinlerinden manuel olarak doğrulanmış ve yalnız duyarlılık analizinde kullanılmış, üçü çözülememiş olarak bırakılmıştır. Bu tercih gözlem sayısını artırmaktan çok kodlama güvenilirliğini öncelemektedir.

Formal Coordination Architecture (FCA)

Formal Coordination Architecture (FCA), DESTA ve Institutional Provisions of PTAs uzantısından türetilen bir anlaşma düzeyi koordinasyon ölçüsüdür:

• FCA 0: tanımlanmış koordinasyon organı yok,
• FCA 1: temel koordinasyon organı var,
• FCA 2: kurumsallaşmış koordinasyon mimarisi var.

FCA eşleştirmesi 2019'a kadar olan DESTA kapsamıyla sınırlıdır. 207 yüksek güvenli temel anlaşma eşleşmesi elde edilmiş; gerekli ortak değişkenler birleştirildiğinde Model A ve Model C'de 197 tam gözlem kullanılmıştır. Bu nedenle FCA bulguları bütün 2000–2025 RTA evrenini temsil eden olay düzeyi tahminler olarak değil, eşleşen anlaşma düzeyi örneklem için tamamlayıcı kanıt olarak yorumlanmalıdır.

Ekonomik ağırlık

Üyelik ekonomik ağırlığı, anlaşmaya ilgili yürürlüğe giriş veya revizyon yılında taraf olan ekonomilerin toplam gayrisafi yurt içi hasılasının aynı yıl dünya GSYH'sine oranı olarak hesaplanmıştır. Dolayısıyla AB, EFTA, ASEAN ve diğer bölgesel bloklar için günümüzdeki üyelik değil, ilgili olay tarihindeki üyelik esas alınmıştır. Modellerde bu değişkenin logaritması kullanılmıştır.

Üç ana model

Model A'da Breusch–Pagan testi eşvaryanslılık varsayımını reddettiği için HC3 sağlam standart hatalar kullanılmıştır. Model B ve Model C'de sonuç kategorilerinden birinin seyrek olması nedeniyle klasik lojistik regresyon yerine Firth cezalandırılmış lojistik regresyon tercih edilmiştir.

2000–2025 boyunca RTA yönetişim yapısı nasıl değişti?

RTA olaylarının sayısı sürekli yükselmemiştir. En yüksek olay sayısı 2005–2009 dönemindeki 76 olaydır; daha sonraki dönemlerde sayı azalmıştır. Buna karşılık sınıflandırılan anlaşmalar içinde resmî yargılamanın yaygınlığı güçlü biçimde artmıştır. 2020–2025 dönemindeki %100 değeri, o dönemde sınıflandırılabilen 44 olayın tamamında resmî yargılama bulunmasını ifade eder.

2020–2025 için 230 olan medyan CoreSubstantiveDepth değeri özellikle dikkatli yorumlanmalıdır; son dönemde doğrudan derinlik verisi yalnız 19 olay için mevcuttur.

Koordinasyon mimarisi ile anlaşma derinliği

2000–2019 eşleştirilmiş örnekleminde koordinasyon organı bulunmayan FCA 0 anlaşmalarında medyan CoreSubstantiveDepth 54, temel koordinasyon organı bulunan FCA 1 anlaşmalarında 77, kurumsallaşmış koordinasyon mimarisine sahip FCA 2 anlaşmalarında ise 204,5 olarak bulunmuştur.

Bu fark, daha yoğun maddi taahhütlerin daha kurumsallaşmış koordinasyonla birlikte görülmesiyle uyumludur. Ancak bu gözlemsel ilişki, anlaşma derinliğinin koordinasyon mimarisine neden olduğunu kanıtlamaz.

Daha derin ticaret anlaşmaları daha güçlü yargılama ve koordinasyon yapılarıyla ilişkili mi?

Evet, incelenen örneklemlerde daha yüksek temel maddi anlaşma derinliği hem resmî yargılama hem de kurumsallaşmış koordinasyonla pozitif ilişkilidir; ancak ilişkinin yönü nedensel olarak belirlenmemiştir ve özellikle derinlik–yargılama bağlantısı mal ve hizmetleri birlikte kapsayan anlaşmalarda yoğunlaşmaktadır.

Model A: anlaşma derinliğinin ilişkileri

Model A'nın R² değeri 0,634, düzeltilmiş R² değeri 0,623'tür. Bu değerler modelin örneklemdeki değişkenliği açıklama gücüne ilişkin betimsel bilgi sağlar; nedensellik kanıtı değildir.

Model B: resmî yargılama olasılığı

Firth lojistik regresyonda ln(CoreSubstantiveDepth + 1) için olasılık oranı OR = 3,000 ve p = 0,001'dir. Beş yıllık dönem değişkeni için OR = 1,902, p = 0,016; üyelik ekonomik ağırlığı için OR = 1,390, p = 0,038 bulunmuştur.

Bu sonuç, diğer model değişkenleri hesaba katıldığında daha derin anlaşmaların resmî yargılama içermesiyle güçlü bir pozitif ilişki bulunduğunu gösterir. Fakat “derin anlaşmalar yargılamayı doğurur” veya “yargılama daha derin anlaşmayı mümkün kılar” seçeneklerinden hangisinin doğru olduğunu model belirleyemez.

Model C: kurumsallaşmış koordinasyon

Model C'de ln(CoreSubstantiveDepth + 1) ile FCA 2 arasındaki ilişki OR = 4,697, p < 0,001 olarak bulunmuştur. Buna karşılık resmî yargılama (OR = 0,537; p = 0,407), beş yıllık dönem (OR = 1,436; p = 0,133) ve üyelik ekonomik ağırlığı (OR = 1,187; p = 0,254), derinlik hesaba katıldığında FCA 2'yi bağımsız olarak anlamlı biçimde açıklamamıştır.

Bu sonuç yaptırım ve koordinasyonun aynı şey olmadığını göstermektedir. Resmî yargılama uyuşmazlıkların hukuki yönetimini; FCA ise anlaşmanın devam eden idaresini, izlenmesini ve siyasi/kurumsal koordinasyonunu temsil eder.

Anlaşma kapsamı önemli bir farklılık oluşturuyor

Heterojenlik analizi, anlaşma derinliği ile resmî yargılama arasındaki ilişkinin esas olarak hem malları hem hizmetleri kapsayan anlaşmalarda bulunduğunu göstermiştir.

Mal ve hizmetleri birlikte kapsayan alt gruptaki Model B olasılık oranı çok büyüktür; ancak kaynak bunun hassas bir etki büyüklüğü olarak yorumlanmaması gerektiğini özellikle belirtmektedir. Bu alt grupta resmî yargılama bulunmayan yalnız sekiz gözlem olması geniş güven aralığına yol açmaktadır. Daha güvenilir çıkarım, ilişkinin yönü ve anlaşma türleri arasındaki farktır.

Sağlamlık kontrolleri

Ana sonuçlar bir dizi alternatif analizde korunmuştur. Ham CoreSubstantiveDepth sayısını kullanan PPML modeli, resmî yargılama, FCA 2, ekonomik ağırlık ve mal-hizmet kapsamıyla pozitif ilişkileri korumuştur. Sınırdaki 18 hükmü çıkaran daha katı derinlik kodlaması ana çıkarımları değiştirmemiştir.

Uyuşmazlık çözümünde manuel doğrulanan kayıtların eklenmesi ve Birleşik Krallık süreklilik anlaşmalarının örnekleme alınması da Model B'deki derinlik ilişkisini ortadan kaldırmamıştır. AB ve EFTA bağlantılı anlaşmalar çıkarıldığında da Model A–C'nin temel katsayıları anlam ve istatistiksel sonuç bakımından büyük ölçüde kararlı kalmıştır.

Beş yıllık dönem ile temel kurumsal değişkenler arasındaki etkileşimlerin hiçbiri anlamlı bulunmamıştır; kaynak tüm bu zaman etkileşimleri için p ≥ 0,275 bildirmektedir. Böylece araştırma, ana ilişkilerin incelenen dönem boyunca sistematik olarak güçlendiği veya zayıfladığı yönünde kanıt sunmamaktadır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Küresel ticaret yönetişimi, tek bir kurumsal merkezin basit biçimde kaybolmasından çok katmanlı bir yapı göstermektedir.
• DTÖ bazı çok taraflı kural koyma ve koordinasyon işlevlerini korumaktadır.
• DTÖ-içi farklılaştırılmış düzenlemeler, tüm üyelerin aynı ölçüde katılmadığı işbirliğini DTÖ yapısı içinde sürdürebilmektedir.
• MPIA, sınırlanan temyiz işlevine DTÖ bağlantılı bir takviye örneğidir.
• RTA'lar kural koyma, resmî yargılama ve koordinasyon için ek kurumsal mecralardır.
• 2000–2025 arasında sınıflandırılan RTA'larda resmî yargılama giderek daha yaygın hale gelmiştir.
• Daha yüksek CoreSubstantiveDepth, resmî yargılama ve kurumsallaşmış koordinasyonla pozitif ilişkilidir.
• Derinlik–yargılama ilişkisi, özellikle mal ve hizmetleri birlikte kapsayan anlaşmalarda yoğunlaşmaktadır.
• Derinlik–koordinasyon ilişkisi anlaşma kapsamı grupları arasında daha kararlı görünmektedir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• DTÖ'nün “sona erdiği” veya tamamen işlevsiz olduğu sonucu çıkarılamaz.
• RTA'ların DTÖ'nün bütün işlevlerini devraldığı kanıtlanmamıştır.
• DTÖ'deki tıkanıklıkların incelenen tüm RTA tasarımlarına neden olduğu gösterilmemiştir.
• Daha derin anlaşmaların resmî yargılamaya neden olduğu kanıtlanmamıştır.
• Resmî yargılama hükümlerinin uygulamada sık, ucuz, erişilebilir veya etkili olduğu ölçülmemiştir.
• FCA 2 kurumlarının fiilen ne sıklıkta toplandığı veya devlet davranışını değiştirip değiştirmediği test edilmemiştir.
• Daha yüksek anlaşma derinliğinin hükümlerinin sahada daha iyi uygulandığı gösterilmemiştir.
• Kurumsal tasarımın ticaret hacmi, firma performansı, tedarik zinciri dayanıklılığı veya şok sonrası ekonomik toparlanma üzerindeki etkisi ölçülmemiştir.

Sınırlılıklar

Kurumsal mecralar arası karşılaştırma yapılandırılmış ve kuramsal olarak yönlendirilmiş olsa da betimseldir. İşlevlerin belirli anda nerede bulunduğunu gösterir; işlevsel yeniden tahsis sürecini doğrudan tanımlamaz.

FCA kullanan Model A ve Model C, yüksek güvenli DESTA eşleşmeleri ve 2019'a kadar olan veriyle sınırlıdır. 2020–2025 dönemindeki doğrudan anlaşma derinliği verisi de eksiktir. Eksik gözlemler ve eşleştirme başarısı sistematik olabilir.

CoreSubstantiveDepth tutarlı biçimde DTA 2.0 matrisinden oluşturulmuştur; ancak hangi hükümlerin “temel maddi” olarak tutulacağına ilişkin sınıflandırma yazar tarafından belirlenmiştir ve tamamen bağımsız haricî bir doğrulama ölçütü yoktur. Daha katı kodlama bu riski sınamaktadır, ancak bütün yapı geçerliliği belirsizliğini ortadan kaldırmaz.

AB, EFTA ve diğer yinelenen müzakere aktörleri ortak anlaşma şablonlarının yayılmasına ve gözlemler arasında bağımlılığa yol açabilir. AB/EFTA bağlantılı anlaşmaların dışlanmasıyla sonuçların kararlı kalması bu kaygıyı azaltmakla birlikte bütün bağımlılık ihtimalini ortadan kaldırmaz.

Son olarak, ters nedensellik ve ortak belirleyiciler mümkündür. Tercih benzerliği, idari kapasite, pazarlık gücü, bölgesel bütünleşme amaçları, ticari karşılıklı bağımlılık ve geçmiş anlaşma şablonları hem anlaşma derinliğini hem de kurumsal yapıyı birlikte etkileyebilir.

Çalışmanın bilimsel anlamı

Araştırmanın en önemli katkısı, küresel ticaret yönetişimindeki kurumsal çoğalmayı tek başına “parçalanma” veya “DTÖ'nün çöküşü” olarak yorumlamak yerine, belirli işlevlerin hangi kurumsal mecralarda ve hangi hukuki statülerle yerine getirildiğini karşılaştırmaya imkân veren daha ayrıntılı bir kavramsal dil sunmasıdır.

Bu bakış açısında temel mesele, DTÖ'nün yeniden tek kurum olup olmayacağı değildir. Daha önemli soru, kural koyma, yaptırım ve koordinasyonun farklı mecralarda birlikte yürütülürken hukuki uyumluluğun, erişilebilirliğin ve ileride yeniden çok taraflı sisteme bağlanabilme olanağının nasıl korunacağıdır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: From WTO-Centered Governance to a Layered Trade Architecture: Functional Allocation Across Institutional Venues, 2000–2025

Yazar: Klavdij Logožar.

Kurum: Faculty of Economics and Business, University of Maribor, 2000 Maribor, Slovenia.

Dergi: Economies.

Yayınevi: MDPI.

Bibliyografik kayıt: Economies, 2026, 14, 340.

DOI: 10.3390/economies14080340.

Yayın süreci: Alındı: 26 Haziran 2026; revize edildi: 28 Temmuz 2026; kabul edildi: 11 Ağustos 2026; yayımlandı: 12 Ağustos 2026.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Finansman: Kaynak çalışma haricî finansman alınmadığını bildirmektedir.

Veri erişilebilirliği: Kaynak çalışma, araştırmada sunulan özgün katkıların makale içinde yer aldığını ve ek soruların corresponding author'a yöneltilebileceğini belirtmektedir.

Çıkar çatışması: Yazar çıkar çatışması olmadığını bildirmektedir.

Yazar katkıları: Kaynak PDF'de ayrı bir “Author Contributions” bildirimi yer almamaktadır; çalışma tek yazarlıdır.

Yöntemsel yorum sınırı: RTA regresyonları ilişkisel modellerdir. Çalışma, DTÖ kısıtlarının belirli bölgesel anlaşma tasarımlarına neden olduğunu, resmî yargılamanın uygulamada etkili olduğunu veya kurumsal koordinasyon organlarının fiilî performansını göstermemektedir. FCA verileri 2019'a kadar olan eşleşmiş örneklemle, doğrudan derinlik kapsamı ise özellikle 2020–2025 döneminde eksik veriyle sınırlıdır.

Görsel yeniden yapılandırma notu: Kaynak Şekil 1'deki işlevsel tahsis mimarisi, Şekil 2'deki dönemsel RTA/resmî yargılama verileri ve Şekil 3'teki FCA–CoreSubstantiveDepth karşılaştırması, kaynak değerler korunarak Verianla için özgün şema ve grafikler şeklinde yeniden çizilmeye uygundur. Bu yeniden çizimlerde kaynakta bulunmayan ara veri, eğilim veya nedensel ok üretilmemelidir.