Ko‘p o‘lchovli savdo masofasi mamlakatlar o‘rtasidagi savdo ishqalanishini faqat jismoniy uzoqlik bilan emas; geografik masofaga qo‘shimcha ravishda geosiyosiy ajralish, tartibga solishdagi farqlar va barqarorlik sharoitlaridagi farqlar bilan birgalikda ko‘rib chiqadigan konseptual masofa tuzilmasidir. Arrázola-Navarro va hamkasblari 2014–Iyul 2026 davrida Scopus’dan tanlangan 83 ilmiy hujjatni PRISMA, germenevtik sifat talqini, grounded theory kodlash va ordinal kategoriya tahlili orqali o‘rganib, an’anaviy gravitatsion modelning “masofa” tushunchasini ushbu to‘rt tarkibli doiraga kengaytiradilar. Tadqiqot natijasi yangi empirik savdo koeffitsiyenti emas, kelajakda PPML, OLS, fixed-effects yoki shunga o‘xshash modellar bilan sinovdan o‘tkazilishi kerak bo‘lgan konseptual gravitatsion-model taklifidir.

Adabiyotlar qidiruvi 14.991 ta yozuv bilan boshlangan; davr, mavzu sohasi, hujjat turi, til, nashr bosqichi, kalit so‘z va ochiq kirish filtrlari qo‘llangandan so‘ng 1208 ta hujjat qolgan. Sarlavha va annotatsiya ko‘rib chiqilishida 1104 ta yozuv chiqarib tashlangan, 104 ta to‘liq matn baholangan va ulardan 21 tasi tematik sabablarga ko‘ra chiqarilib, 83 ta tadqiqot yakuniy tahlil korpusiga kiritilgan.

Grounded theory jarayonida 21 ta ochiq kod uchta asosiy kategoriya ostida jamlangan: barqarorlik, geosiyosat va tartibga solish. 0–3 ordinal intensivlik shkalasida o‘rtacha ballar geosiyosat uchun 2,48, tartibga solish uchun 2,40 va barqarorlik uchun 2,27 ni tashkil etadi. Manba so‘nggi yillarda geosiyosiy mazmun ayniqsa oldinga chiqqanini; tartibga solish va barqarorlik ham xalqaro savdoning qayta tuzilishida tobora markaziy o‘rin egallayotganini bildiradi.

Kategoriya ballari orasidagi eng kuchli bibliografik va konseptual bog‘liqlik barqarorlik bilan tartibga solish o‘rtasidadir (\(\rho=0.58,\;p<0.001\)). Geosiyosat bilan tartibga solish o‘rtasida \(\rho=0.36,\;p<0.001\), barqarorlik bilan geosiyosat o‘rtasida \(\rho=0.26,\;p=0.017\) aniqlangan. Ushbu korrelyatsiyalar mamlakatlarning haqiqiy savdo oqimlari o‘rtasida hisoblangan iqtisodiy ta’sir koeffitsiyentlari emas; ular 83 hujjatdagi kategoriya intensivliklarining birgalikda uchrashish naqshlaridir.

Taklif etilgan konseptual tuzilma savdo oqimlari iqtisodiy massa bilan ko‘p o‘lchovli savdo masofasining funksiyasi ekanini ilgari suradi. Ko‘p o‘lchovli masofa geografik, geosiyosiy, tartibga soluvchi va barqarorlik o‘lchovlarini qamrab oladi. Manba bu o‘lchovlarga doir kutiladigan ijobiy, salbiy yoki kontekstga bog‘liq belgilarni adabiyotga asoslangan nazariy gipotezalar sifatida taqdim etadi va ularni kelajakda haqiqiy ikki tomonlama savdo ma’lumotlari bilan ekonometrik jihatdan tekshirishni talab qiladi.

Gravitatsion model xalqaro savdoda nimani tushuntirishga harakat qiladi?

Xalqaro savdoning gravitatsion yoki tortishish modeli ikki iqtisodiyot o‘rtasidagi savdo oqimini mamlakatlarning iqtisodiy hajmi bilan ular orasidagi savdo xarajatlari yoki masofa o‘rtasidagi munosabat orqali tushuntiradi. Asosiy intuitiv g‘oya shuki, iqtisodiy jihatdan kattaroq ikki mamlakat ko‘proq savdo qilishga moyil bo‘ladi; jismoniy va iqtisodiy ishqalanishlar ortgani sari ikki tomonlama savdo kamayish tendensiyasini ko‘rsatadi.

Tinbergenning asosiy ifodasi manbada Tenglama 1 sifatida:

\[ T_{ij}=A\frac{Y_iY_j}{d_{ji}} \]

ko‘rinishida berilgan. \(T_{ij}\) \(i\) va \(j\) mamlakatlari o‘rtasidagi ikki tomonlama savdo oqimini; \(Y_i\) va \(Y_j\) mamlakatlarning iqtisodiy hajmini; \(d_{ji}\) geografik masofani; \(A\) esa savdoni osonlashtiradigan yoki qiyinlashtiradigan boshqa omillarni ifodalaydi.

Bu ifoda Nyutonning fizik qonunini iqtisodiyotga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llash emas. Gravity nomi katta iqtisodiy massalar kuchliroq savdo aloqasini hosil qilishi va masofa aloqani zaiflashtirishi haqidagi matematik analogiyadan kelib chiqadi.

Klassik model qanday qilib strukturaviy gravitatsion modelga aylandi?

Manbaning nazariy sharhi Tinbergendan Anderson, Bergstrand, Deardorff, Anderson–van Wincoop, Baldwin–Taglioni, Head–Mayer hamda Yotov va hamkasblarigacha davom etgan matematik rivojlanishni kuzatadi.

Baldwin–Taglioni yondashuvining manbada berilgan panel ko‘rinishi:

\[ \ln T_{ij,t} = \alpha_{ij} + \theta_{i,t} + \theta_{j,t} + \beta Z_{ij,t} + \varepsilon_{ij,t} \]

ko‘rinishidadir. \(\alpha_{ij}\) mamlakat juftiga xos fixed effectni; \(\theta_{i,t}\) va \(\theta_{j,t}\) vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchi eksportchi va importchi ta’sirlarini; \(Z_{ij,t}\) ikki tomonlama izohlovchi o‘zgaruvchilarni ifodalaydi.

Manba zamonaviy panel gravitatsiya standarti sifatida taqdim etgan PPML spetsifikatsiyasi:

\[ X_{ij,t} = \exp\left( \pi_{i,t} + \chi_{j,t} + \mu_{ij} + \beta Policy_{ij,t} + \epsilon_{ij,t} \right) \]

ko‘rinishidadir. \(X_{ij,t}\) nominal ikki tomonlama savdo oqimini; \(\pi_{i,t}\) va \(\chi_{j,t}\) vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchi eksportchi/importchi ta’sirlarini; \(\mu_{ij}\) mamlakat jufti fixed effectini; \(Policy_{ij,t}\) tadqiq qilinayotgan savdo siyosati o‘zgaruvchilarini ko‘rsatadi.

Savdoda Ko‘p O‘lchovli Masofa Nima?

Ko‘p o‘lchovli savdo masofasi ikki mamlakat o‘rtasidagi savdo ishqalanishini faqat kilometrdagi geografik uzoqlik bilan emas; geografik uzoqlik bilan birga geosiyosiy ajralish, tartibga solishdagi farqlar va barqarorlik sharoitlaridagi farqlarni ham qamrab olgan holda konseptuallashtiradigan tuzilma bo‘lib, tadqiqotning asosiy yangiligi aynan ushbu kengaytirilgan “masofa” talqinidir.

Manba taklif qilgan konseptual model avval:

\[ Trade\ flows=f(economic\ mass,\ multidimensional\ trade\ distance) \]

ko‘rinishida ifodalanadi.

So‘ng ko‘p o‘lchovli masofa:

\[ D_{ij}^{M} = f\left( DIST_{ij}, DIST_{ij}^{GEO}, DIST_{ij}^{REG}, DIST_{ij}^{SUS} \right) \]

ko‘rinishida aniqlanadi.

Manbaning atroflicha bayoniga ko‘ra \(D_{ij}^{M}\) \(i\) va \(j\) mamlakatlari o‘rtasidagi ko‘p o‘lchovli savdo masofasini ifodalaydi. \(DIST_{ij}\) geografik masofa; \(DIST_{ij}^{GEO}\) geosiyosiy masofa, \(DIST_{ij}^{REG}\) tartibga solish masofasi va \(DIST_{ij}^{SUS}\) barqarorlik masofasidir.

Manba ichidagi terminologiya izohi: Tenglama 13 dagi o‘zgaruvchi izohida \(D_{ij}^{M}\) uchun “multidimensional trade relationship” iborasi ishlatilgan bo‘lsa, ayni tenglamadan darhol oldingi izohda va tadqiqotning umumiy konseptual doirasida “multidimensional trade distance” deyiladi. Verianla ushbu ikki iborani manba nomidan jimgina tenglashtirmaydi; maqolaning markaziy tushunchasi mualliflarning xulosa bo‘limidagi qo‘llanishiga mos ravishda ko‘p o‘lchovli savdo masofasi sifatida berilgan.

Barqarorlik masofasi nimani anglatadi?

Manbaning barqarorlik o‘lchovi ikki iqtisodiyotning ekologik samaradorligi, ESG sharoitlari, energiya transformatsiyasi, ta’minot zanjiri chidamliligi va tegishli standartlarga muvofiqlik darajalaridagi farqlar savdo xarajatlari yoki bozorga kirishda qo‘shimcha ishqalanish yaratishi mumkin degan g‘oyaga asoslanadi.

Manbada namunaviy ko‘rsatkichlar oilasi sifatida mamlakatlarning barqarorlik reytinglari, ESG xavf ballari, Environmental Performance Index, Human Development Index, Worldwide Governance Indicators, ekologik standartlar, Supply Chain Resilience Index va Energy Transition Index keltirilgan.

Manbada ushbu ko‘rsatkichlarning barchasi ayni bir tushunchani o‘lchashi yoki bir-birining o‘rnida bevosita ishlatilishi mumkinligi ko‘rsatilmagan. Bular kelajakdagi ekonometrik operatsionallashtirish uchun taklif etilgan nomzod ko‘rsatkichlardir.

Geosiyosiy masofa nimani anglatadi?

Geosiyosiy masofa siyosiy raqobat, sanksiyalar, nizolar, diplomatik ajralish, strategik ittifoqlardagi farqlar yoki past siyosiy yaqinlik savdoda yuzaga keltiradigan qo‘shimcha noaniqlik va xarajatlarni ifodalash uchun qo‘llanadi.

Manba taklif etilgan ko‘rsatkichlar qatorida Geopolitical Risk (GPR), UN Voting Similarity, strategic alliances va global value chain’ga oldinga ishtirokni sanaydi. Friend-shoring, nearshoring, de-risking va hududiylashuv ham adabiyotda geosiyosiy xavf sharoitida yetkazib beruvchi va ishlab chiqarish joyini tanlashdagi o‘zgarishlarga oid tushunchalar sifatida ko‘rib chiqiladi.

Tartibga solish masofasi nimani anglatadi?

Tartibga solish masofasi mamlakatlar o‘rtasidagi texnik, sog‘liqni saqlash, ekologik, raqamli, bojxona va institutsional qoidalarning farqlanishidan kelib chiqadigan bozorga kirish va muvofiqlik xarajatlarini ifodalaydi. Tadqiqot regulation o‘lchovini faqat savdoni cheklovchi to‘siq sifatida emas, balki ayrim hollarda standartlashtirish, sifat kafolati, institutsional ishonch va bojxona jarayonlarini yengillashtirish orqali savdoni qo‘llab-quvvatlashi mumkin bo‘lgan tuzilma sifatida ham baholaydi.

Manbaning Jadval 9 ida Trade Agreements ijobiy, Non-Tariff Measures salbiy, Environmental Regulation kontekstga bog‘liq ± va International Institutional Governance ijobiy kutilayotgan belgi bilan berilgan.

Nega tartibga solish modelda markaziy bog‘lovchi mexanizm sifatida ko‘riladi?

Tadqiqotning muhokama bo‘limidagi nazariy mantiqqa ko‘ra, geosiyosiy shoklar institutsional va tartibga soluvchi javoblarni yuzaga keltirishi, bu javoblar ikki tomonlama savdo xarajatlarini o‘zgartirishi va xarajatlardagi o‘zgarishlar savdo hamkorlarining qayta yo‘nalishini rag‘batlantirishi mumkin.

Barqarorlik esa tizimga ikki xil shaklda kiradi: mamlakatlarning yangi tartibga soluvchi talablarga moslashish qobiliyatiga ta’sir qiluvchi moderator hamda ESG/ekologik standartlarni bajarishdan kelib chiqadigan qo‘shimcha moslashuv-xarajati kanali.

Bular tadqiqot adabiyotlar sintezidan ishlab chiqqan nazariy takliflardir; yangi mamlakat panelida baholangan strukturaviy koeffitsiyentlar emas.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot germenevtik paradigma doirasida sifatli-talqiniy usuldan foydalanadi. Ilmiy matnlardagi ma’no naqshlari tizimli adabiyotlar ko‘rib chiqilishi orqali ajratib olingan, grounded theory protseduralari yordamida tushuncha va kategoriyalarga aylantirilgan, so‘ng kategoriyalarning intensivligi va birgalikda uchrashish naqshlari miqdoriy yordamchi mezonlar bilan baholangan.

Scopus qidiruvi qanday amalga oshirilgan?

Adabiyot tanlovi 24 Iyul 2026 kuni Scopus’da boshlangan. Sarlavha, annotatsiya va kalit so‘z maydonlarida ishlatilgan asosiy so‘rov:

("gravity model" OR "gravity equation" OR "trade gravity model")

ko‘rinishida.

PRISMA tanlash jarayoni

Grounded theory tahlili qanday olib borilgan?

Manba to‘rt bosqichli jarayonni ta’riflaydi:

1. Phase I: PRISMA bilan aniqlash, skrining, eligibility va inclusion.
2. Phase II — Open coding: matnlardan g‘oya, tushuncha va ma’no birliklarini ajratib olish.
3. Phase III — Axial coding: ochiq kodlarni kattaroq kategoriya va subkategoriyalar ostida guruhlash.
4. Phase IV — Selective coding + triangulation: markaziy kategoriyalarni birlashtirish va konseptual gravitatsion-model doirasini shakllantirish.

Kodlash va konseptual bog‘lash uchun ATLAS.ti version 26 ishlatilgan. Jarayon bir yo‘nalishli emas; mualliflar qayta ko‘rib chiqish, kodlash, taqqoslash va kategoriyalarni takomillashtirish iterativ tarzda davom etganini bildiradilar.

Ordinal kategoriya shkalasi

Ikki kodlovchi o‘rtasidagi ishonchlilik

Ikki kodlovchi 83 ta hujjatning barchasini bir-birining ballarini bilmasdan mustaqil baholagan. Ordinal shkala sabab Cohenning chiziqli vaznlangan Kappa koeffitsiyenti ishlatilgan.

Bu qiymatlar kodlovchilarning mutlaqo bir xil baholash qilganini ko‘rsatmaydi. Manba uchala kategoriya uchun ham moslikni “moderate” deb tasniflaydi. Keyingi intensivlik va korrelyatsiya tahlillari ikki kodlovchining consensus scores qiymatlariga asoslanadi.

21 ta ochiq kod qaysi uchta kategoriya ostida jamlangan?

Bu “coded quotes” qiymatlari alohida mamlakat kuzatuvlari yoki savdo holatlari emas. Ular adabiyot matnida tegishli tushunchalar bilan bog‘langan kodlangan iqtibos birliklarining sonidir. Bundan tashqari, manba Jadval 8 da kategoriya darajasida 78, 77 va 78 ta “coded quotes” qiymatini hisobot qiladi; manba Jadval 6 dagi subkod iqtiboslaridan Jadval 8 qiymatlariga qaysi agregatsiya qoidasi bilan o‘tilganini batafsil tushuntirmagani uchun Verianla bu ikki darajani arifmetik jihatdan tenglashtirmaydi.

Uchta asosiy kategoriyaning intensivligi

Manbaning Shakl 4 i ushbu tendensiyalarni heatmap ko‘rinishida taqdim etadi. Biroq yillik kataklarning aniq sonli qiymatlari alohida jadvalda e’lon qilinmagani uchun Verianla heatmap ranglaridan oraliq qiymatlarni taxmin qilmaydi va soxta sonli vaqt qatorini yaratmaydi.

Spearman Korrelyatsiyalari Savdo Oqimlarida Sababiylikni Ko‘rsatadimi?

Yo‘q. Tadqiqotdagi Spearman koeffitsiyentlari haqiqiy mamlakat juftlarining savdo hajmlari yoki siyosat shoklari o‘rtasida emas, 83 ta adabiyot hujjatidagi kelishuvga asoslangan ordinal kategoriya ballari orasida hisoblangan; shu sababli barqarorlik, geosiyosat yoki tartibga solish savdo oqimini muayyan foizga sababiy ravishda o‘zgartirishini ko‘rsatmaydi.

Testlar ikki tomonlama tarzda \(\alpha=0.05\) ahamiyat chegarasida o‘tkazilgan. Manba ularni aniq bibliografik va konseptual co-occurrence / thematic-intensity munosabatlari sifatida talqin qiladi.

Metodologik triangulyatsiya nimalarni birlashtiradi?

Tadqiqot uchta markaziy kategoriyani modelga kiritishni faqat bitta mezonga asoslamaydi. Grounded theory kodlari, consensus ordinal intensivliklari, yillik adabiyot tendensiyalari va Spearman birgalikda-uchrashish naqshlari birgalikda baholangan.

Manba ichidagi ifoda izohi: Jadval 8 dan bevosita oldingi paragraf ushbu yaqinlashuvni “proposed severity model” iborasi bilan bog‘laydi. Maqolaning qolgan qismida taklif etilgan tuzilma gravitatsion model bo‘lgani uchun Verianla “severity model” iborasini yangi alohida model sifatida ko‘paytirmagan; u manbadagi terminologik nomuvofiqlik sifatida baholangan.

Taklif etilgan model uchun o‘zgaruvchilar va ko‘rsatkichlar

Manba “+” belgisini savdo oqimi bilan kutilayotgan ijobiy munosabat; “−” belgisini salbiy munosabat; “±” belgisini esa mamlakatning institutsional, tartibga solish va siyosat sharoitlariga qarab yo‘nalishi o‘zgarishi mumkin bo‘lgan munosabat sifatida tushuntiradi.

Bu belgilar tadqiqotda ekonometrik jihatdan baholanmagan. Xususan, barqarorlik, geosiyosiy va tartibga solish o‘lchovlaridagi belgilar 83 ta tadqiqotdan sintez qilingan nazariy gipotezalardir.

Manba ichidagi tasnif izohi: Tenglama 13 geografik masofani \(DIST_{ij}\) orqali geosiyosiy masofadan alohida tarkibiy qism sifatida belgilagan bo‘lsa, Jadval 9 ning vizual tuzilishi DIST, BORDER, LANG va LPI ni “Geopolitical Distance” bloki ostida ko‘rsatadi. Verianla bu farqni jimgina qayta tasniflamaydi.

Taklif Etilgan Konseptual Gravitatsion Model Empirik Jihatdan Tasdiqlanganmi?

Yo‘q. Tadqiqot ko‘p o‘lchovli gravitatsion modelni 83 ta tadqiqotning tizimli va sifatli sintezidan ishlab chiqadi; yangi ikki tomonlama savdo panelida PPML, OLS, fixed effects yoki boshqa ekonometrik usul bilan Tenglama 12–13 koeffitsiyentlarini baholamaydi va mualliflar empirik tasdiqlashni aniq kelajakdagi tadqiqot vazifasi sifatida qoldiradi.

Tadqiqotning uchta nazariy taklifi

1. Geosiyosiy shok → tartibga soluvchi javob: Geosiyosiy xavflar davlat va institutlarning bozorga kirish sharoitlarini o‘zgartiradigan tartibga soluvchi javoblarni yuzaga keltirishi mumkin; friend-shoring, nearshoring va trade diversification bu muhitni qayta tuzish strategiyalaridir.
2. Tartibga soluvchi javob → ikki tomonlama savdo xarajati: Ishlab chiqarish standartlari hamda ekologik, ijtimoiy va boshqaruv talablari tashqi bozorga moslashish muddati va xarajatlarini o‘zgartirishi mumkin.
3. Savdo xarajati → savdo hamkorining qayta yo‘nalishi: Mamlakatlar geosiyosiy xavfi pastroq va tartibga solish sharoitlari ko‘proq mos keladigan hamkorlarga yo‘nalib, savdo va global value chain munosabatlarini qayta tuzishi mumkin.

Barqarorlik bu tuzilmada ham tartibga solishga moslashish qobiliyatiga ta’sir qiluvchi moderator, ham an’anaviy tartibga solish xarajatiga qo‘shilishi mumkin bo‘lgan ekologik, ijtimoiy va governance moslashuv xarajatlarining manbai sifatida ko‘riladi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• 2014–2026 adabiyotida geosiyosiy, tartibga solish va barqarorlik omillari xalqaro savdoning qayta tuzilishi bilan takroran bog‘lanadi.
• 83 ta hujjatda eng yuqori o‘rtacha kategoriya intensivligi geosiyosatga tegishli: 2,48.
• Tartibga solish o‘rtacha 2,40, barqarorlik 2,27 intensivlikni ko‘rsatgan.
• Barqarorlik va tartibga solish ballari o‘rtasida o‘rtacha darajadagi ijobiy bibliografik bog‘liqlik mavjud: ρ=0,58.
• Tartibga solish manba muhokamasida geosiyosiy va barqarorlik ta’sirlarini ikki tomonlama savdo xarajatlariga bog‘laydigan muhim konseptual kanal sifatida ko‘riladi.
• An’anaviy geografik masofa tushunchasini hozirgi savdo parchalanishini tushuntirish uchun kengroq masofa doirasi bilan to‘ldirish nazariy jihatdan qo‘llab-quvvatlanadi.
• Tadqiqot kelajakdagi empirik gravitatsion spetsifikatsiyalar uchun nomzod o‘zgaruvchilar va kutilayotgan munosabat yo‘nalishlarini taklif qiladi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar va cheklovlar

• Geosiyosiy masofa savdoni muayyan foizga kamaytirishi ushbu tadqiqot tomonidan baholanmagan.
• Tartibga solish yoki barqarorlik ko‘rsatkichlarining sababiy ta’siri o‘lchanmagan.
• Spearman koeffitsiyentlari mamlakat darajasidagi iqtisodiy sababiylik emas, adabiyot-kategoriya birgalikdagi intensivligidir.
• Taklif etilgan model bilateral trade data da empirik tarzda validatsiya qilinmagan.
• Jadval 9 dagi kutilayotgan belgilar o‘lchangan regression coefficients emas.
• Tadqiqot faqat Scopus’da mavjud va qo‘llangan tanlash mezonlaridan o‘tgan adabiyotni qamrab oladi; Scopus’dan tashqaridagi tegishli tadqiqotlar yetishmasligi mumkin.
• Xalqaro savdodagi tez texnologik, geosiyosiy va tartibga solish o‘zgarishlari kelajakda modelni yangi o‘zgaruvchilar bilan yangilashni talab qilishi mumkin.
• 83 ta hujjatdagi kategoriya kodlashida kodlovchilararo moslik o‘rta darajada; to‘liq bir xil kodlash yo‘q.
• Heatmap manba tasviridagi yillik rang intensivliklaridan aniq sonli qator chiqarib bo‘lmaydi.

Model kelajakda qanday sinovdan o‘tkazilishi mumkin?

Manba ko‘p o‘lchovli masofani haqiqiy bilateral trade-flow ma’lumotlari bilan empirik tarzda sinab ko‘rishni taklif qiladi. Mualliflar bevosita sanab o‘tgan mumkin bo‘lgan ekonometrik usullar quyidagilar:

• Poisson Pseudo-Maximum Likelihood (PPML),
• Ordinary Least Squares (OLS),
• Fixed Effects (FE),
• Random Effects (RE),
• va ekvivalent ekonometrik texnikalar.

Keyingi bosqichdagi asosiy ilmiy savol taklif etilgan geosiyosiy, tartibga solish va barqarorlik ko‘rsatkichlari klassik iqtisodiy massa, geografik masofa va structural-gravity fixed effects nazorat qilingandan so‘ng ikki tomonlama savdo oqimlari haqida haqiqatan qo‘shimcha izohlovchi ma’lumot bera oladimi, degan savoldir. Bu savol amaldagi maqolada javoblanmagan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Conceptual Gravity Model and Reconfiguration of International Trade.

Mualliflar: Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Leonardo Antonio Díaz-Pertuz, José Fernando Acosta-López, Estrella Del Carmen Camacho-Alvis, María Nela Portillo Hernández va Elodys Arévalo Ribon.

Mas’ul muallif: Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro.

Mas’ul muallif bilan aloqa: coordinadorinvestigacionfacultadceac@unisinu.edu.co yoki anybal39@gmail.com.

Muassasalar: Faculty of Economic, Administrative, and Accounting Sciences, Universidad del Sinú, Montería, Colombia; Business Administration Program, Universidad del Sinú, Montería, Colombia; Secretaría de Educación, Departamento del Magdalena, Santa Marta, Colombia.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI.

Jild / son / maqola: 14(10), 481.

DOI: 10.3390/economies14100481.

Topshirilgan: 18 Avgust 2026.

Tahrir: 21 Sentyabr 2026.

Qabul: 8 Oktabr 2026.

Nashr: 17 Oktabr 2026.

Akademik muharrir: Lourenco Paz.

Manba turi: Review; tizimli adabiyotlar ko‘rib chiqilishi, grounded theory va konseptual model ishlab chiqish tadqiqoti.

Taqriz holati: Jurnalda nashr etilgan Version of Record.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Kalit so‘zlar: geopolitics; trade regulation; sustainability.

Asosiy ma’lumot manbai: Scopus’da tanlangan 83 ta ilmiy hujjat.

Adabiyot davri: 2014–Iyul 2026.

Scopus so‘rov sanasi: 24 Iyul 2026.

Asosiy so‘rov: ("gravity model" OR "gravity equation" OR "trade gravity model").

Hujjat tillari: Ingliz va Ispan tillari.

Hujjat turlari: Maqola, kitob, kitob bo‘limi va konferensiya materiallari; tezis, dissertation, editorial, letter, correction va gray literature chiqarib tashlangan.

Tanlash usuli: PRISMA.

Sifat tahlili: Germenevtik paradigma; qualitative–interpretive synthesis; open coding, axial coding va selective coding.

Dastur: ATLAS.ti version 26.

Ordinal shkala: 0=yo‘q, 1=zaif, 2=o‘rta, 3=kuchli.

Kodlovchilar soni: Ikki mustaqil kodlovchi.

Ishonchlilik: Chiziqli vaznlangan Cohen's Kappa; sustainability 0,5613, geopolitics 0,5509, regulation 0,5905.

Kategoriyalar aloqasi testi: Consensus ordinal scores asosida Spearman rank correlation; ikki tomonlama test; \(\alpha=0.05\).

Asosiy konseptual natija: Traditional geographic distance tushunchasini geographic + geopolitical + regulatory + sustainability tarkibiy qismlarini qamrab oluvchi multidimensional trade distance doirasiga kengaytirish.

Yangi ekonometrik baholash: Yo‘q. Tenglama 12–13 konseptual spetsifikatsiyadir.

Yangi bilateral trade dataset: Yo‘q.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Institutional Review Board: qo‘llanilmaydi.

Informed consent: qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Tadqiqotda taqdim etilgan ma’lumotlarni asosli so‘rov asosida mas’ul muallifdan olish mumkinligi bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

AI dan foydalanish bayonoti: Mualliflar AI manuscript editing va revision bosqichlarida til oqimini va matn ravshanligini yaxshilash uchun ishlatilganini bildirgan.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; metodologiya Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Estrella Del Carmen Camacho-Alvis va Elodys Arévalo Ribon; dasturiy ta’minot Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; tekshirish Leonardo Antonio Díaz-Pertuz va José Fernando Acosta-López; formal tahlil Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Estrella Del Carmen Camacho-Alvis va Elodys Arévalo Ribon; tadqiqot Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; resurslar María Nela Portillo Hernández; ma’lumotlar kuratsiyasi Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Estrella Del Carmen Camacho-Alvis va Elodys Arévalo Ribon; dastlabki qoralama Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; ko‘rib chiqish/tahrirlash Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Leonardo Antonio Díaz-Pertuz, José Fernando Acosta-López va María Nela Portillo Hernández; vizuallashtirish va loyiha boshqaruvi Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; maslahat Leonardo Antonio Díaz-Pertuz va José Fernando Acosta-López.

Asosiy metodologik cheklov: Taklif etilgan model ilmiy adabiyotlar sintezidan kelib chiqqan va haqiqiy bilateral trade data da hali empirik tarzda sinovdan o‘tkazilmagan. Manba kelajakda PPML, OLS, FE, RE yoki ekvivalent usullar bilan tekshirishni taklif qiladi.

Manba ichidagi terminologiya izohi 1: Tenglama 13 da \(D_{ij}^{M}\) umumiy bayonda multidimensional trade distance sifatida berilgan bo‘lsa, o‘zgaruvchi izohida multidimensional trade relationship deb yozilgan.

Manba ichidagi tuzilma izohi 2: Tenglama 13 geographic distance va geopolitical distance ni alohida ko‘rsatgan bo‘lsa, Jadval 9 DIST/BORDER/LANG/LPI o‘zgaruvchilarini vizual ravishda geopolitical-distance bloki ostida sanaydi. Verianla manba nomidan yangi tasnif yaratmagan.

Manba ichidagi ifoda izohi 3: Table 8 izohida “proposed severity model” iborasi uchraydi; maqolaning qolgan qismidagi gravity-model kontekstiga mos kelmagani uchun alohida model sifatida talqin qilinmagan.