Çoxölçülü ticarət məsafəsi, ölkələr arasındakı ticarət sürtünməsini yalnız fiziki uzaqlıqla deyil; coğrafi məsafə ilə yanaşı geosiyasi ayrışma, tənzimləyici fərqlər və dayanıqlılıq şərtlərindəki fərqlərlə birlikdə nəzərdən keçirən konseptual məsafə quruluşudur. Arrázola-Navarro və həmkarları 2014–İyul 2026 dövründə Scopus-da seçilmiş 83 elmi sənədi PRISMA, hermenevtik keyfiyyət şərhi, grounded theory kodlaşdırması və ordinal kateqoriya təhlili ilə araşdıraraq ənənəvi qravitasiya modelinin “məsafə” anlayışını bu dörd komponentli çərçivəyə genişləndirirlər. Tədqiqatın nəticəsi yeni empirik ticarət əmsalı deyil, gələcəkdə PPML, OLS, fixed-effects və ya oxşar modellərlə sınaqdan keçirilməli olan konseptual qravitasiya-model təklifidir.

Ədəbiyyat axtarışı 14.991 qeydlə başlamış; dövr, mövzu sahəsi, sənəd növü, dil, nəşr mərhələsi, açar söz və açıq giriş filtrlərindən sonra 1208 sənədə çatılmışdır. Başlıq və xülasə baxışında 1104 qeyd çıxarılmış, 104 tam mətn qiymətləndirilmiş və bunlardan 21-i tematik səbəblərlə kənarlaşdırılaraq 83 tədqiqat yekun analiz korpusuna daxil edilmişdir.

Grounded theory prosesində 21 açıq kod üç əsas kateqoriya altında toplanmışdır: dayanıqlılıq, geosiyasət və tənzimləmə. 0–3 ordinal intensivlik şkalasında orta ballar geosiyasət üçün 2,48, tənzimləmə üçün 2,40 və dayanıqlılıq üçün 2,27-dir. Mənbə son illərdə geosiyasi məzmunun xüsusilə ön plana çıxdığını; tənzimləmə və dayanıqlılığın da beynəlxalq ticarətin yenidən qurulmasında getdikcə daha mərkəzi mövqe tutduğunu bildirir.

Kateqoriya balları arasındakı ən güclü biblioqrafik və konseptual əlaqə dayanıqlılıq ilə tənzimləmə arasındadır (\(\rho=0.58,\;p<0.001\)). Geosiyasət ilə tənzimləmə arasında \(\rho=0.36,\;p<0.001\), dayanıqlılıq ilə geosiyasət arasında \(\rho=0.26,\;p=0.017\) müəyyən edilmişdir. Bu korrelyasiyalar ölkələrin real ticarət axınları arasında hesablanmış iqtisadi təsir əmsalları deyil; 83 sənəddə kateqoriya intensivliklərinin birlikdə görünmə nümunələridir.

Təklif olunan konseptual quruluş ticarət axınlarının iqtisadi kütlə ilə çoxölçülü ticarət məsafəsinin funksiyası olduğunu irəli sürür. Çoxölçülü məsafə coğrafi, geosiyasi, tənzimləyici və dayanıqlılıq ölçülərini əhatə edir. Mənbə bu ölçülərlə bağlı gözlənilən müsbət, mənfi və ya kontekstdən asılı işarələri ədəbiyyata əsaslanan nəzəri hipotezlər kimi təqdim edir və onların gələcəkdə real ikitərəfli ticarət məlumatları ilə ekonometrik şəkildə doğrulanmasını tələb edir.

Qravitasiya modeli beynəlxalq ticarətdə nəyi izah etməyə çalışır?

Beynəlxalq ticarətin qravitasiya və ya cazibə modeli iki iqtisadiyyat arasındakı ticarət axınını ölkələrin iqtisadi ölçüsü ilə aralarındakı ticarət xərcləri və ya məsafə arasındakı münasibət vasitəsilə izah edir. Əsas intuisiya iqtisadi baxımdan daha böyük iki ölkənin daha çox ticarət etməyə meylli olması; fiziki və iqtisadi sürtünmələr artdıqca ikitərəfli ticarətin azalma meyli göstərməsidir.

Tinbergen-in əsas göstərimi mənbədə Tənlik 1 kimi:

\[ T_{ij}=A\frac{Y_iY_j}{d_{ji}} \]

şəklində verilir. \(T_{ij}\), \(i\) və \(j\) ölkələri arasındakı ikitərəfli ticarət axınını; \(Y_i\) və \(Y_j\), ölkələrin iqtisadi ölçüsünü; \(d_{ji}\), coğrafi məsafəni; \(A\) isə ticarəti asanlaşdıran və ya çətinləşdirən digər amilləri təmsil edir.

Bu ifadə Nyutonun fiziki qanununun birbaşa iqtisadi tətbiqi deyil. Gravity adı böyük iqtisadi kütlələrin daha güclü ticarət əlaqəsi yaratması və məsafənin əlaqəni zəiflətməsi formasındakı riyazi analogiyadan gəlir.

Klassik model necə struktur qravitasiya modelinə çevrildi?

Mənbənin nəzəri icmalı Tinbergen-dən Anderson, Bergstrand, Deardorff, Anderson–van Wincoop, Baldwin–Taglioni, Head–Mayer və Yotov və həmkarlarına qədər uzanan riyazi inkişafı izləyir.

Baldwin–Taglioni yanaşmasının mənbədə verilən panel göstərimi:

\[ \ln T_{ij,t} = \alpha_{ij} + \theta_{i,t} + \theta_{j,t} + \beta Z_{ij,t} + \varepsilon_{ij,t} \]

şəklindədir. \(\alpha_{ij}\), ölkə cütünə xas sabit effekti; \(\theta_{i,t}\) və \(\theta_{j,t}\), zamanla dəyişən ixracatçı və idxalatçı effektlərini; \(Z_{ij,t}\), ikitərəfli izahedici dəyişənləri təmsil edir.

Mənbənin müasir panel qravitasiya standartı kimi təqdim etdiyi PPML spesifikasiyası:

\[ X_{ij,t} = \exp\left( \pi_{i,t} + \chi_{j,t} + \mu_{ij} + \beta Policy_{ij,t} + \epsilon_{ij,t} \right) \]

şəklindədir. \(X_{ij,t}\) nominal ikitərəfli ticarət axınını; \(\pi_{i,t}\) və \(\chi_{j,t}\), zamanla dəyişən ixracatçı/idxalatçı effektlərini; \(\mu_{ij}\), ölkə cütü fixed effect-ini; \(Policy_{ij,t}\), araşdırılan ticarət siyasəti dəyişənlərini göstərir.

Ticarətdə Çoxölçülü Məsafə Nədir?

Çoxölçülü ticarət məsafəsi iki ölkə arasındakı ticarət sürtünməsini yalnız kilometrlə ölçülən coğrafi uzaqlıqla deyil; coğrafi uzaqlıqla yanaşı geosiyasi ayrışma, tənzimləyici fərqlər və dayanıqlılıq şərtlərindəki fərqlərlə birlikdə konseptuallaşdıran bir quruluşdur; tədqiqatın əsas yeniliyi bu genişləndirilmiş “məsafə” şərhidir.

Mənbənin təklif etdiyi konseptual model əvvəlcə:

\[ Trade\ flows=f(economic\ mass,\ multidimensional\ trade\ distance) \]

şəklində ifadə olunur.

Daha sonra çoxölçülü məsafə:

\[ D_{ij}^{M} = f\left( DIST_{ij}, DIST_{ij}^{GEO}, DIST_{ij}^{REG}, DIST_{ij}^{SUS} \right) \]

şəklində müəyyən edilir.

Mənbənin əhatəedici izahına görə \(D_{ij}^{M}\), \(i\) və \(j\) ölkələri arasındakı çoxölçülü ticarət məsafəsini təmsil edir. \(DIST_{ij}\) coğrafi məsafədir; \(DIST_{ij}^{GEO}\) geosiyasi məsafə, \(DIST_{ij}^{REG}\) tənzimləyici məsafə və \(DIST_{ij}^{SUS}\) dayanıqlılıq məsafəsidir.

Mənbədaxili terminologiya qeydi: Tənlik 13-ün dəyişən izahında \(D_{ij}^{M}\) üçün “multidimensional trade relationship” ifadəsi işlədildiyi halda, eyni tənlikdən dərhal əvvəlki izahda və tədqiqatın ümumi konseptual çərçivəsində “multidimensional trade distance” deyilir. Verianla bu iki ifadəni mənbə adından səssizcə eyniləşdirmir; məqalənin mərkəzi anlayışı müəlliflərin nəticə bölməsindəki istifadəsinə uyğun olaraq çoxölçülü ticarət məsafəsi kimi aktarılmışdır.

Dayanıqlılıq məsafəsi nəyi ifadə edir?

Mənbənin dayanıqlılıq ölçüsü iki iqtisadiyyatın ətraf mühit performansı, ESG şərtləri, enerji keçidi, təchizat zəncirinin dayanıqlılığı və müvafiq standartlara uyğunlaşma səviyyələrindəki fərqlərin ticarət xərclərinə və ya bazara çıxışa əlavə sürtünmə yarada bilməsi fikrinə əsaslanır.

Mənbədə nümunə göstərici ailəsi kimi ölkələrin dayanıqlılıq reytinqləri, ESG risk balları, Environmental Performance Index, Human Development Index, Worldwide Governance Indicators, ekoloji standartlar, Supply Chain Resilience Index və Energy Transition Index yer alır.

Mənbədə bu göstəricilərin hamısının eyni anlayışı ölçdüyü və ya bir-birinin yerinə birbaşa istifadə oluna biləcəyi göstərilmir. Bunlar gələcək ekonometrik əməliyyatlaşdırma üçün təklif olunan namizəd göstəricilərdir.

Geosiyasi məsafə nəyi ifadə edir?

Geosiyasi məsafə siyasi rəqabət, sanksiyalar, münaqişələr, diplomatik ayrışma, strateji ittifaq fərqləri və ya aşağı siyasi yaxınlığın ticarətdə yaratdığı əlavə qeyri-müəyyənlik və xərcləri ifadə etmək üçün istifadə olunur.

Mənbə təklif olunan göstəricilər arasında Geopolitical Risk (GPR), UN Voting Similarity, strategic alliances və global value chain-ə irəli iştirak göstəricisini sadalayır. Friend-shoring, nearshoring, de-risking və regionallaşma da ədəbiyyatda geosiyasi risk şəraitində təchizatçı və istehsal yerinin seçiminin dəyişməsi ilə bağlı anlayışlar kimi nəzərdən keçirilir.

Tənzimləyici məsafə nəyi ifadə edir?

Tənzimləyici məsafə ölkələr arasındakı texniki, səhiyyə, ətraf mühit, rəqəmsal, gömrük və institusional qaydaların fərqlənməsindən yaranan bazara çıxış və uyğunlaşma xərclərini ifadə edir. Tədqiqat regulation ölçüsünü yalnız ticarəti məhdudlaşdıran maneə kimi deyil, bəzi hallarda standartlaşdırma, keyfiyyət təminatı, institusional etimad və gömrük sadələşdirilməsi vasitəsilə ticarəti dəstəkləyə biləcək bir quruluş kimi də qiymətləndirir.

Mənbənin Cədvəl 9-unda Trade Agreements müsbət, Non-Tariff Measures mənfi, Environmental Regulation kontekstdən asılı ± və International Institutional Governance müsbət gözlənilən işarə ilə təqdim olunur.

Tənzimləmə niyə modeldə mərkəzi əlaqələndirici mexanizm kimi görülür?

Tədqiqatın müzakirə bölməsindəki nəzəri məntiqə görə geosiyasi şokların institusional və tənzimləyici reaksiyalar yarada biləcəyi, bu reaksiyaların ikitərəfli ticarət xərclərini dəyişdirə biləcəyi və xərc dəyişikliklərinin ticarət tərəfdaşlarının yenidən uyğunlaşdırılmasını təşviq edə biləcəyi irəli sürülür.

Dayanıqlılıq isə sistemə iki formada daxil olur: ölkələrin yeni tənzimləyici tələblərə uyğunlaşma qabiliyyətinə təsir edən moderator və ESG/ətraf mühit standartlarının yerinə yetirilməsindən yaranan əlavə uyğunlaşma-xərci kanalı.

Bunlar tədqiqatın ədəbiyyat sintezindən inkişaf etdirdiyi nəzəri müddəalardır; yeni ölkə panelində qiymətləndirilmiş struktur əmsallar deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat hermenevtik paradiqma daxilində keyfiyyət-şərhedici metoddan istifadə edir. Elmi mətnlərdəki məna nümunələri sistematik ədəbiyyat icmalı ilə çıxarılmış, grounded theory prosedurlarından istifadə edilməklə anlayış və kateqoriyalara çevrilmiş, sonra kateqoriyaların intensivliyi və birlikdə görünmə nümunələri kəmiyyət xarakterli köməkçi ölçülərlə qiymətləndirilmişdir.

Scopus axtarışı necə aparılmışdır?

Ədəbiyyat seçimi 24 İyul 2026 tarixində Scopus-da başladılmışdır. Başlıq, xülasə və açar söz sahələrində istifadə edilən əsas sorğu:

("gravity model" OR "gravity equation" OR "trade gravity model")

şəklindədir.

PRISMA seçim prosesi

Grounded theory analizi necə aparılmışdır?

Mənbə dörd mərhələli proses təsvir edir:

1. Phase I: PRISMA ilə müəyyənləşdirmə, tarama, eligibility və inclusion.
2. Phase II — Open coding: mətnlərdən fikir, anlayış və məna vahidlərinin çıxarılması.
3. Phase III — Axial coding: açıq kodların daha böyük kateqoriya və alt kateqoriyalar altında qruplaşdırılması.
4. Phase IV — Selective coding + triangulation: mərkəzi kateqoriyaların inteqrasiyası və konseptual qravitasiya-model çərçivəsinin yaradılması.

Kodlaşdırma və konseptual əlaqələndirmə üçün ATLAS.ti version 26 istifadə edilmişdir. Proses birtərəfli deyil; müəlliflər təkrar nəzərdən keçirmə, kodlaşdırma, müqayisə və kateqoriyaların təkmilləşdirilməsinin iterativ şəkildə davam etdiyini bildirirlər.

Ordinal kateqoriya şkalası

İki kodlayıcı arasında etibarlılıq

İki kodlayıcı 83 sənədin hamısını bir-birinin ballarını bilmədən müstəqil qiymətləndirmişdir. Ordinal şkala səbəbindən Cohen-in xətti çəkili Kappa əmsalından istifadə edilmişdir.

Bu dəyərlər kodlayıcıların tamamilə eyni qiymətləndirmə apardığını göstərmir. Mənbə hər üç kateqoriya üçün uyğunluğu “moderate” kimi təsnif edir. Sonrakı intensivlik və korrelyasiya təhlilləri iki kodlayıcının consensus scores dəyərlərinə əsaslanır.

21 açıq kod hansı üç kateqoriya altında toplanmışdır?

Bu “coded quotes” dəyərləri ayrı-ayrı ölkə müşahidələri və ya ticarət halları deyil. Onlar ədəbiyyat mətnində müvafiq anlayışlarla əlaqələndirilmiş kodlaşdırılmış sitat vahidlərinin sayıdır. Bundan əlavə, mənbə Cədvəl 8-də kateqoriya səviyyəsində 78, 77 və 78 “coded quotes” dəyərləri bildirir; mənbə Cədvəl 6-dakı alt-kod sitatlarından Cədvəl 8 dəyərlərinə hansı aqreqasiya qaydası ilə keçildiyini ətraflı izah etmədiyinə görə Verianla bu iki səviyyəni arifmetik şəkildə bir-birinə bərabərləşdirmir.

Üç əsas kateqoriyanın intensivliyi

Mənbənin Şəkil 4-ü bu trendləri heatmap kimi təqdim edir. Lakin illik xanaların dəqiq ədədi dəyərləri ayrıca cədvəldə dərc edilmədiyinə görə Verianla heatmap rənglərindən aralıq dəyər təxmin etmir və saxta ədədi zaman sırası yaratmır.

Spearman Korrelyasiyaları Ticarət Axınlarında Səbəbiyyət Göstərirmi?

Xeyr. Tədqiqatdakı Spearman əmsalları real ölkə cütlərinin ticarət həcmləri və ya siyasət şokları arasında deyil, 83 ədəbiyyat sənədində konsensusa əsaslanan ordinal kateqoriya balları arasında hesablanmışdır; buna görə dayanıqlılıq, geosiyasət və ya tənzimləmənin ticarət axınını müəyyən faizlə səbəbli şəkildə dəyişdirdiyini göstərmir.

Testlər ikitərəfli olaraq \(\alpha=0.05\) əhəmiyyətlilik həddində aparılmışdır. Mənbə bunları açıq şəkildə biblioqrafik və konseptual co-occurrence / thematic-intensity əlaqələri kimi şərh edir.

Metodoloji üçbucaqlama nəyi bir araya gətirir?

Tədqiqat üç mərkəzi kateqoriyanın modelə daxil edilməsini yalnız bir meyara əsaslandırmır. Grounded theory kodları, consensus ordinal intensivlikləri, illik ədəbiyyat trendləri və Spearman birlikdə-görünmə nümunələri birlikdə qiymətləndirilmişdir.

Mənbədaxili ifadə qeydi: Cədvəl 8-dən dərhal əvvəlki paraqraf bu yaxınlaşmanı “proposed severity model” ifadəsi ilə əlaqələndirir. Məqalənin qalan hissəsində təklif olunan quruluş qravitasiya modeli olduğuna görə Verianla “severity model” ifadəsini yeni ayrıca model kimi çoxaltmır; bu, mənbədəki terminoloji uyğunsuzluq kimi qiymətləndirilmişdir.

Təklif olunan model üçün dəyişənlər və göstəricilər

Mənbə “+” işarəsini ticarət axını ilə gözlənilən müsbət əlaqə; “−” işarəsini mənfi əlaqə; “±” işarəsini isə ölkənin institusional, tənzimləyici və siyasət şərtlərinə görə istiqaməti dəyişə bilən əlaqə kimi izah edir.

Bu işarələr tədqiqatda ekonometrik olaraq qiymətləndirilməmişdir. Xüsusilə dayanıqlılıq, geosiyasi və tənzimləyici ölçülərdəki işarələr 83 tədqiqatdan sintez edilmiş nəzəri hipotezlərdir.

Mənbədaxili təsnifat qeydi: Tənlik 13 coğrafi məsafəni \(DIST_{ij}\) ilə geosiyasi məsafədən ayrıca komponent kimi müəyyən etdiyi halda, Cədvəl 9-un vizual quruluşu DIST, BORDER, LANG və LPI-ni “Geopolitical Distance” bloku altında göstərir. Verianla bu fərqi səssizcə yenidən təsnif etmir.

Təklif Olunan Konseptual Qravitasiya Modeli Empirik Şəkildə Doğrulanıbmı?

Xeyr. Tədqiqat çoxölçülü qravitasiya modelini 83 tədqiqatın sistematik və keyfiyyət sintezindən inkişaf etdirir; yeni ikitərəfli ticarət panelində PPML, OLS, fixed effects və ya başqa ekonometrik metodla Tənlik 12–13-ün əmsallarını qiymətləndirmir və müəlliflər empirik doğrulamanı açıq şəkildə gələcək tədqiqat vəzifəsi kimi saxlayırlar.

Tədqiqatın üç nəzəri müddəası

1. Geosiyasi şok → tənzimləyici reaksiya: Geosiyasi risklər dövlət və institutların bazara çıxış şərtlərini dəyişdirən tənzimləyici reaksiyalar yaratmasına səbəb ola bilər; friend-shoring, nearshoring və trade diversification bu mühitin yenidən qurulma strategiyalarıdır.
2. Tənzimləyici reaksiya → ikitərəfli ticarət xərci: İstehsal standartları və ekoloji, sosial və idarəetmə tələbləri xarici bazara uyğunlaşma müddətini və xərclərini dəyişə bilər.
3. Ticarət xərci → ticarət tərəfdaşının yenidən uyğunlaşdırılması: Ölkələr daha aşağı geosiyasi risk və daha uyğun tənzimləyici şərtlərə malik tərəfdaşlara yönələrək ticarət və global value chain əlaqələrini yenidən qura bilərlər.

Dayanıqlılıq bu quruluşda həm tənzimləməyə uyğunlaşma qabiliyyətinə təsir edən moderator, həm də ənənəvi tənzimləyici xərcin üzərinə əlavə oluna bilən ekoloji, sosial və governance uyğunlaşma xərclərinin mənbəyi kimi nəzərdən keçirilir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• 2014–2026 ədəbiyyatında geosiyasi, tənzimləyici və dayanıqlılıq amilləri beynəlxalq ticarətin yenidən qurulması ilə təkrarlanan şəkildə əlaqələndirilir.
• 83 sənəddə ən yüksək orta kateqoriya intensivliyi geosiyasətə aiddir: 2,48.
• Tənzimləmə orta hesabla 2,40, dayanıqlılıq 2,27 intensivlik göstərmişdir.
• Dayanıqlılıq ilə tənzimləmə balları arasında orta səviyyəli müsbət biblioqrafik əlaqə vardır: ρ=0,58.
• Tənzimləmə mənbənin müzakirəsində geosiyasi və dayanıqlılıq təsirlərini ikitərəfli ticarət xərclərinə bağlayan mühüm konseptual kanal kimi nəzərdən keçirilir.
• Ənənəvi coğrafi məsafə anlayışının müasir ticarət parçalanmasını izah etmək üçün daha geniş məsafə çərçivəsi ilə tamamlanması nəzəri cəhətdən dəstəklənir.
• Tədqiqat gələcək empirik qravitasiya spesifikasiyaları üçün namizəd dəyişənlər və gözlənilən əlaqə istiqamətləri təklif edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr və məhdudiyyətlər

• Geosiyasi məsafənin ticarəti müəyyən faiz azaltdığı bu tədqiqat tərəfindən qiymətləndirilməmişdir.
• Tənzimləyici və ya dayanıqlılıq göstəricilərinin səbəbli təsirləri ölçülməmişdir.
• Spearman əmsalları ölkə səviyyəli iqtisadi səbəbiyyət deyil, ədəbiyyat-kateqoriya birgə intensivliyidir.
• Təklif olunan model bilateral trade data üzərində empirik şəkildə validasiya edilməmişdir.
• Cədvəl 9-dakı gözlənilən işarələr ölçülmüş regression coefficients deyil.
• Tədqiqat yalnız Scopus-da yer alan və tətbiq edilən seçim meyarlarından keçən ədəbiyyatı əhatə edir; Scopus-dan kənar müvafiq tədqiqatlar çatışmaya bilər.
• Beynəlxalq ticarətdə sürətli texnoloji, geosiyasi və tənzimləyici dəyişiklik gələcəkdə modelin yeni dəyişənlərlə yenilənməsini tələb edə bilər.
• 83 sənəddəki kateqoriya kodlaşdırmasında kodlayıcılararası uyğunluq orta səviyyədədir; tam eyni kodlaşdırma yoxdur.
• Heatmap-in mənbə vizualındakı illik rəng intensivliklərindən dəqiq ədədi sıra çıxarmaq mümkün deyil.

Model gələcəkdə necə sınaqdan keçirilə bilər?

Mənbə çoxölçülü məsafənin real bilateral trade-flow məlumatları ilə empirik olaraq sınaqdan keçirilməsini təklif edir. Müəlliflərin birbaşa sadaladığı mümkün ekonometrik metodlar bunlardır:

• Poisson Pseudo-Maximum Likelihood (PPML),
• Ordinary Least Squares (OLS),
• Fixed Effects (FE),
• Random Effects (RE),
• və ekvivalent ekonometrik texnikalar.

Bu növbəti mərhələdə əsas elmi sual təklif olunan geosiyasi, tənzimləyici və dayanıqlılıq göstəricilərinin klassik iqtisadi kütlə, coğrafi məsafə və structural-gravity fixed effects nəzarətdə saxlandıqdan sonra ikitərəfli ticarət axınları haqqında həqiqətən əlavə izahedici məlumat verib-verməyəcəyidir. Bu sual mövcud məqalədə cavablandırılmayıb.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Conceptual Gravity Model and Reconfiguration of International Trade.

Müəlliflər: Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Leonardo Antonio Díaz-Pertuz, José Fernando Acosta-López, Estrella Del Carmen Camacho-Alvis, María Nela Portillo Hernández və Elodys Arévalo Ribon.

Məsul müəllif: Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro.

Məsul müəlliflə əlaqə: coordinadorinvestigacionfacultadceac@unisinu.edu.co və ya anybal39@gmail.com.

Qurumlar: Faculty of Economic, Administrative, and Accounting Sciences, Universidad del Sinú, Montería, Colombia; Business Administration Program, Universidad del Sinú, Montería, Colombia; Secretaría de Educación, Departamento del Magdalena, Santa Marta, Colombia.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI.

Cild / nömrə / məqalə: 14(10), 481.

DOI: 10.3390/economies14100481.

Təqdim edilmə: 18 Avqust 2026.

Reviziya: 21 Sentyabr 2026.

Qəbul: 8 Oktyabr 2026.

Nəşr: 17 Oktyabr 2026.

Akademik redaktor: Lourenco Paz.

Mənbə növü: Review; sistematik ədəbiyyat icmalı, grounded theory və konseptual model inkişaf etdirmə tədqiqatı.

Resenziya vəziyyəti: Jurnalda dərc olunmuş Version of Record.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Açar sözlər: geopolitics; trade regulation; sustainability.

Əsas məlumat mənbəyi: Scopus-da seçilmiş 83 elmi sənəd.

Ədəbiyyat dövrü: 2014–İyul 2026.

Scopus sorğu tarixi: 24 İyul 2026.

Əsas sorğu: ("gravity model" OR "gravity equation" OR "trade gravity model").

Sənəd dilləri: İngilis və İspan dilləri.

Sənəd növləri: Məqalə, kitab, kitab bölməsi və konfrans məruzələri; tezis, dissertation, editorial, letter, correction və gray literature istisna edilmişdir.

Seçim metodu: PRISMA.

Keyfiyyət təhlili: Hermenevtik paradiqma; qualitative–interpretive synthesis; open coding, axial coding və selective coding.

Proqram təminatı: ATLAS.ti version 26.

Ordinal şkala: 0=yoxdur, 1=zəif, 2=orta, 3=güclü.

Kodlayıcı sayı: İki müstəqil kodlayıcı.

Etibarlılıq: Xətti çəkili Cohen's Kappa; sustainability 0,5613, geopolitics 0,5509, regulation 0,5905.

Kateqoriya əlaqə testi: Consensus ordinal scores əsasında Spearman rank correlation; ikitərəfli test; \(\alpha=0.05\).

Əsas konseptual nəticə: Traditional geographic distance anlayışının geographic + geopolitical + regulatory + sustainability komponentlərini əhatə edən multidimensional trade distance çərçivəsinə genişləndirilməsi.

Yeni ekonometrik qiymətləndirmə: Yoxdur. Tənlik 12–13 konseptual spesifikasiyadır.

Yeni bilateral trade dataset: Yoxdur.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Institutional Review Board: tətbiq edilmir.

Informed consent: tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda təqdim olunan məlumatların əsaslandırılmış sorğu əsasında məsul müəllifdən əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bəyan etmişlər.

AI istifadəsi bəyanatı: Müəlliflər AI-nin manuscript editing və revision mərhələlərində dil axıcılığını və mətnin aydınlığını yaxşılaşdırmaq üçün istifadə edildiyini bildirmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; metodologiya Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Estrella Del Carmen Camacho-Alvis və Elodys Arévalo Ribon; proqram təminatı Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; doğrulama Leonardo Antonio Díaz-Pertuz və José Fernando Acosta-López; formal analiz Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Estrella Del Carmen Camacho-Alvis və Elodys Arévalo Ribon; tədqiqat Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; resurslar María Nela Portillo Hernández; məlumatların kurasiyası Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Estrella Del Carmen Camacho-Alvis və Elodys Arévalo Ribon; ilkin layihə Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; nəzərdən keçirmə/redaktə Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro, Leonardo Antonio Díaz-Pertuz, José Fernando Acosta-López və María Nela Portillo Hernández; vizuallaşdırma və layihə idarəçiliyi Aníbal Alfonso Arrázola-Navarro; məsləhət Leonardo Antonio Díaz-Pertuz və José Fernando Acosta-López.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Təklif olunan model elmi ədəbiyyatın sintezindən törədilib və real bilateral trade data üzərində hələ empirik olaraq sınaqdan keçirilməyib. Mənbə gələcəkdə PPML, OLS, FE, RE və ya ekvivalent metodlarla doğrulama təklif edir.

Mənbədaxili terminologiya qeydi 1: Tənlik 13-də \(D_{ij}^{M}\) ümumi izahda multidimensional trade distance kimi təqdim edildiyi halda dəyişən izahında multidimensional trade relationship yazılıb.

Mənbədaxili quruluş qeydi 2: Tənlik 13 geographic distance ilə geopolitical distance-ı ayrı göstərdiyi halda Cədvəl 9 DIST/BORDER/LANG/LPI dəyişənlərini vizual olaraq geopolitical-distance bloku altında sadalayır. Verianla mənbə adından yeni təsnifat yaratmamışdır.

Mənbədaxili ifadə qeydi 3: Table 8 izahında “proposed severity model” ifadəsi keçir; məqalənin qalan hissəsinin gravity-model konteksti ilə uyğunsuz olduğuna görə ayrıca model kimi şərh edilməmişdir.