Palma yadrosi shroti (Palm Kernel Meal, PKM) palma yadrosidagi yogʻ erituvchi yordamida ekstraksiya qilib ajratib olingandan keyin qoladigan, tola va oqsilga boy agro-sanoat yon mahsulotidir. Ushbu tadqiqot sakkizta tijoriy PKM manbasining kimyoviy tarkibidagi oʻzgaruvchanlikni oʻrgangan va PKMning rumendagi fermentatsiya hamda hazm boʻlish xususiyatlarini palma yadrosi press shroti (Palm Kernel Expeller, PKE), makkajoʻxori kleykovina yemi (Corn Gluten Feed, CGF) va lavlagi pulpasiga nisbatan in vitro sharoitda taqqoslagan. PKMning organik modda, neytral detergent tolasi va xom oqsil kabi asosiy oziq komponentlari manbalar orasida ancha barqaror boʻlgan, yogʻ va ayrim erimaydigan oqsil/tola fraksiyalari esa yuqoriroq oʻzgaruvchanlikni koʻrsatgan. Eng diqqatga sazovor natija — tuzatilgan taxminiy 48 soatlik NDF hazm boʻlishi PKMda %71,9, PKEda esa %53,7 boʻlganidir. Aksincha, tadqiqotdagi umumiy hazm boʻladigan oziq moddalar qiymati (TDN) hayvonda bevosita oʻlchanmagan, balki kimyoviy tarkib va in vitro NDF hazm boʻlishidan foydalanib hisoblangan; PKM uchun %68,3, PKE uchun %63,6. Shu sababli tadqiqot PKMni qoramol uchun istiqbolli tola va energiya xomashyosi sifatida qoʻllab-quvvatlaydi, biroq fermer xoʻjaligi darajasida bevosita qoʻllash ulushi yoki hayvon mahsuldorligi boʻyicha tavsiya bermaydi.

Tadqiqotning muhim ilmiy xabari shundan iboratki, “koʻproq yogʻ = albatta koʻproq yem energiyasi” degan sodda yondashuv ushbu ikki palma yadrosi yon mahsuloti uchun yetarli emas. In vitro taqqoslashda PKE taxminan toʻrt baravar koʻp efir ekstrakti, yaʼni yogʻ saqlagan boʻlsa-da, PKMning tola fraksiyasi yuqoriroq darajada hazm boʻlgan. Mualliflarning TDN hisobida ushbu yuqori tola foydalanish imkoniyati PKMning pastroq yogʻ miqdorini kompensatsiya qilib, taxminiy TDN qiymatini PKEga qaraganda 4,7 foiz punktga yuqori qilgan.

Biroq bu natijaning chegarasi aniq. Sinov yemlari alohida emas, balki har bir flakonda bir xil miqdordagi umumiy referens ratsion bilan birga inkubatsiya qilingan. Shu sababli gaz hosil boʻlishi, haqiqiy quruq modda hazm boʻlishi va NDF hazm boʻlishi natijalari birgalikdagi inkubatsiyadan matematik tarzda tuzatilgan taxminlardir. Sinov yemi bilan referens ratsion oʻrtasidagi assotsiativ taʼsirlarni toʻliq ajratib boʻlmaydi. Bundan tashqari, tadqiqot haqiqiy yem isteʼmoli, sut yoki tirik vazn koʻrsatkichlari, chaynash xulqi, rumendan oʻtish tezligi yoki PKMning ratsionga xavfsiz qoʻshilish foizini bevosita oʻlchamagan.

Barqarorlik nuqtayi nazaridan tadqiqotning mazmuni palma yogʻi ishlab chiqarishidan hosil boʻladigan va nisbatan past qiymatli boʻlishi mumkin boʻlgan yon mahsulotni kavsh qaytaruvchi hayvonlarda ishlatiladigan ikkilamchi yem xomashyosiga aylantirish salohiyatidir. Shunga qaramay, tadqiqot hayotiy sikl tahlili, issiqxona gazi tajribasi yoki iqtisodiy fermer xoʻjaligi tahlili emas; shu bois ekologik va iqtisodiy foydalar bevosita oʻlchangan natijalar sifatida emas, balki resurslardan samarali foydalanish nuqtayi nazaridan mumkin boʻlgan amaliy ahamiyat sifatida baholanishi kerak.

Avval PKM, PKE va rumen tushunchalarini ajratib olaylik

PKM va PKE bir xil xomashyo — palma mevasining yadrosidan olinadigan ikki xil yon mahsulot boʻlib, asosiy farq yogʻni qanday ajratib olishdadir. PKEda yogʻ mexanik presslash orqali chiqariladi. PKMda esa yogʻ erituvchi yordamida ekstraksiya qilinadi; ushbu tadqiqotda ko‘rsatilgan ishlab chiqarish yondashuvida geksan ishlatilgan. Natijada PKM odatda PKEga qaraganda kamroq qoldiq yogʻ saqlaydi.

Rumen kavsh qaytaruvchi hayvonlar hazm tizimidagi katta mikrobial fermentatsiya boʻlimidir. Sellyuloza va gemitsellyuloza kabi hayvonning oʻz hazm fermentlari bevosita parchalab bera olmaydigan koʻplab oʻsimlik tuzilmalari rumendagi bakteriyalar, arxeylar, protozoalar va zamburugʻlardan iborat mikrobial jamoa tomonidan fermentatsiya qilinadi. Shu sababli yem moddasining kimyoviy jihatdan “qancha tola saqlashi”gina emas, balki ushbu tolaning rumen mikroorganizmlari tomonidan qay darajada ishlatilishi ham oziqlantirish qiymati uchun muhimdir.

Palma Yadrosi Shroti bilan Palma Yadrosi Press Shroti Oʻrtasidagi Asosiy Farq Nima?

Palma yadrosi shroti (PKM) yogʻi erituvchi ekstraksiyasi orqali, palma yadrosi press shroti (PKE) esa mexanik presslash orqali ajratilgan palma yadrosi yon mahsulotlaridir; ushbu tadqiqotdagi taqqoslashda eng yaqqol kimyoviy farq PKEning PKMga qaraganda taxminan toʻrt baravar koʻp efir ekstrakti saqlashidir.

In vitro fermentatsiyada ishlatilgan yemlarning kimyoviy tahlilida PKMning efir ekstrakti 17 g/kg quruq modda, PKEniki esa 67 g/kg quruq modda deb qayd etilgan. Xom oqsil miqdorlari esa bir-biriga juda yaqin: PKM 184 g/kg, PKE 180 g/kg quruq modda. Umumiy aNDF miqdori ham PKMda 764, PKEda 739 g/kg quruq modda. Demak, ushbu ikki yon mahsulotni faqat “biri yogʻli, biri yogʻsiz” deb ajratish yetarli emas; ayniqsa foydalaniladigan va foydalanilmaydigan tola/oqsil fraksiyalari ham muhim.

NDF, ADF va lignin nimani anglatadi?

Neytral detergent tolasi (Neutral Detergent Fiber, NDF) yem oʻsimligining hujayra devori tuzilmalarining muhim qismini ifodalovchi analitik tola fraksiyasidir. NDF qiymatining yuqori boʻlishi yemda sezilarli miqdorda strukturaviy uglevod mavjudligini koʻrsatadi, ammo NDF miqdorining oʻzi bu tolaning qanchasi hazm boʻlishini aytmaydi. Shu sababli tadqiqot NDF miqdori bilan NDF hazm boʻlishini alohida baholagan.

Tadqiqotda ishlatilgan aNDF ifodasidagi “a” tahlil issiqqa chidamli amilaza yordamida bajarilganini bildiradi. Manba aNDFni qoldiq kulni ham qoʻshgan holda qayd etgan.

Kislota detergent tolasi (Acid Detergent Fiber, ADF) tolaning ko‘proq chidamli qismini ifodalovchi analitik fraksiyadir. Kislota detergent lignini (ADL) esa lignin miqdorini aniqlash uchun ishlatilgan. Lignin mikroorganizmlar tomonidan oson parchalanmaydigan tuzilishi va boshqa hujayra devori komponentlariga kirishni cheklashi mumkinligi sababli yem tolasining biologik foydalanish imkoniyatini pasaytiradigan muhim komponentdir.

Xom oqsil, SOLP, NDICP va ADICP nima?

Xom oqsil (Crude Protein, CP) yem tahlilida barcha oqsil molekulalarini birma-bir bevosita oʻlchash degani emas. Tadqiqotda umumiy azot Dumas yonish usuli bilan oʻlchangan va azot miqdori 6,25 koeffitsiyentga ko‘paytirilib xom oqsil hisoblangan:

\[ CP = N \times 6.25 \]

Bu yerda N oʻlchangan umumiy azot miqdoridir. 6,25 koeffitsiyenti oqsillardagi oʻrtacha azot ulushi taxminan %16 deb qabul qilinishidan kelib chiqqan standart yem tahlili konversiya koeffitsiyentidir. Shu sababli “xom oqsil” analitik taxmin boʻlib, oqsilning hazm boʻlishi yoki aminokislota sifatini o‘z-o‘zidan ko‘rsatmaydi.

SOLP eruvchan xom oqsil fraksiyasidir. NDICP neytral detergent eritmasida erimaydigan va tola tuzilishiga bogʻlangan xom oqsil fraksiyasini, ADICP esa kislota detergent eritmasida ham erimay qoladigan yanada chidamli oqsil fraksiyasini anglatadi. ADICP odatda issiqlik shikastlanishi va past oqsil foydalanish imkoniyati bilan bogʻliq koʻrsatkichdir; biroq ushbu tadqiqotda ADICP Maillard reaksiyasining bevosita oʻlchovi emas.

PKMning sakkizta tijoriy manbasi qanchalik oʻzgaruvchan edi?

Tadqiqotning birinchi bosqichida turli kelib chiqish va ishlab chiqaruvchilarga mansub sakkizta PKM namunasi oʻrganilgan. Organik modda, aNDF va xom oqsil uchun variatsiya koeffitsiyentlari mos ravishda atigi %0,5, %2,2 va %3,1 boʻlgan. Bu natija asosiy makro tarkib manbalar orasida ancha barqaror ekanini koʻrsatadi. Aksincha, efir ekstrakti uchun CV %48,3, NDICP uchun %32,6, ADICP uchun %56,5 va lignin uchun %29,1 bo‘lgan. Boshqacha aytganda, “umumiy tola va umumiy oqsil qancha?” degan savolning javobi nisbatan barqaror boʻlsa, “bu oqsil va tola qaysi sifat fraksiyasiga kiradi?” degan savolning javobi manbaga qarab ko‘proq oʻzgaradi.

CV, yaʼni variatsiya koeffitsiyenti standart ogʻishning oʻrtachaga nisbatan qanchalik katta ekanini koʻrsatuvchi nisbiy oʻzgaruvchanlik oʻlchovidir. Kraxmaldagi %125,7 juda yuqori CV bir qarashda katta oʻzgaruvchanlikdek tuyulsa-da, oʻrtacha kraxmal miqdori atigi 2 g/kg quruq moddadir. Manba ham bu yuqori CV asosan oʻrtachaning nolga juda yaqinligidan kelib chiqishini alohida taʼkidlaydi. Shu bois “PKM kraxmali manbalar orasida haddan tashqari oʻzgaradi” degan xulosani faqat CVga tayanib chiqarish chalgʻituvchi boʻladi.

Uglevod fraksiyalari qanday hisoblangan?

Tadqiqot uglevod va oqsil fraksiyalarini Cornell Net Carbohydrate and Protein System (CNCPS) yondashuvi asosida tasniflagan. Quyidagi tenglamalar manbaning metod bo‘limida berilgan hisob-kitoblardir.

1. Tola bo‘lmagan uglevod (NFC):

\[ NFC = 100 - Ash - EE - CP - (aNDF - NDICP) \]

Ushbu tenglama quruq moddaning foiz asosida yozilgan. Ash kulni, EE efir ekstraktini, CP xom oqsilni, aNDF amilaza bilan tahlil qilingan neytral detergent tolasini, NDICP esa NDF tarkibidagi erimaydigan oqsilni ifodalaydi. NDICPning aNDFdan ayirilish sababi tola tahliliga kirgan oqsilning uglevod sifatida ikki marta hisoblanishini oldini olishdir. Agar kirish maʼlumotlari g/kgda ishlatilsa, barcha hadlar bir xil birlik bazasiga keltirilishi kerak; “100” bilan yozilgan manba tenglamasi foiz asosidadir.

2. CHO_A: Manbada etanolda eriydigan uglevodlar, yaʼni shakarlar va organik kislotalar CHO_A sifatida qabul qilingan.

3. CHO_B1: Kraxmal fraksiyasi CHO_B1 sifatida belgilangan.

4. Eruvchan tola, CHO_B2:

\[ CHO_{B2} = NFC - CHO_A - CHO_{B1} \]

Bu tenglama umumiy tola bo‘lmagan uglevoddan tez eriydigan shakar/organik kislota va kraxmal qismlarini ayirgandan keyin qoladigan eruvchan tola fraksiyasini hisoblaydi.

5. Foydalaniladigan erimaydigan tola, CHO_B3:

\[ CHO_{B3} = (aNDF - NDICP) - (2.4 \times ADL) \]

Bu yerda ADL kislota detergent ligninidir. Tenglama avval aNDF tarkibidagi oqsil qismini ayiradi, soʻng lignin bilan bogʻliq foydalanilmaydigan uglevod qismini ajratadi. Natijada potensial foydalaniladigan erimaydigan tola fraksiyasi qoladi.

6. Foydalanilmaydigan uglevod, CHO_C:

\[ CHO_C = 2.4 \times ADL \]

CHO_C CNCPS yondashuvidagi foydalanilmaydigan uglevod fraksiyasini ifodalaydi. Manbadagi 2,4 koeffitsiyenti aynan saqlangan; Verianla bayonida yangi koeffitsiyent hosil qilinmagan.

Oqsil fraksiyalari qanday hisoblangan?

Manba oqsil fraksiyalarini ham rumendagi turli foydalanish darajalariga ko‘ra ajratgan:

\[ PROT_{A+B1} = SOLP \]

PROT_A+B1 oqsil boʻlmagan azot va eruvchan haqiqiy oqsilni oʻz ichiga oluvchi tez/eruvchan fraksiya sifatida SOLP qiymatiga teng deb qabul qilingan.

\[ PROT_{B2} = 100 - NDICP - SOLP \]

PROT_B2 oʻrtacha tezlikda parchalanadigan oqsil fraksiyasidir.

\[ PROT_{B3} = NDICP - ADICP \]

PROT_B3 tola tuzilishiga bogʻlangan va sekinroq parchalanadigan oqsil fraksiyasidir.

\[ PROT_C = ADICP \]

PROT_C esa foydalanilmaydigan oqsil fraksiyasi sifatida ADICPga teng deb qabul qilingan. Ushbu fraksiyalar yakuniy jadvalda umumiy xom oqsilning g/kg ko‘rinishida ifodalanganiga eʼtibor berish kerak.

PKM va taqqoslash yemlarining kimyoviy tarkibi

Ushbu jadval PKM va PKE oʻrtasidagi muhim farqni yanada aniq koʻrsatadi. Xom oqsil miqdori deyarli bir xil boʻlsa-da, PKEni foydalanilmaydigan oqsil fraksiyasi PROT_C 385 g/kg CP, PKMda esa 177 g/kg CP. Foydalanilmaydigan uglevod fraksiyasi CHO_C ham PKEda 565, PKMda 464 g/kg uglevod. Demak, umumiy xom oqsil yoki umumiy NDF raqamlarining oʻzi ushbu ikki xomashyoning biologik foydalanish imkoniyatini ifodalamaydi.

Aminokislota profili nimani ko‘rsatdi?

PKM va PKEni aminokislota taqsimotlari bir-biriga juda oʻxshash. Har ikkala yon mahsulotda ham arginin yuqori, lizin esa nisbatan past. PKMda arginin 112,0 g/kg CP, lizin 24,0 g/kg CP va metionin 18,2 g/kg CP qilib oʻlchangan. PKEdagi mos qiymatlar tegishli ravishda 98,9, 21,9 va 18,0 g/kg CP.

Muhim taqqoslash chegarasi: SBM, yaʼni soya shroti va DDGS qiymatlari ushbu tajribada oʻlchanmagan; ular CNCPS v6.5 yem kutubxonasidan olingan. Shu sababli manba PKM/PKE oʻlchovlari bilan SBM/DDGS kutubxona qiymatlarini statistik jihatdan taqqoslamaslik kerakligini aniq taʼkidlaydi.

Yogʻ kislotalari profili nimani ko‘rsatdi?

Umumiy yogʻ miqdori juda farq qilsa-da, yogʻning ichki yogʻ kislotalari taqsimoti PKM va PKEda oʻxshash. Har ikkala xomashyoda umumiy yogʻ kislotalarining katta qismi toʻyingan yogʻ kislotalaridan iborat. Laurin kislotasi eng ustun yogʻ kislotasi: PKMda 471,0, PKEda 484,0 g/kg umumiy yogʻ kislotasi. Miristin kislotasi mos ravishda 161,0 va 169,0; palmitin kislotasi 98,2 va 99,9 g/kg.

Manba ichidagi birlik izohi: Asl Jadval 4 da “PKM − PKE” farq ustunining sarlavhasi g/kg deb berilgan boʻlsa-da, jadvalning 3-raqamli izohida farq “percentage points” sifatida ifodalanishi aytilgan. Farq qiymatlari 471,0 − 484,0 = −13,0 kabi bevosita g/kg arifmetikasiga mos kelgani sababli manbada yorliq/izoh nomuvofiqligi mavjud. Shu sababli Verianla jadvalida bahsli farq ustuni qayta keltirilmagan; faqat ikki asl oʻlchov ustuni aynan saqlangan.

Laurin kislotasi va metan haqida tadqiqot nima demaydi?

Mualliflar muhokama bo‘limida avvalgi adabiyotlarga tayangan holda laurin kislotasi rumen metanogenlarini bostirishi mumkinligini bildiradi. Biroq ushbu tajribada metan ishlab chiqarilishi o‘lchanmagan. Shu sababli PKM ushbu tajribada metanni kamaytirdi, degan xulosaga kelib bo‘lmaydi. Xuddi shuningdek, yog‘ kislotalari profili bilan tola hazmi o‘rtasidagi mumkin bo‘lgan mexanizmlar adabiyotlarga mos izohlar sifatida muhokama qilingan; ular ushbu tajribaning bevosita mexanizm o‘lchovlari emas.

Maillard reaksiyasi haqidagi izoh isbotlangan mexanizmmi?

Yo‘q. Mualliflar PKE ishlab chiqarishidagi mexanik presslash vaqtida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan issiqlik va ishqalanish mannanlarga boy tolalardan keladigan shakarlar bilan oqsil amin guruhlari o‘rtasida Maillard tipidagi bog‘lanishni kuchaytirishi va bu oqsil hamda tola foydalanish imkoniyatini pasaytirishi mumkinligini muhokama qiladi. Ushbu talqinni qo‘llab-quvvatlovchi kuzatuv PKEda ADICP 69 g/kg quruq modda, PKMda esa 33 g/kg bo‘lganidir.

Biroq tadqiqotda Maillard reaksiyasining bevosita markerlari o‘lchanmagan. ADICP faqat bilvosita issiqlik shikastlanishi ko‘rsatkichidir. Shu sababli “mexanik presslash Maillard reaksiyasiga olib keldi va farq aynan shundan kelib chiqdi” deyish manba maʼlumotlari imkon beradiganidan kuchliroq daʼvo bo‘ladi. To‘g‘ri ifoda shuki, bu mexanizm o‘lchangan oqsil fraksiyalari bilan mos keladigan izohdir.

TDN Paradoksi Nima va U Ushbu Tadqiqotda Nega Yuzaga Kelgan?

Tadqiqotdagi “TDN paradoksi” yog‘i ancha kam bo‘lgan PKMning taxminiy umumiy hazm bo‘ladigan oziq moddalar qiymati PKEdan yuqori chiqishini anglatadi; mualliflar talqiniga ko‘ra, PKMning 48 soatlik NDF hazm bo‘lishi sezilarli darajada yuqoriroq bo‘lgani energiya hisobida past yog‘ miqdorini qoplagan.

PKEning efir ekstrakti 67 g/kg quruq modda bo‘lsa, PKMniki atigi 17 g/kg. Shunga qaramay, tuzatilgan taxminiy 48 soatlik NDF hazm bo‘lishi PKMda %71,9, PKEda %53,7. Ushbu 18,2 foiz punktlik farq PKM haqiqatan hazm bo‘ladigan tola fraksiyasidan ko‘proq energiya hissasi berishi mumkinligini anglatadi.

Natijada taxminiy TDN PKMda %68,3, PKEda %63,6. PKM qiymati lavlagi pulpasining %70,3 taxminiy TDN qiymatiga yaqin, CGFning %80,5 qiymatidan esa past.

Bu yerdagi muhim farq: TDN ushbu tajribada hayvonga yem berish orqali bevosita o‘lchanmagan. Manba TDNni NRC yondashuvi doirasida o‘lchangan kimyoviy tarkib va tuzatilgan taxminiy 48 soatlik NDF hazm bo‘lishidan hisoblagan. Maqola TDNning batafsil yig‘indi tenglamasini matnda bermagani sababli Verianla bayonida manbadan tashqari TDN formulasi kiritilmagan.

“Sekin ajraladigan fermentatsiya” nimani anglatadi?

Dastlabki soatlarda umumiy gaz hosil bo‘lishi CGF va lavlagi pulpasida palma yadrosi yon mahsulotlariga qaraganda tezroq. PKMning erta fermentatsiyasi nisbatan sekin; shunga qaramay, 48 soatda NDFning muhim qismi hazm bo‘lgan. Mualliflar ushbu kombinatsiyani tez fermentlanadigan kraxmaldan ko‘ra tola orqali sekinroq yuz beradigan energiya ajralishi sifatida talqin qiladi.

Bu xususiyat PKMni non-forage fiber source (NFFS), yaʼni dag‘al yem bo‘lmagan tola manbai sifatida baholashning asosidir. Biroq “tola manbai” va “jismoniy jihatdan samarali dag‘al yem” bir xil tushuncha emas. Tadqiqotda zarracha o‘lchami chaynashni qanchalik rag‘batlantirishi, kavsh qaytarish muddati yoki jismoniy samarali NDF o‘lchanmagan. Shu sababli PKM somon yoki sifatli dag‘al yemni qanday ulushda almashtirishi mumkinligini ushbu tajribadan aniqlab bo‘lmaydi.

Subakut rumen asidozi nuqtayi nazaridan natija nimani anglatadi?

Mualliflar tez kraxmal fermentatsiyasi o‘rniga sekinroq tola fermentatsiyasiga asoslangan xomashyo rumen pHining keskin pasayish xavfini kamaytirishda nazariy ustunlik berishi mumkinligini muhokama qiladi. Biroq ushbu in vitro tajriba subakut ruminal asidoz (SARA) insidensiyasini o‘lchamagan. Flakon kulturasi hayvondagi chaynash, so‘lak tamponlanishi, yem tanlash, rumen harakatlari, zarracha o‘tishi va doimiy yem kirishini to‘liq taqlid qila olmaydi. Demak, SARAga nisbatan himoya taʼsiri ushbu tadqiqotning isbotlangan natijasi emas, balki sinab ko‘rilishi kerak bo‘lgan gipotezadir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot laboratoriyaga asoslangan yem kimyosi va in vitro ruminal fermentatsiya tadqiqotidir. Hayvonlar bilan bog‘liq protokol Chungnam National University Animal Research Ethics Committee tomonidan 20 aprel 2024 sanasida 202404A-CNU-097 tasdiq raqami bilan qabul qilingan.

Tajriba sakkiz xil tijoriy PKM manbasini qamrab olgan. Taqqoslash uchun PKE, makkajo‘xori kleykovina yemi va lavlagi pulpasi ham ishlatilgan. Shu tariqa tadqiqotchilar PKM manbalari o‘rtasidagi kimyoviy o‘zgaruvchanlikni ham, PKMning turli yem turlariga nisbatan fermentatsiya/hazm bo‘lish xulqini ham baholagan.

Namuna tayyorlash

Barcha yem namunalari in vitro inkubatsiyadan oldin 60 °Cda 96 soat quritish shkafida quritilgan va so‘ng Foss markali siklon tegirmoni yordamida 1 mm elakdan o‘tadigan qilib maydalangan. Har bir inkubatsiya partiyasiga uch yoki to‘rtta sinov yemi tasodifiy biriktirilgan va har bir yem uch takror bilan inkubatsiya qilingan.

Referens ratsion nima uchun ishlatilgan?

Har bir inkubatsiya partiyasida partiyaga bog‘liq laboratoriya o‘zgaruvchanligini kuzatish uchun bir xil referens ratsion ishlatilgan. Referens ratsion makkajo‘xori doni, makkajo‘xori kleykovina yemi va bir yillik o‘t pichanidan teng ulushlarda 1:1:1 tayyorlangan. Shu tariqa don, tolali-oqsilli yon mahsulot va dag‘al yem komponentlari umumiy referens matritsada ifodalangan.

Har bir sinov yemi bir xil miqdordagi referens ratsion bilan birga inkubatsiya qilingan. Bu dizayn laboratoriya partiyalarini standartlashtirishga yordam bersa-da, muhim cheklov tug‘diradi: sinov yemi bilan referens ratsion o‘rtasida yuzaga keladigan associative effect, yaʼni birga bo‘lishga bog‘liq o‘zaro taʼsirni matematik jihatdan to‘liq ajratib bo‘lmaydi.

Rumen suyuqligi qanday olingan?

Rumen suyuqligi ertalabki oziqlantirishdan oldin, rumen kanülasi mavjud va laktatsiyada bo‘lmagan ikki Holstein sigirdan olingan. Donor sigirlar kuniga ikki marta oziqlantirilgan; ratsion 600 g/kg uzun yumshoq o‘t pichani va 400 g/kg tijoriy konsentrat yemdan iborat bo‘lgan.

Donor hayvonlarning konsentrat yemi tarkibi 123 ± 8,8 g/kg xom oqsil, 265 ± 6,9 g/kg NDF, 35 ± 6,4 g/kg efir ekstrakti va 109 ± 1,2 g/kg kul sifatida berilgan.

Har bir sigirdan taxminan 600 mL rumen tarkibi olingan, ikki hayvondan olingan material teng ulushda birlashtirilgan, yopiq termosda laboratoriyaga olib kelingan va sakkiz qavat doka orqali suzilgan.

In vitro flakon tizimi

Suzilgan rumen suyuqligi anaerob sharoitda in vitro bufer eritmasi bilan 1:4 nisbatda aralashtirilgan. Aralashma uzluksiz kislorodsiz CO₂ bilan yuvilib turganda 30 mLlik porsiyalar 125 mL serum flakonlariga ko‘chirilgan.

Har bir flakondagi umumiy substrat miqdori 0,30 g bo‘lib, uning 0,15 gi sinov yemi, 0,15 gi referens ratsion. Flakonlar butil rezina tiqin va alyuminiy qopqoqlar bilan yopilgan va 39 °Cda 4, 6, 24 yoki 48 soat inkubatsiya qilingan.

Gaz hosil bo‘lishi, pH va hazm bo‘lishi qanday o‘lchangan?

Har bir inkubatsiya vaqtida flakonning yuqori bo‘shlig‘idagi bosim Sun Bee Instruments bosim transduseri yordamida o‘lchangan va manbada keltirilgan usul bo‘yicha gaz hajmiga aylantirilgan. Bosim o‘lchangandan keyin yig‘ilgan gaz flakon bosimi atmosfera bosimiga yaqinlashguncha chiqarib yuborilgan.

Belgilangan inkubatsiya muddati tugagach, tegishli flakonlar ochilgan va kultura suyuqligining pHi Delta 340 pH metr bilan o‘lchangan. Haqiqiy quruq modda hazm bo‘lishi (True Dry Matter Digestibility, TDMD) Goering va Van Soest usuliga, NDF parchalanishi esa Pell va Schofield yondashuviga asoslangan o‘zgartirilgan mikro-NDF protsedurasiga ko‘ra baholangan.

Kimyoviy tahlillar

Quruq modda, xom oqsil, efir ekstrakti, ADF va kul tahlillari AOAC usullari bilan bajarilgan. Umumiy azot FP-528 Leco Nitrogen Combustion Analyzer yordamida Dumas yonish usuli bilan aniqlangan. NDF tahlili issiqqa chidamli amilaza ishtirokida bajarilgan va qoldiq kulni qo‘shgan holda qayd etilgan.

Aminokislotalar AOAC 994.12 usuli bilan aniqlangan; aminokislotaga qarab turli oldindan ishlov berishlar qo‘llangan. Umumiy aminokislotalar uchun kislota gidrolizi, triptofan uchun esa bariy gidroksid gidrolizi ishlatilgan. Yog‘ kislotalari avval metil efirlariga aylantirilgan, so‘ng gaz xromatografiyasi orqali miqdoriy aniqlangan.

Partiyalararo standartlashtirish tenglamasi

Inkubatsiyalar bitta laboratoriya partiyasida yakunlanmagani sababli tadqiqotchilar umumiy referens ratsionning barcha partiyalardagi xulqidan foydalanib partiya taʼsirini tuzatishga harakat qilgan. Manbada berilgan standartlashtirish tenglamasi quyidagicha:

\[ \mu_{\mathrm{sample}} = \bar{x}_{\mathrm{sample}} \times \frac{1} {1 + Z_{\mathrm{ref}}\times\frac{CV_{\mathrm{ref}}}{100}} \]

Formula nimani hisoblaydi? Tenglama muayyan sinov yemining faqat o‘sha partiyadagi o‘rtachasidan foydalanish o‘rniga, referens ratsion o‘sha partiyada meʼyordan qanchalik chetga chiqqanini hisobga olib sinov yemining kutiladigan umumiy o‘rtachasini baholashga harakat qiladi.

\(\mu_{\mathrm{sample}}\) sinov yemining taxminiy umumiy o‘rtachasidir.

\(\bar{x}_{\mathrm{sample}}\) sinov yemining tegishli inkubatsiya partiyasida o‘lchangan o‘rtachasidir.

\(Z_{\mathrm{ref}}\) umumiy referens ratsionning o‘sha partiyadagi z-skori. Z-skor referens ratsion natijasi uzoq muddatli umumiy o‘rtachadan nechta standart og‘ish uzoqda ekanini ko‘rsatadi.

\(CV_{\mathrm{ref}}\) umumiy referens ratsionning barcha partiyalardan hisoblangan variatsiya koeffitsiyenti bo‘lib, foiz sifatida ishlatilgani uchun formulada 100 ga bo‘linadi.

Matematik xulq: Referens ratsion bir partiyada umumiy o‘rtachadan yuqori natija bersa, \(Z_{\mathrm{ref}}\) musbat bo‘ladi, maxraj kattalashadi va o‘sha partiyadagi sinov yemi o‘rtachasi pastga qarab tuzatiladi. Referens ratsion umumiy o‘rtachadan past bo‘lsa, z-skor manfiy bo‘lishi mumkin, maxraj kichrayadi va sinov yemining tuzatilgan taxmini oshadi. Shu tariqa laboratoriya partiyasining umuman yuqori yoki past natija berish moyilligini sinov yemiga aynan ko‘chirish kamaytiriladi.

Asosiy faraz: Sinov yemining partiyalararo haqiqiy CVsi nomaʼlum bo‘lgani uchun tadqiqotda u referens ratsion CVsiga teng deb faraz qilingan. Shu sababli standartlashtirish farazlardan butunlay mustaqil emas.

Sifat nazorati va statistika

Har bir inkubatsiya partiyasidagi referens ratsion natijalari barcha partiyalardan tuzilgan umumiy o‘rtacha va standart og‘ish bilan taqqoslangan. Referens ratsion qiymati o‘rtacha ± 1,5 standart og‘ish chegarasidan tashqarida bo‘lgan partiya keyingi tahlildan chiqarilgan. Mantiq shuki: har bir partiyada bir xil referens yem bo‘lganligi sababli katta og‘ish sinov yemidan ko‘ra tahlil/inkubatsiya partiyasidagi o‘zgaruvchanlikni ko‘rsatishi mumkin.

Statistik tahlil SAS 9.4 dasturidagi PROC MIXED protsedurasi bilan bajarilgan, individual o‘rtachalar Tukey testi bilan taqqoslangan. p < 0,05 statistik ahamiyatlilik chegarasi, 0,05 ≤ p < 0,10 esa tendensiya chegarasi sifatida belgilangan.

Jadvallardagi a, b va c harflari bir qatordagi o‘rtachalarning Tukey taqqoslashini ko‘rsatadi. Umumiy harfga ega bo‘lmagan ikki qiymat p < 0,05 darajasida farq qiladi. Masalan, 48 soatlik NDFD qatorida PKM “b”, PKE “c”, CGF “a”, lavlagi pulpasi “bc” harflariga ega. Shu sababli PKM PKEdan statistik jihatdan ahamiyatli farq qiladi; biroq PKM va lavlagi pulpasi umumiy “b” harfiga ega bo‘lgani uchun ular o‘rtasida statistik farq ko‘rsatilmagan.

In vitro fermentatsiyaning asosiy natijalari

SEM o‘rtachaning standart xatosidir. U guruhlar orasidagi taxminiy o‘rtachalar qanchalik noaniqlik bilan aniqlanganini ko‘rsatadi. Manba 24 soatlik NDFD uchun SEM 6,07, 48 soat uchun 3,65 ekanini va 24 soatdagi yuqoriroq SEM guruhlar o‘rtasidagi farqni aniqlash quvvatini cheklaganini taʼkidlaydi. Shu sababli 24 soatlik NDFD raqamlari ko‘zga yaqqol farq qilsa ham, statistik jihatdan ahamiyatli guruh farqi ko‘rsatilmagan.

48 soatlik natija nega muhim?

48 soatda CGFning NDF hazm bo‘lishi %91,0 bilan eng yuqori. PKM %71,9, lavlagi pulpasi %63,6 va PKE %53,7. PKM qiymati PKEdan statistik jihatdan ahamiyatli yuqori; PKM va lavlagi pulpasi o‘rtasida esa statistik farq ko‘rsatilmagan.

TDMDda ham o‘xshash holat mavjud. 48 soatda CGF %96,2 bilan eng yuqori, PKM %78,5 va lavlagi pulpasi %82,1 statistik jihatdan bir-biriga o‘xshash, PKE esa %65,8 bilan eng past guruhda.

Kultura suyuqligi pHi butun inkubatsiya davomida ruminal fermentatsiya uchun fiziologik diapazonda qolgan va yemlar orasida o‘xshash bo‘lgan. Manba ushbu bo‘limda aniq pH raqamlarini bermagani sababli Verianla bayoniga manbadan tashqari pH qiymatlari qo‘shilmagan.

Taxminiy TDN natijalari

PKM va PKE o‘rtasidagi farq 4,7 foiz punkt. Biroq manba ushbu TDN qiymatlari in vivo o‘lchangan TDN emasligini alohida taʼkidlaydi. Shu sababli 68,3 qiymatini “qoramol PKM energiyasining aynan %68,3 qismini ishlatadi” deb talqin qilish to‘g‘ri emas. Bu NRC hisoblash yondashuvi va in vitro hazm bo‘lish taxminidan olingan yem baholash ko‘rsatkichidir.

PKMning asosiy kuchli tomoni: makro tarkib barqaror, sifat fraksiyalari esa ko‘proq o‘zgaruvchan

Sakkizta tijoriy manbaning organik moddasi, umumiy NDFsi va xom oqsili juda o‘xshash chiqqan. Bu xususiyat ratsion formulatsiyasida xomashyoning asosiy makro tarkibini oldindan aytish mumkinligi nuqtayi nazaridan afzallik berishi mumkin.

Aksincha, yog‘, erimaydigan oqsil fraksiyalari va lignin manbadan manbaga ancha ko‘proq o‘zgargan. Mualliflarda tijoriy namunalarning ishlab chiqarish harorati, saqlash tarixi va palma yadrosi navlari kabi tafsilotlar mavjud emas. Shu sababli bu o‘zgaruvchanlik qaysi ishlab chiqarish parametridan kelib chiqqanini bevosita aniqlab bo‘lmagan. Amaliy ratsion formulatsiyasida ayniqsa efir ekstrakti, erimaydigan oqsil va foydalanilmaydigan tola fraksiyalarini partiya bo‘yicha nazorat qilish zarurligi xulosasiga kelinadi.

Qayta ishlash usuli va biologik foydalanish imkoniyati

PKEda ADICP 69 g/kg quruq modda, PKMda 33 g/kg. Foydalanilmaydigan uglevod fraksiyasi CHO_C PKEda 565, PKMda 464 g/kg uglevod; foydalanilmaydigan oqsil PROT_C PKEda 385, PKMda 177 g/kg xom oqsil.

Mualliflar bu farq mexanik presslashdagi issiqlik va ishqalanish yuki bilan erituvchi ekstraksiyasidagi pastroq termik yuk o‘rtasidagi tafovut bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi. Biroq ishlab chiqarish haroratlari ushbu tadqiqotda bevosita qayd etilmagan va Maillard reaksiyasining maxsus markerlari o‘lchanmagan. Demak, qayta ishlash usuli–Maillard–past hazm bo‘lish zanjiri ilmiy jihatdan mantiqli va manba maʼlumotlariga mos xulosa bo‘lsa-da, bevosita eksperimental isbotlangan mexanizm emas.

Ushbu Natijalarni Bevosita Qoramolni Oziqlantirish Tavsiyasiga Aylantirish Mumkinmi?

Yo‘q. Tadqiqot PKMning oziqlantirish salohiyatini kuchli qo‘llab-quvvatlasa-da, tajriba in vitro o‘tkazilgan, sinov yemlari referens ratsion bilan birga inkubatsiya qilingan va haqiqiy yem isteʼmoli, tirik vazn yoki sut mahsuldorligi, chaynash, rumendan o‘tish, mazalilik va PKMga xos ratsionga xavfsiz qo‘shish darajasi bevosita o‘lchanmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Sakkizta tijoriy PKM manbasida organik modda, aNDF va xom oqsil miqdorlari past CV qiymatlari bilan nisbatan barqaror.
• PKM va PKEni umumiy xom oqsil miqdori o‘xshash bo‘lsa-da, oqsil fraksiyalarining biologik foydalanish imkoniyatida sezilarli farqlar mavjud.
• PKMning tuzatilgan taxminiy 48 soatlik NDF hazm bo‘lishi PKEdan statistik jihatdan ahamiyatli yuqori.
• PKMning 48 soatlik TDMD qiymati PKEdan yuqori va lavlagi pulpasidan statistik jihatdan farq qilmaydi.
• PKMning taxminiy TDN qiymati PKEdan raqam jihatidan 4,7 foiz punkt yuqori.
• PKM va PKEni aminokislota va yog‘ kislotalari taqsimoti umuman olganda o‘xshash.
• PKM kimyoviy jihatdan tolaga boy va rumenda sezilarli darajada fermentlana oladigan non-forage fiber source nomzodidir.
• Palma yadrosi yon mahsulotlarining yem qiymatini faqat umumiy yog‘ miqdori bilan baholash yetarli emas; tola va oqsil fraksiyalarining biologik foydalanish imkoniyati ham hisobga olinishi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan umumlashtirishlar

Ushbu tadqiqot “PKM barcha qoramol ratsionlarida PKEdan albatta yaxshiroq”, “PKMni falon foizgacha xavfsiz ishlatish mumkin”, “PKM sut mahsuldorligini oshiradi”, “PKM tirik vazn o‘sishini oshiradi”, “PKM metanni kamaytiradi”, “PKM SARAni oldini oladi” yoki “PKM dag‘al yemning maʼlum foizini bevosita almashtira oladi” degan xulosalarni ko‘rsatmagan.

Ayniqsa PKMning jismoniy jihatdan samarali tola qobiliyati o‘lchanmagan. Kimyoviy jihatdan hazm bo‘ladigan NDFga ega bo‘lish avtomatik ravishda hayvonning chaynash va kavsh qaytarish xulqini yetarli darajada rag‘batlantiradigan jismoniy tola taʼminlanishini anglatmaydi.

Ratsionga qo‘shish darajasi nega hanuz nomaʼlum?

Manba muhokama qilgan avvalgi meta-tahlil yopiq tizimlarda palma yadrosi yon mahsulotlarini yuqori ulushlarda ishlatish yem isteʼmolini kamaytirishi mumkinligini va taxminan %9–13 quruq modda darajalarini muhim chegara sifatida ko‘rsatgan. Biroq mualliflar bu adabiyotlar asosan PKEga tayanganini alohida taʼkidlaydi. Shu sababli ushbu %9–13 qiymatini PKM uchun xavfsiz maksimal ulush deb qabul qilib bo‘lmaydi.

PKMga xos qo‘shish darajasini aniqlash uchun haqiqiy qoramollarda mazalilik, yem isteʼmoli, kavsh qaytarish, rumen pHi, hazm, sut yoki o‘sish ko‘rsatkichlari va turli ratsion kombinatsiyalarini birgalikda baholash zarur.

Asosiy cheklovlar

Birinchi cheklov: Tajriba in vitro batch kulturadir. Doimiy yem kirishi, so‘lak, so‘rilish, rumen bo‘shashi va haqiqiy hayvon xulqi to‘liq modellashtirilmaydi.

Ikkinchi cheklov: Sinov yemlari umumiy referens ratsion bilan birga inkubatsiya qilingan. Tuzatilgan qiymatlarda sinov yemi bilan referens ratsionning assotsiativ taʼsirlarini to‘liq ajratib bo‘lmaydi.

Uchinchi cheklov: Jismoniy jihatdan samarali tola, chaynash va rumination vaqti o‘lchanmagan.

To‘rtinchi cheklov: PKMning haqiqiy ratsionga qo‘shish darajasi va mazaliligi bevosita sinovdan o‘tkazilmagan.

Beshinchi cheklov: PKM namunalarining batafsil ishlab chiqarish harorati, saqlash tarixi va yadrosi navi nomaʼlum. Shu sababli manbalar orasidagi yog‘, ADICP va lignin o‘zgaruvchanligining ishlab chiqarishga bog‘liq sabablarini aniq belgilab bo‘lmaydi.

Oltinchi cheklov: Maillard reaksiyasi bevosita o‘lchanmagan; ADICP faqat bilvosita ko‘rsatkich.

Yettinchi cheklov: Metan ishlab chiqarilishi o‘lchanmagan.

Sakkizinchi cheklov: TDN qiymatlari in vivo o‘lchov emas, balki kimyoviy tarkib va in vitro hazm bo‘lishdan olingan taxminlar.

To‘qqizinchi cheklov: PKMni barqaror ikkilamchi yem manbai sifatida baholash resurslardan foydalanish samaradorligi nuqtayi nazaridan mazmunli; biroq ushbu tadqiqot bevosita hayotiy sikl issiqxona gazi tahlili, fermer xo‘jaligi iqtisodiyoti yoki ekologik iz hisobini bajarmagan.

Umumiy ilmiy talqin

Tadqiqotning eng muhim hissasi palma yadrosi yon mahsulotlarini faqat xom yog‘ yoki xom oqsil miqdori orqali baholash o‘rniga, oziq moddalarning biologik jihatdan qay darajada foydalanilishi mumkinligiga eʼtibor qaratishidir. PKM kamroq yog‘ saqlashiga qaramay PKEdan yuqori tola hazm bo‘lishini ko‘rsatgan va bu xususiyat taxminiy energiya qiymatida past yog‘ning kamchiligini qoplagan.

Bu natija PKMni “har qanday sharoitda PKEdan ustun muqobil” qilmaydi. To‘g‘riroq xulosa shuki, PKM kimyoviy tarkibi nisbatan barqaror, tolaga asoslangan va in vitro sharoitda PKEdan yuqori NDF hazm bo‘lishini ko‘rsatadigan yem xomashyosidir; shu sababli qoramol ratsionlarida ikkilamchi tola/energiya manbai sifatida batafsilroq in vivo tekshiruvga loyiq.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Valorization of Palm Kernel Meal as a Sustainable Feed Resource for Cattle: Chemical Composition and Ruminal Digestibility.

Mualliflar: Geetae Park, Hyunjin Cho, Andrian Deguinion Ragandang, Qawwali Muhammad Raihan, Taekyung Chang va Seongwon Seo.

Mualliflar tartibi: Manbada berilgan tartib aynan saqlangan.

Teng hissa: Manba maqolada teng birinchi mualliflik/teng hissa bayonoti ko‘rsatilmagan.

Masʼul muallif: Seongwon Seo.

Muassasa 1: Department of Animal Biosystem Sciences, Chungnam National University, Daejeon 34134, Republic of Korea.

Muassasa 2: Woosung Feed Co., Ltd., Daejeon 34379, Republic of Korea.

Muassasa 3: Institute of Agricultural Science, Chungnam National University, Daejeon 34134, Republic of Korea.

Jurnal: Sustainability.

Nashriyot/platforma: MDPI.

Jild / son / maqola raqami: 18 / 18 / 9411.

DOI: 10.3390/su18189411.

Topshirilgan: 8 avgust 2026.

Qayta ko‘rib chiqish: 1 sentyabr 2026.

Qabul: 10 sentyabr 2026.

Nashr: 14 sentyabr 2026.

Manba turi: Nashr etilgan tadqiqot maqolasi (Article); Version of Record.

Taqriz holati: Taqrizli ilmiy jurnalda nashr etilgan maqola.

Preprint holati: Manba faylda ushbu tadqiqot uchun alohida preprint versiyasi ko‘rsatilmagan.

Litsenziya: Manba PDF maqolani Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi ostida ochiq kirish sifatida ko‘rsatadi.

Moliyalashtirish: Tadqiqot Chungnam National University tadqiqot fondi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.

Etik tasdiq: Hayvonlar bilan ishlash protokoli Chungnam National University Animal Research Ethics Committee tomonidan 20 aprel 2024 sanasida 202404A-CNU-097 raqami bilan tasdiqlangan.

Maʼlumotlar mavjudligi: Maqola natijalarini qo‘llab-quvvatlovchi xom maʼlumotlar mualliflardan so‘rov asosida olinishi mumkinligi bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Geetae Park tadqiqot davomida Woosung Feed Co., Ltd. tarkibida ishlagan. Boshqa mualliflar tadqiqot potensial manfaatlar to‘qnashuvini keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan tijoriy yoki moliyaviy munosabatlarsiz amalga oshirilganini bildirgan.

Mualliflar hissasi: Konseptualizatsiya, metodologiya va validatsiya Seongwon Seo; formal tahlil va tadqiqot Geetae Park, Hyunjin Cho, Andrian Deguinion Ragandang, Qawwali Muhammad Raihan va Taekyung Chang; resurslar taʼminoti Seongwon Seo; maʼlumotlar kuratsiyasi Geetae Park, Hyunjin Cho, Andrian Deguinion Ragandang, Qawwali Muhammad Raihan va Taekyung Chang; dastlabki qoralama Geetae Park; ko‘rib chiqish va tahrirlash Hyunjin Cho va Seongwon Seo; rahbarlik, loyiha boshqaruvi va moliyalashtirishni jalb qilish Seongwon Seo tomonidan amalga oshirilgan.

Asosiy metodologik chegara: In vitro natijalar haqiqiy fermer xo‘jaligi yoki in vivo qoramol mahsuldorligi emas. Gaz hosil bo‘lishi, TDMD va NDFD qiymatlari sinov yemlarini umumiy referens ratsion bilan birga inkubatsiya qilgandan so‘ng olingan tuzatilgan taxminlardir. Assotsiativ yem taʼsirlarini to‘liq ajratib bo‘lmaydi.

TDN chegarasi: TDN qiymatlari hayvonda bevosita o‘lchanmagan; ular kimyoviy tarkib va tuzatilgan 48 soatlik in vitro NDF hazm bo‘lishidan foydalanib taxmin qilingan.

Mexanizm chegarasi: PKEdagi yuqoriroq ADICP issiqlik/Maillard shikastlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi haqidagi talqin bevosita Maillard markerlari o‘lchoviga asoslanmagan.

Amaliy qo‘llash chegarasi: PKMga xos optimal yoki maksimal xavfsiz ratsionga qo‘shish ulushini ushbu tadqiqotdan chiqarib bo‘lmaydi.

Jadval 4 dagi manba ichki nomuvofiqligi: Asl jadvalda PKM − PKE farq ustunining sarlavhasi g/kg bo‘lsa-da, izoh farqni “percentage points” deb taʼriflaydi. Ushbu nomuvofiqlik jimlik bilan tuzatilmagan; Verianla jadvalida faqat bahssiz PKM va PKE o‘lchov ustunlari ishlatilgan.