Palma ləpəsi küspəsi (Palm Kernel Meal, PKM), palma ləpəsindəki yağın həlledici ekstraksiyası ilə uzaqlaşdırılmasından sonra qalan, lif və zülal baxımından zəngin aqro-sənaye yan məhsuludur. Bu tədqiqat səkkiz kommersiya PKM mənbəyinin kimyəvi tərkibindəki dəyişkənliyi araşdırmış və PKM-nin rumendə fermentasiya və həzmolunma xüsusiyyətlərini palma ləpəsi pres küspəsi (Palm Kernel Expeller, PKE), qarğıdalı qlüten yemi (Corn Gluten Feed, CGF) və çuğundur pulpası ilə in vitro şəraitdə müqayisə etmişdir. PKM-nin üzvi maddə, neytral detergent lifi və xam zülal kimi əsas qida komponentləri mənbələr arasında kifayət qədər sabit olduğu halda, yağ və bəzi həll olmayan zülal/lif fraksiyaları daha yüksək dəyişkənlik göstərmişdir. Ən diqqətəlayiq nəticə düzəldilmiş təxmini 48 saatlıq NDF həzmolunmasının PKM-də %71,9, PKE-də isə %53,7 olmasıdır. Buna qarşılıq, tədqiqatdakı ümumi həzm olunan qida maddələri dəyəri (TDN) birbaşa heyvanda ölçülməmiş, kimyəvi tərkib və in vitro NDF həzmolunmasından istifadə edilməklə təxmin edilmişdir; PKM üçün %68,3, PKE üçün %63,6 hesablanmışdır. Buna görə tədqiqat PKM-nin mal-qara üçün perspektivli lif və enerji xammalı olduğunu dəstəkləyir, lakin birbaşa təsərrüfat səviyyəsində istifadə faizi və ya heyvan performansı barədə tövsiyə vermir.

Tədqiqatın mühüm elmi mesajı budur ki, “daha çox yağ = mütləq daha çox yem enerjisi” kimi sadə yanaşma bu iki palma ləpəsi yan məhsulu üçün yetərli deyil. In vitro müqayisədə PKE təxminən dörd dəfə çox efir ekstraktı, yəni yağ ehtiva etdiyi halda, PKM-nin lif fraksiyasının daha yüksək dərəcədə həzm olunduğu müəyyən edilmişdir. Müəlliflərin TDN hesablamasında bu yüksək lif istifadəolunması PKM-nin daha aşağı yağ miqdarını kompensasiya etmiş və təxmini TDN dəyərinin PKE-dən 4,7 faiz bəndi yüksək olmasına səbəb olmuşdur.

Lakin bu nəticənin sərhədi aydındır. Sınaq yemləri təkbaşına deyil, hər flakonda eyni miqdarda ümumi referans rasionu ilə birlikdə inkubasiya edilmişdir. Buna görə qaz istehsalı, həqiqi quru maddə həzmolunması və NDF həzmolunması nəticələri birgə inkubasiyadan riyazi olaraq düzəldilmiş təxminlərdir. Sınaq yemi ilə referans rasionu arasındakı assosiativ təsirlər tamamilə ayrılmır. Bundan əlavə, tədqiqat real yem qəbulunu, süd və ya canlı çəki performansını, çeynəmə davranışını, rumendən keçid sürətini və ya PKM-nin rasiona təhlükəsiz daxil edilmə faizini birbaşa ölçməmişdir.

Dayanıqlılıq baxımından tədqiqatın mənası, palma yağı istehsalından yaranan və nisbətən aşağı dəyərli ola bilən yan məhsulun gövşəyən heyvanlarda istifadə edilə biləcək ikinci dərəcəli yem xammalına çevrilmə potensialıdır. Bununla belə, tədqiqat həyat dövrü analizi, istixana qazı təcrübəsi və ya iqtisadi təsərrüfat analizi deyil; buna görə ekoloji və iqtisadi faydalar birbaşa ölçülmüş nəticələr kimi deyil, resurs səmərəliliyi baxımından mümkün tətbiq mənası kimi qiymətləndirilməlidir.

PKM, PKE və rumen anlayışlarını əvvəlcə ayıraq

PKM və PKE eyni xammaldan, yəni palma meyvəsinin ləpəsindən əldə olunan iki fərqli yan məhsuldur; əsas fərq yağın necə uzaqlaşdırılmasıdır. PKE-də yağ mexaniki presləmə ilə çıxarılır. PKM-də isə yağ həlledici ekstraksiyası ilə, bu tədqiqatda göstərilən istehsal yanaşmasında heksandan istifadə etməklə uzaqlaşdırılır. Nəticədə PKM ümumilikdə PKE-dən daha az qalıq yağ ehtiva edir.

Rumen, gövşəyən heyvanların həzm sistemindəki böyük mikrobial fermentasiya bölməsidir. Sellüloza və hemisellüloza kimi heyvanın öz həzm fermentlərinin birbaşa parçalaya bilmədiyi çoxlu bitki strukturları rumendəki bakteriyalar, arxeylər, protozoalar və göbələklərdən ibarət mikrobial icma tərəfindən fermentasiya edilir. Buna görə yem maddəsinin yalnız kimyəvi olaraq “nə qədər lif ehtiva etdiyi” deyil, bu lifin rumen mikroorqanizmləri tərəfindən hansı dərəcədə istifadə oluna bildiyi də qidalanma dəyəri baxımından vacibdir.

Palma Ləpəsi Küspəsi ilə Palma Ləpəsi Pres Küspəsi Arasındakı Əsas Fərq Nədir?

Palma ləpəsi küspəsi (PKM) yağın həlledici ekstraksiyası ilə, palma ləpəsi pres küspəsi (PKE) isə mexaniki presləmə ilə yağın uzaqlaşdırıldığı palma ləpəsi yan məhsullarıdır; bu tədqiqatdakı müqayisədə ən nəzərəçarpan kimyəvi fərq PKE-nin PKM-dən təxminən dörd dəfə çox efir ekstraktı ehtiva etməsidir.

In vitro fermentasiyada istifadə olunan yemlərin kimyəvi analizində PKM-nin efir ekstraktı 17 g/kg quru maddə, PKE-ninki isə 67 g/kg quru maddə olaraq bildirilmişdir. Buna qarşılıq, xam zülal miqdarları bir-birinə olduqca yaxındır: PKM 184 g/kg, PKE 180 g/kg quru maddə. Ümumi aNDF miqdarı da PKM-də 764, PKE-də 739 g/kg quru maddədir. Buna görə iki yan məhsulu yalnız “biri yağlı, biri yağsız” kimi fərqləndirmək yetərli deyil; xüsusilə istifadə olunan və istifadə olunmayan lif/zülal fraksiyaları da vacibdir.

NDF, ADF və lignin nə deməkdir?

Neytral detergent lifi (Neutral Detergent Fiber, NDF), yem bitkisinin hüceyrə divarı strukturlarının mühüm hissəsini təmsil edən analitik lif fraksiyasıdır. NDF dəyərinin yüksək olması yemin əhəmiyyətli miqdarda struktur karbohidrat ehtiva etdiyini göstərir; lakin NDF miqdarı təkbaşına bu lifin nə qədərinin həzm oluna biləcəyini demir. Buna görə tədqiqat həm NDF miqdarını, həm də NDF həzmolunmasını ayrıca qiymətləndirmişdir.

Tədqiqatda istifadə olunan aNDF ifadəsindəki “a”, analizin istiliyədavamlı amilazadan istifadə edilməklə aparıldığını bildirir. Mənbə aNDF-ni qalıq kül daxil olmaqla bildirmişdir.

Turşu detergent lifi (Acid Detergent Fiber, ADF), lifin daha davamlı hissəsini təmsil edən analitik fraksiyadır. Turşu detergent lignini (ADL) isə lignin miqdarının müəyyənləşdirilməsində istifadə edilmişdir. Lignin mikroorqanizmlər tərəfindən asanlıqla parçalanmayan quruluşu və digər hüceyrə divarı komponentlərinə çıxışı məhdudlaşdıra bilməsi səbəbindən yem lifinin bioloji istifadəolunmasını azalda bilən mühüm komponentdir.

Xam zülal, SOLP, NDICP və ADICP nədir?

Xam zülal (Crude Protein, CP), yem analizində bütün zülal molekullarının ayrı-ayrılıqda birbaşa ölçülməsi demək deyil. Tədqiqatda ümumi azot Dumas yanma üsulu ilə ölçülmüş və azot miqdarı 6,25 əmsalına vurularaq xam zülal hesablanmışdır:

\[ CP = N \times 6.25 \]

Burada N ölçülən ümumi azot miqdarıdır. 6,25 əmsalı zülallarda orta azot nisbətinin təxminən %16 olduğu fərziyyəsindən yaranan standart yem analizi çevirmə əmsalıdır. Buna görə “xam zülal” analitik təxmindir; zülalın həzmolunmasını və ya amin turşusu keyfiyyətini təkbaşına göstərmir.

SOLP, həll olunan xam zülal fraksiyasıdır. NDICP neytral detergent məhlulunda həll olmayan, lif strukturuna bağlı xam zülal fraksiyasını; ADICP isə turşu detergent məhlulunda da həll olmayaraq qalan daha davamlı zülal fraksiyasını ifadə edir. ADICP adətən istilik zədəsi və aşağı zülal istifadəolunması ilə əlaqələndirilən göstəricidir; lakin bu tədqiqatda ADICP birbaşa Maillard reaksiyasının ölçümü deyil.

PKM-nin səkkiz kommersiya mənbəyi nə qədər dəyişkən idi?

Tədqiqatın birinci mərhələsində müxtəlif mənşə və istehsalçılardan səkkiz PKM nümunəsi araşdırılmışdır. Üzvi maddə, aNDF və xam zülal üçün variasiya əmsalları müvafiq olaraq yalnız %0,5, %2,2 və %3,1-dir. Bu nəticə əsas makro tərkibin mənbələr arasında kifayət qədər sabit olduğunu göstərir. Buna qarşılıq, efir ekstraktı üçün CV %48,3, NDICP üçün %32,6, ADICP üçün %56,5 və lignin üçün %29,1-dir. Başqa sözlə, “ümumi lif və ümumi zülal nə qədərdir?” sualının cavabı nisbətən sabit olduğu halda, “bu zülal və lif hansı keyfiyyət fraksiyasındadır?” sualının cavabı mənbəyə görə daha çox dəyişir.

CV, yəni variasiya əmsalı, standart sapmanın orta göstəriciyə nisbətən nə qədər böyük olduğunu göstərən nisbi dəyişkənlik ölçüsüdür. Nişastada %125,7-lik çox yüksək CV ilk baxışda böyük dəyişkənlik kimi görünsə də, orta nişasta miqdarı cəmi 2 g/kg quru maddədir. Mənbə də bu yüksək CV-nin əsasən ortanın sıfıra çox yaxın olmasından qaynaqlandığını xüsusi qeyd edir. Buna görə yalnız CV-yə əsaslanaraq “PKM-nin nişastası mənbələr arasında həddindən artıq dəyişir” kimi şərh etmək yanıltıcı olar.

Karbohidrat fraksiyaları necə hesablandı?

Tədqiqat karbohidrat və zülal fraksiyalarını Cornell Net Carbohydrate and Protein System (CNCPS) yanaşması ilə təsnif etmişdir. Aşağıdakı tənliklər mənbənin metod bölməsində verilən hesablamalardır.

1. Lifdənkənar karbohidrat (NFC):

\[ NFC = 100 - Ash - EE - CP - (aNDF - NDICP) \]

Bu tənlik faiz quru maddə əsasında yazılmışdır. Ash külü, EE efir ekstraktını, CP xam zülalı, aNDF amilaza ilə analiz edilmiş neytral detergent lifini, NDICP isə NDF daxilindəki həll olmayan zülalı təmsil edir. NDICP-nin aNDF-dən çıxılmasının səbəbi lif analizində yer alan zülalın karbohidrat kimi iki dəfə sayılmasının qarşısını almaqdır. Girişlər g/kg ilə istifadə ediləcəksə, bütün terminlər eyni vahid bazasına çevrilməlidir; “100” ilə yazılan mənbə tənliyi faiz əsaslıdır.

2. CHO_A: Mənbədə etanolda həll olan karbohidratlar, yəni şəkərlər və üzvi turşular CHO_A kimi qəbul edilmişdir.

3. CHO_B1: Nişasta fraksiyası CHO_B1 kimi müəyyən edilmişdir.

4. Həll olunan lif, CHO_B2:

\[ CHO_{B2} = NFC - CHO_A - CHO_{B1} \]

Bu tənlik ümumi lifdənkənar karbohidratdan sürətlə həll olan şəkər/üzvi turşu və nişasta hissələrini çıxardıqdan sonra qalan həll olunan lif fraksiyasını hesablayır.

5. İstifadə oluna bilən həll olmayan lif, CHO_B3:

\[ CHO_{B3} = (aNDF - NDICP) - (2.4 \times ADL) \]

Burada ADL turşu detergent ligninidir. Tənlik əvvəlcə aNDF daxilindəki zülal hissəsini çıxarır, sonra ligninlə əlaqələndirilən istifadə olunmayan karbohidrat hissəsini ayırır. Beləliklə potensial olaraq istifadə oluna bilən həll olmayan lif fraksiyası qalır.

6. İstifadə olunmayan karbohidrat, CHO_C:

\[ CHO_C = 2.4 \times ADL \]

CHO_C, CNCPS yanaşmasında istifadə olunmayan karbohidrat fraksiyasını təmsil edir. Mənbədəki 2,4 əmsalı olduğu kimi qorunmuşdur; Verianla izahında yeni əmsal çıxarılmamışdır.

Zülal fraksiyaları necə hesablandı?

Mənbə zülal fraksiyalarını da müxtəlif ruminal istifadəolunma səviyyələrinə görə ayırmışdır:

\[ PROT_{A+B1} = SOLP \]

PROT_A+B1, zülal olmayan azot və həll olunan həqiqi zülalı ehtiva edən sürətli/həll olunan fraksiya kimi SOLP dəyərinə bərabər qəbul edilmişdir.

\[ PROT_{B2} = 100 - NDICP - SOLP \]

PROT_B2, orta sürətlə parçalanan zülal fraksiyasıdır.

\[ PROT_{B3} = NDICP - ADICP \]

PROT_B3, lif strukturuna bağlı və daha yavaş parçalanan zülal fraksiyasıdır.

\[ PROT_C = ADICP \]

PROT_C isə istifadə olunmayan zülal fraksiyası kimi ADICP-yə bərabər qəbul edilmişdir. Bu fraksiyaların yekun cədvəldə ümumi xam zülalın g/kg-ı kimi ifadə edildiyinə diqqət yetirilməlidir.

PKM ilə müqayisə yemlərinin kimyəvi quruluşu

Bu cədvəl PKM ilə PKE arasındakı mühüm fərqi daha aydın göstərir. Xam zülalları demək olar ki, eyni olsa da, PKE-nin istifadə olunmayan zülal fraksiyası PROT_C 385 g/kg CP ikən PKM-də 177 g/kg CP-dir. İstifadə olunmayan karbohidrat fraksiyası CHO_C də PKE-də 565, PKM-də 464 g/kg karbohidratdır. Buna görə ümumi xam zülal və ya ümumi NDF rəqəmləri təkbaşına iki xammalın bioloji istifadəolunmasını izah etmir.

Amin turşusu profili nə göstərdi?

PKM və PKE-nin amin turşusu paylanmaları bir-birinə olduqca bənzəyir. Hər iki yan məhsulda arginin yüksək, lizin isə nisbətən aşağıdır. PKM-də arginin 112,0 g/kg CP, lizin 24,0 g/kg CP və metionin 18,2 g/kg CP ölçülmüşdür. PKE-dəki qarşılıqları müvafiq olaraq 98,9, 21,9 və 18,0 g/kg CP-dir.

Mühüm müqayisə sərhədi: SBM, yəni soya paxlası küspəsi və DDGS dəyərləri bu təcrübədə ölçülməmişdir; CNCPS v6.5 yem kitabxanasından götürülmüşdür. Buna görə mənbə PKM/PKE ölçmələri ilə SBM/DDGS kitabxana dəyərlərinin statistik olaraq müqayisə edilməməli olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Yağ turşusu profili nə göstərdi?

Ümumi yağ miqdarı çox fərqli olsa da, yağın daxilindəki yağ turşusu paylanması PKM və PKE-də bənzərdir. Hər iki xammalda ümumi yağ turşularının böyük hissəsi doymuş yağ turşularından ibarətdir. Laurin turşusu ən üstün yağ turşusudur: PKM-də 471,0, PKE-də 484,0 g/kg ümumi yağ turşusu. Miristin turşusu müvafiq olaraq 161,0 və 169,0; palmitin turşusu 98,2 və 99,9 g/kg-dır.

Mənbədaxili vahid qeydi: Orijinal Cədvəl 4-də “PKM − PKE” fərq sütununun başlığı g/kg kimi verilsə də, cədvəlin 3 nömrəli dipnotunda fərqin “percentage points” kimi ifadə olunduğu bildirilir. Fərq dəyərləri 471,0 − 484,0 = −13,0 kimi birbaşa g/kg hesablaması ilə uyğun gəldiyi üçün mənbədə etiket/dipnot uyğunsuzluğu vardır. Buna görə Verianla cədvəlində mübahisəli fərq sütunu yenidən verilməmiş, yalnız iki orijinal ölçmə sütunu olduğu kimi qorunmuşdur.

Laurin turşusu və metan barədə tədqiqat nə demir?

Müəlliflər müzakirə bölməsində əvvəlki ədəbiyyata əsaslanaraq laurin turşusunun rumen metanogenlərini zəiflədə bildiyini bildirirlər. Lakin mövcud təcrübədə metan istehsalı ölçülməmişdir. Buna görə PKM-nin bu təcrübədə metanı azaltdığı nəticəsinə gəlmək olmaz. Eyni şəkildə yağ turşusu profili ilə lif həzmi arasındakı mümkün mexanizmlər ədəbiyyatla uyğun izahlar kimi müzakirə edilmişdir; bunlar mövcud təcrübənin birbaşa mexanizm ölçmələri deyil.

Maillard reaksiyası izahı sübut olunmuş mexanizmdirmi?

Xeyr. Müəlliflər PKE istehsalında mexaniki presləmə zamanı yarana bilən istilik və sürtünmənin mannanla zəngin lifdən gələn şəkərlərlə zülalın amin qrupları arasında Maillard tipli bağlanmanı artıra biləcəyini və bunun zülal ilə lif istifadəolunmasını azalda biləcəyini müzakirə edirlər. Bu şərhi dəstəkləyən müşahidə PKE-də ADICP-nin 69 g/kg quru maddə, PKM-də isə 33 g/kg olmasıdır.

Lakin tədqiqatda Maillard reaksiyasının birbaşa markerləri ölçülməmişdir. ADICP yalnız dolayı istilik zədəsi göstəricisidir. Buna görə “mexaniki presləmə Maillard reaksiyasına səbəb oldu və fərq qəti olaraq bundan yarandı” demək mənbə məlumatlarının imkan verdiyindən daha güclü iddia olardı. Düzgün ifadə bu mexanizmin ölçülmüş zülal fraksiyaları ilə uyğun bir izah olmasıdır.

TDN Paradoksu Nədir və Bu Tədqiqatda Niyə Ortaya Çıxmışdır?

Tədqiqatdakı “TDN paradoksu”, xeyli az yağ ehtiva edən PKM-nin təxmini ümumi həzm olunan qida maddələri dəyərinin PKE-dən yüksək çıxmasını ifadə edir; müəlliflərin şərhinə görə PKM-nin 48 saatlıq NDF həzmolunmasının nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksək olması enerji hesabında aşağı yağ miqdarını kompensasiya etmişdir.

PKE-nin efir ekstraktı 67 g/kg quru maddə olduğu halda, PKM-ninki yalnız 17 g/kg-dır. Buna baxmayaraq, düzəldilmiş təxmini 48 saatlıq NDF həzmolunması PKM-də %71,9, PKE-də %53,7-dir. Bu 18,2 faiz bəndlik fərq PKM-nin həqiqətən həzm olunan lif fraksiyasından daha çox enerji töhfəsi verə biləcəyi mənasına gəlir.

Nəticədə təxmini TDN PKM-də %68,3, PKE-də %63,6-dır. PKM-nin dəyəri çuğundur pulpasının %70,3-lük təxmini TDN dəyərinə yaxın, CGF-nin %80,5-lik dəyərindən aşağıdır.

Buradakı kritik fərq: TDN bu təcrübədə heyvana yem verməklə birbaşa ölçülməmişdir. Mənbə TDN-ni NRC yanaşması çərçivəsində ölçülmüş kimyəvi tərkib və düzəldilmiş təxmini 48 saatlıq NDF həzmolunmasından hesablamışdır. Məqalə TDN-nin ətraflı toplama tənliyini mətn daxilində vermədiyi üçün Verianla izahında mənbədən kənar TDN düsturu yaradılmamışdır.

“Yavaş buraxılan fermentasiya” nə deməkdir?

İlk saatlarda ümumi qaz istehsalı CGF və çuğundur pulpasında palma ləpəsi yan məhsullarından daha sürətlidir. PKM-nin erkən fermentasiyası nisbətən yavaşdır; buna baxmayaraq, 48 saatda NDF-nin mühüm hissəsi həzm edilmişdir. Müəlliflər bu kombinasiyanı sürətlə fermentasiya olunan nişastadan deyil, lif vasitəsilə daha yavaş baş verən enerji ayrılması kimi şərh edirlər.

Bu xüsusiyyət PKM-nin non-forage fiber source (NFFS), yəni qaba yem olmayan lif mənbəyi kimi qiymətləndirilməsinin əsasını təşkil edir. Lakin “lif mənbəyi” ilə “fiziki olaraq effektiv qaba yem” eyni anlayış deyil. Tədqiqatda hissəcik ölçüsünün çeynəməni nə dərəcədə stimullaşdırdığı, gövşəmə müddəti və ya fiziki effektiv NDF ölçülməmişdir. Buna görə PKM-nin samanı və ya keyfiyyətli qaba yemi hansı nisbətdə əvəz edə biləcəyi bu təcrübədən müəyyən edilə bilməz.

Subakut rumen asidozu baxımından nəticə nə deməkdir?

Müəlliflər sürətli nişasta fermentasiyası əvəzinə daha yavaş lif fermentasiyasına əsaslanan xammalın rumen pH-sında qəfil enmə riskini azaltmaq baxımından nəzəri üstünlük verə biləcəyini müzakirə edirlər. Lakin mövcud in vitro təcrübə subakut ruminal asidoz (SARA) insidensiyasını ölçməmişdir. Flakon kulturası heyvandakı çeynəməni, tüpürcək tamponlanmasını, yem seçimini, rumen hərəkətlərini, hissəcik keçidini və davamlı yem girişini tam təqlid edə bilməz. Buna görə SARA baxımından qoruyucu təsir bu tədqiqatın sübut olunmuş nəticəsi deyil, sınaqdan keçirilməli hipotezdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat laboratoriya əsaslı yem kimyası və in vitro ruminal fermentasiya araşdırmasıdır. Tədqiqatın heyvanlarla bağlı protokolu Chungnam National University Animal Research Ethics Committee tərəfindən 20 aprel 2024 tarixində 202404A-CNU-097 təsdiq nömrəsi ilə qəbul edilmişdir.

Təcrübə səkkiz müxtəlif kommersiya PKM mənbəyini əhatə etmişdir. Müqayisə üçün PKE, qarğıdalı qlüten yemi və çuğundur pulpası da istifadə edilmişdir. Beləliklə tədqiqatçılar həm PKM mənbələri arasındakı kimyəvi dəyişkənliyi, həm də PKM-nin müxtəlif yem növlərinə görə fermentasiya/həzmolunma davranışını qiymətləndirmişlər.

Nümunələrin hazırlanması

Bütün yem nümunələri in vitro inkubasiyadan əvvəl 60 °C-də 96 saat sobada qurudulmuş və sonra Foss markalı siklon dəyirmanından istifadə edilərək 1 mm-lik ələkdən keçəcək şəkildə üyüdülmüşdür. Hər inkubasiya partiyasında üç və ya dörd sınaq yemi təsadüfi təyin edilmiş və hər yem üç təkrar şəklində inkubasiya edilmişdir.

Referans rasionu niyə istifadə edildi?

Hər inkubasiya partiyasında partiyadan qaynaqlanan laboratoriya dəyişkənliyini izləmək üçün eyni referans rasionundan istifadə edilmişdir. Referans rasionu qarğıdalı dənəsi, qarğıdalı qlüten yemi və birillik çəmən otundan bərabər nisbətlərdə 1:1:1 hazırlanmışdır. Beləliklə taxıl, lifli-zülallı yan məhsul və qaba yem komponentləri ümumi bir referans matrisində təmsil edilmişdir.

Hər sınaq yemi eyni miqdarda referans rasionu ilə birlikdə inkubasiya edilmişdir. Bu dizayn laboratoriya partiyalarının standartlaşdırılmasına kömək etsə də, mühüm məhdudiyyət yaradır: sınaq yemi ilə referans rasionu arasında yaranan associative effect, yəni birlikdə olmağa bağlı qarşılıqlı təsir tamamilə riyazi olaraq ayrıla bilmir.

Rumen mayesi necə əldə edildi?

Rumen mayesi səhər yemləməsindən əvvəl rumen kanülü olan və laktasiyada olmayan iki Holstein inəkdən götürülmüşdür. Donor inəklər gündə iki dəfə yemlənmiş; rasion 600 g/kg uzun yumşaq ot quru otu və 400 g/kg kommersiya konsentrat yemindən ibarət olmuşdur.

Donor heyvanların konsentrat yeminin tərkibi 123 ± 8,8 g/kg xam zülal, 265 ± 6,9 g/kg NDF, 35 ± 6,4 g/kg efir ekstraktı və 109 ± 1,2 g/kg kül kimi verilmişdir.

Hər inəkdən təxminən 600 mL rumen möhtəviyyatı götürülmüş, iki heyvandan gələn material bərabər nisbətdə birləşdirilmiş, qapalı termosla laboratoriyaya aparılmış və səkkizqat tənzifdən süzülmüşdür.

In vitro flakon sistemi

Süzülmüş rumen mayesi anaerob şəraitdə in vitro tampon məhlulu ilə 1:4 nisbətində qarışdırılmışdır. Qarışıq fasiləsiz oksigensiz CO₂ ilə yuyularkən 30 mL-lik porsiyalar 125 mL serum flakonlarına köçürülmüşdür.

Hər flakondakı ümumi substrat miqdarı 0,30 g olub, bunun 0,15 g-ı sınaq yemi, 0,15 g-ı referans rasionudur. Flakonlar butil rezin tıxac və alüminium qapaqlarla bağlanmış və 39 °C-də 4, 6, 24 və ya 48 saat inkubasiya edilmişdir.

Qaz istehsalı, pH və həzmolunma necə ölçüldü?

Hər inkubasiya vaxtında flakonun üst boşluğundakı təzyiq Sun Bee Instruments təzyiq transdüseri ilə ölçülmüş və mənbədə istinad edilən üsulla qaz həcminə çevrilmişdir. Təzyiq ölçməsindən sonra yığılmış qaz flakon təzyiqi atmosfer təzyiqinə yaxınlaşana qədər buraxılmışdır.

Müəyyən edilmiş inkubasiya müddətinin sonunda müvafiq flakonlar açılmış və kultura mayesinin pH-sı Delta 340 pH metr ilə ölçülmüşdür. Həqiqi quru maddə həzmolunması (True Dry Matter Digestibility, TDMD) Goering və Van Soest üsuluna; NDF parçalanması isə Pell və Schofield yanaşmasına əsaslanan dəyişdirilmiş mikro-NDF proseduruna görə qiymətləndirilmişdir.

Kimyəvi analizlər

Quru maddə, xam zülal, efir ekstraktı, ADF və kül analizləri AOAC üsulları ilə aparılmışdır. Ümumi azot FP-528 Leco Nitrogen Combustion Analyzer istifadə edilərək Dumas yanma üsulu ilə müəyyən edilmişdir. NDF analizi istiliyədavamlı amilazanın iştirakı ilə aparılmış və qalıq kül daxil olmaqla bildirilmişdir.

Amin turşuları AOAC 994.12 üsulu ilə müəyyən edilmiş; amin turşusundan asılı olaraq müxtəlif ön emallar tətbiq edilmişdir. Ümumi amin turşuları üçün turşu hidrolizi istifadə edildiyi halda, triptofan üçün barium hidroksid hidrolizi tətbiq edilmişdir. Yağ turşuları əvvəlcə metil efirlərinə çevrilmiş və sonra qaz xromatoqrafiyası ilə kəmiyyətcə müəyyən edilmişdir.

Partiyalararası standartlaşdırma tənliyi

İnkubasiyalar bir laboratoriya partiyasında tamamlanmadığı üçün tədqiqatçılar ümumi referans rasionunun bütün partiyalardakı davranışından istifadə edərək partiya təsirini düzəltməyə çalışmışlar. Mənbədə verilən standartlaşdırma tənliyi belədir:

\[ \mu_{\mathrm{sample}} = \bar{x}_{\mathrm{sample}} \times \frac{1} {1 + Z_{\mathrm{ref}}\times\frac{CV_{\mathrm{ref}}}{100}} \]

Düstur nəyi hesablayır? Tənlik müəyyən sınaq yeminin yalnız yerləşdiyi partiyadakı orta göstəricisindən istifadə etmək əvəzinə, referans rasionunun həmin partiyada normadan nə qədər kənarlaşdığını nəzərə alaraq sınaq yeminin gözlənilən ümumi ortasını təxmin etməyə çalışır.

\(\mu_{\mathrm{sample}}\), sınaq yeminin təxmini ümumi ortasıdır.

\(\bar{x}_{\mathrm{sample}}\), sınaq yeminin müvafiq inkubasiya partiyasında ölçülmüş ortasıdır.

\(Z_{\mathrm{ref}}\), ümumi referans rasionunun həmin partiyadakı z-skorudur. Z-skoru referans rasionu nəticəsinin uzunmüddətli ümumi ortadan neçə standart sapma uzaqda olduğunu göstərir.

\(CV_{\mathrm{ref}}\), ümumi referans rasionunun bütün partiyalardan hesablanan variasiya əmsalıdır və faizlə istifadə edildiyi üçün düsturda 100-ə bölünür.

Riyazi davranış: Referans rasionu bir partiyada ümumi ortadan yüksək nəticə verirsə, \(Z_{\mathrm{ref}}\) müsbət olur, məxrəc böyüyür və həmin partiyadakı sınaq yeminin ortası aşağı istiqamətdə düzəldilir. Referans rasionu ümumi ortadan aşağı qalırsa, z-skoru mənfi ola bilər, məxrəc kiçilir və sınaq yeminin düzəldilmiş təxmini yüksəlir. Beləliklə laboratoriya partiyasının ümumilikdə yüksək və ya aşağı nəticə vermə meylinin sınaq yeminə olduğu kimi ötürülməsi azaldılmağa çalışılır.

Əsas fərziyyə: Sınaq yeminin partiyalararası həqiqi CV-si məlum olmadığı üçün tədqiqatda bunun referans rasionunun CV-sinə bərabər olduğu fərz edilmişdir. Buna görə standartlaşdırma tamamilə fərziyyədən asılı olmayan proses deyil.

Keyfiyyətə nəzarət və statistika

Hər inkubasiya partiyasındakı referans rasionu nəticələri bütün partiyalardan yaradılmış ümumi orta və standart sapma ilə müqayisə edilmişdir. Referans rasionu dəyəri orta ± 1,5 standart sapma sərhədindən kənarda qalan partiya sonrakı analizdən çıxarılmışdır. Məntiq belədir: hər partiyada eyni referans yem olduğu üçün böyük sapma sınaq yemindən çox analiz/inkubasiya partiyasındakı dəyişkənliyi göstərə bilər.

Statistik analiz SAS 9.4 proqramındakı PROC MIXED proseduru ilə aparılmış, fərdi ortalar Tukey testi ilə müqayisə edilmişdir. p < 0,05 statistik əhəmiyyət sərhədi, 0,05 ≤ p < 0,10 isə meyl sərhədi kimi müəyyən edilmişdir.

Cədvəllərdəki a, b və c hərfləri eyni sətirdəki ortaların Tukey müqayisəsini göstərir. Ortaq hərf daşımayan iki dəyər p < 0,05 səviyyəsində fərqlidir. Məsələn, 48 saatlıq NDFD sətrində PKM “b”, PKE “c”, CGF “a”, çuğundur pulpası “bc” hərflərini daşıyır. Buna görə PKM PKE-dən statistik olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir; lakin PKM ilə çuğundur pulpası ortaq “b” hərfini daşıdığı üçün aralarında statistik fərq göstərilməmişdir.

In vitro fermentasiyanın əsas nəticələri

SEM, ortanın standart xətasıdır. Qruplar arasındakı təxmini ortaların nə qədər qeyri-müəyyənliklə müəyyən edildiyi barədə məlumat verir. Mənbə 24 saatlıq NDFD üçün SEM-in 6,07, 48 saat üçün 3,65 olduğunu və 24 saatdakı daha yüksək SEM-in qruplar arasındakı fərqi aşkarlama gücünü məhdudlaşdırdığını bildirir. Buna görə 24 saatlıq NDFD rəqəmləri bir-birindən görünən dərəcədə fərqli olsa belə, statistik əhəmiyyətli qrup fərqi göstərilməmişdir.

48 saatlıq nəticə niyə vacibdir?

48 saatda CGF-nin NDF həzmolunması %91,0 ilə ən yüksək dəyərdir. PKM %71,9, çuğundur pulpası %63,6 və PKE %53,7-dir. PKM-nin dəyəri PKE-dən statistik olaraq əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir; PKM ilə çuğundur pulpası arasında isə statistik fərq göstərilməmişdir.

TDMD üçün də oxşar nümunə vardır. 48 saatda CGF %96,2 ilə ən yüksək, PKM %78,5 və çuğundur pulpası %82,1 ilə statistik baxımdan bir-birinə bənzər, PKE isə %65,8 ilə ən aşağı qrupdadır.

Kultura mayesinin pH-sı bütün inkubasiya müddəti ərzində ruminal fermentasiya üçün fizioloji diapazonda qalmış və yemlər arasında bənzər olmuşdur. Mənbə bu bölmədə konkret pH rəqəmləri vermədiyi üçün Verianla izahına mənbədən kənar pH dəyərləri əlavə edilməmişdir.

Təxmini TDN nəticələri

PKM ilə PKE arasındakı fərq 4,7 faiz bəndidir. Lakin mənbə bu TDN dəyərlərinin in vivo ölçülmüş TDN olmadığını xüsusi vurğulayır. Buna görə 68,3 dəyərini “bir iribuynuzlu heyvan PKM enerjisinin dəqiq %68,3-ünü istifadə edir” kimi oxumaq düzgün deyil. Bu, istifadə olunan NRC hesablama yanaşmasının və in vitro həzmolunma təxmininin yaratdığı yem qiymətləndirmə göstəricisidir.

PKM-nin əsas güclü tərəfi: makro tərkib sabit, keyfiyyət fraksiyaları daha dəyişkəndir

Səkkiz kommersiya mənbəyinin üzvi maddəsi, ümumi NDF-si və xam zülalı bir-birinə olduqca bənzər çıxmışdır. Bu xüsusiyyət rasion formullaşdırılmasında xammalın əsas makro tərkibinin proqnozlaşdırıla bilməsi baxımından üstünlük verə bilər.

Buna qarşılıq, yağ, həll olmayan zülal fraksiyaları və lignin mənbədən mənbəyə xeyli daha çox dəyişmişdir. Müəlliflərin kommersiya nümunələrinin istehsal temperaturu, saxlama tarixçəsi və palma ləpəsi sortu kimi təfərrüatları yoxdur. Buna görə bu dəyişkənliyin hansı istehsal parametrindən qaynaqlandığı birbaşa müəyyən edilə bilməmişdir. Praktik rasion formullaşdırılmasında xüsusilə efir ekstraktı, həll olmayan zülal və istifadə olunmayan lif fraksiyalarının partiya əsasında yoxlanılmalı olduğu nəticəsinə gəlinir.

Emal üsulu və bioloji istifadəolunma

PKE-də ADICP 69 g/kg quru maddə, PKM-də 33 g/kg-dır. İstifadə olunmayan karbohidrat fraksiyası CHO_C PKE-də 565, PKM-də 464 g/kg karbohidrat; istifadə olunmayan zülal PROT_C PKE-də 385, PKM-də 177 g/kg xam zülaldır.

Müəlliflər bu fərqin mexaniki presləmənin istilik və sürtünmə yükü ilə həlledici ekstraksiyasının daha aşağı termal yükü arasındakı fərqlə əlaqəli ola biləcəyini müzakirə edirlər. Lakin istehsal temperaturları bu tədqiqatda birbaşa qeydə alınmamış və Maillard reaksiyasının spesifik markerləri ölçülməmişdir. Buna görə emal üsulu–Maillard–aşağı həzmolunma zənciri elmi baxımdan məntiqli və mənbə məlumatları ilə uyğun nəticə olsa da, birbaşa eksperimental olaraq sübut olunmuş mexanizm deyil.

Bu Nəticələr Birbaşa Mal-Qara Yemləmə Tövsiyəsinə Çevrilə Bilərmi?

Xeyr. Tədqiqat PKM-nin yemləmə potensialını güclü şəkildə dəstəkləsə də, təcrübə in vitro aparılmış, sınaq yemləri referans rasionu ilə birlikdə inkubasiya edilmiş və real yem qəbulu, canlı çəki və ya süd performansı, çeynəmə, rumendən keçid, dadlılıq və PKM-yə xas təhlükəsiz rasiona daxil edilmə səviyyəsi birbaşa ölçülməmişdir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Səkkiz kommersiya PKM mənbəyində üzvi maddə, aNDF və xam zülal miqdarları aşağı CV dəyərləri ilə nisbətən sabitdir.
• PKM və PKE-nin ümumi xam zülal miqdarı bənzər olsa da, zülal fraksiyalarının bioloji istifadəolunması baxımından nəzərəçarpan fərqlər vardır.
• PKM-nin düzəldilmiş təxmini 48 saatlıq NDF həzmolunması PKE-dən statistik olaraq əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir.
• PKM-nin 48 saatlıq TDMD dəyəri PKE-dən yüksəkdir və çuğundur pulpasından statistik olaraq fərqli deyil.
• PKM-nin təxmini TDN dəyəri PKE-dən rəqəmsal olaraq 4,7 faiz bəndi yüksəkdir.
• PKM və PKE-nin amin turşusu və yağ turşusu paylanmaları ümumilikdə bənzərdir.
• PKM kimyəvi baxımdan liflə zəngin və rumendə əhəmiyyətli dərəcədə fermentasiya oluna bilən non-forage fiber source namizədidir.
• Palma ləpəsi yan məhsullarının yem dəyərini yalnız ümumi yağ miqdarı ilə qiymətləndirmək yetərli deyil; lif və zülal fraksiyalarının bioloji istifadəolunması da nəzərə alınmalıdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

Bu tədqiqat “PKM bütün mal-qara rasionlarında PKE-dən mütləq daha yaxşıdır”, “PKM bu faizə qədər təhlükəsiz istifadə edilə bilər”, “PKM süd məhsuldarlığını artırır”, “PKM canlı çəki artımını yüksəldir”, “PKM metanı azaldır”, “PKM SARA-nın qarşısını alır” və ya “PKM qaba yemin müəyyən faizini birbaşa əvəz edə bilər” nəticələrini göstərməmişdir.

Xüsusilə PKM-nin fiziki olaraq effektiv lif qabiliyyəti ölçülməmişdir. Kimyəvi olaraq həzm olunan NDF-yə malik olmaq avtomatik olaraq heyvanın çeynəmə və gövşəmə davranışını kifayət qədər stimullaşdıracaq fiziki lif təmin etmək demək deyil.

Rasiona daxil edilmə səviyyəsi niyə hələ də məlum deyil?

Mənbənin müzakirə etdiyi əvvəlki meta-analiz qapalı sistemlərdə palma ləpəsi yan məhsullarının yüksək nisbətlərdə istifadə edilməsinin yem qəbulunu azalda bildiyini və təxminən %9–13 quru maddə səviyyələrini mühüm hədd kimi bildirmişdir. Lakin müəlliflər bu ədəbiyyatın böyük ölçüdə PKE-yə əsaslandığını xüsusi vurğulayırlar. Buna görə sözügedən %9–13 dəyərinin PKM üçün təhlükəsiz maksimum nisbət olduğu fərz edilə bilməz.

PKM-yə xas daxil edilmə səviyyəsinin müəyyən edilməsi üçün real mal-qarada dadlılıq, yem qəbulu, gövşəmə, rumen pH-sı, həzm, süd və ya böyümə performansı və müxtəlif rasion kombinasiyaları birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Əsas məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət: Təcrübə in vitro batch kulturasıdır. Davamlı yem girişi, tüpürcək, sorulma, rumenin boşalması və real heyvan davranışı tam modelləşdirilmir.

İkinci məhdudiyyət: Sınaq yemləri ümumi referans rasionu ilə birlikdə inkubasiya edilmişdir. Düzəldilmiş dəyərlərdə sınaq yemi ilə referans rasionunun assosiativ təsirləri tamamilə ayrıla bilmir.

Üçüncü məhdudiyyət: Fiziki effektiv lif, çeynəmə və rumination müddəti ölçülməmişdir.

Dördüncü məhdudiyyət: PKM-nin real rasiona daxil edilmə səviyyəsi və dadlılığı birbaşa sınaqdan keçirilməmişdir.

Beşinci məhdudiyyət: PKM nümunələrinin ətraflı istehsal temperaturu, saxlama tarixçəsi və ləpə sortu məlum deyil. Buna görə mənbələrarası yağ, ADICP və lignin dəyişkənliyinin istehsal səbəbləri dəqiq müəyyən edilə bilməz.

Altıncı məhdudiyyət: Maillard reaksiyası birbaşa ölçülməmişdir; ADICP yalnız dolayı göstəricidir.

Yeddinci məhdudiyyət: Metan istehsalı ölçülməmişdir.

Səkkizinci məhdudiyyət: TDN dəyərləri in vivo ölçmə deyil, kimyəvi tərkib və in vitro həzmolunmadan əldə edilmiş təxminlərdir.

Doqquzuncu məhdudiyyət: PKM-nin dayanıqlı ikinci dərəcəli yem mənbəyi kimi qiymətləndirilməsi resurs istifadəsi səmərəliliyi baxımından məntiqlidir; lakin bu tədqiqat birbaşa həyat dövrü istixana qazı analizi, təsərrüfat iqtisadiyyatı və ya ekoloji iz hesablaması aparmamışdır.

Ümumi elmi şərh

Tədqiqatın ən mühüm töhfəsi palma ləpəsi yan məhsullarını yalnız xam yağ və ya xam zülal miqdarı əsasında qiymətləndirmək əvəzinə, qida maddələrinin bioloji olaraq hansı dərəcədə istifadə oluna bildiyinə fokuslanmasıdır. PKM daha az yağ ehtiva etməsinə baxmayaraq PKE-dən daha yüksək lif həzmolunması göstərmiş və bu xüsusiyyət təxmini enerji dəyərində aşağı yağın mənfi təsirini kompensasiya etmişdir.

Bu nəticə PKM-ni “PKE-nin bütün şəraitlərdə üstün alternativi” etmir. Daha düzgün nəticə budur ki, PKM-nin kimyəvi tərkibi nisbətən sabitdir, lif əsaslıdır və in vitro şəraitdə PKE-dən daha yüksək NDF həzmolunması göstərir; buna görə mal-qara rasionlarında ikinci dərəcəli lif/enerji mənbəyi kimi daha ətraflı in vivo yoxlamaya layiqdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Valorization of Palm Kernel Meal as a Sustainable Feed Resource for Cattle: Chemical Composition and Ruminal Digestibility.

Müəlliflər: Geetae Park, Hyunjin Cho, Andrian Deguinion Ragandang, Qawwali Muhammad Raihan, Taekyung Chang və Seongwon Seo.

Müəllif sırası: Mənbədə verilən sıra olduğu kimi qorunmuşdur.

Bərabər töhfə: Mənbə məqalədə bərabər birinci müəlliflik/bərabər töhfə bəyanı göstərilməmişdir.

Məsul müəllif: Seongwon Seo.

Qurum 1: Department of Animal Biosystem Sciences, Chungnam National University, Daejeon 34134, Republic of Korea.

Qurum 2: Woosung Feed Co., Ltd., Daejeon 34379, Republic of Korea.

Qurum 3: Institute of Agricultural Science, Chungnam National University, Daejeon 34134, Republic of Korea.

Jurnal: Sustainability.

Nəşriyyat/platforma: MDPI.

Cild / nömrə / məqalə nömrəsi: 18 / 18 / 9411.

DOI: 10.3390/su18189411.

Təqdim: 8 avqust 2026.

Reviziya: 1 sentyabr 2026.

Qəbul: 10 sentyabr 2026.

Nəşr: 14 sentyabr 2026.

Mənbə növü: Nəşr olunmuş tədqiqat məqaləsi (Article); Version of Record.

Rəyçilik statusu: Rəyli elmi jurnalda nəşr olunmuş məqalədir.

Preprint statusu: Mənbə faylda bu tədqiqat üçün ayrıca preprint versiyası göstərilmir.

Lisenziya: Mənbə PDF məqaləni Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası altında açıq giriş kimi göstərir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat Chungnam National University tədqiqat fondu tərəfindən dəstəklənmişdir.

Etik təsdiq: Heyvan tədqiqatı protokolu Chungnam National University Animal Research Ethics Committee tərəfindən 20 aprel 2024 tarixində 202404A-CNU-097 nömrəsi ilə təsdiqlənmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Məqalənin nəticələrini dəstəkləyən xam məlumatların müəlliflərdən sorğu əsasında əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir.

Maraq toqquşması: Geetae Park tədqiqat zamanı Woosung Feed Co., Ltd. şirkətində çalışırdı. Digər müəlliflər tədqiqatın potensial maraq toqquşması yarada biləcək kommersiya və ya maliyyə münasibətləri olmadan aparıldığını bəyan etmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma, metodologiya və doğrulama Seongwon Seo; formal analiz və tədqiqat Geetae Park, Hyunjin Cho, Andrian Deguinion Ragandang, Qawwali Muhammad Raihan və Taekyung Chang; resurs təminatı Seongwon Seo; məlumatların kurasiyası Geetae Park, Hyunjin Cho, Andrian Deguinion Ragandang, Qawwali Muhammad Raihan və Taekyung Chang; ilkin qaralama Geetae Park; nəzərdən keçirmə və redaktə Hyunjin Cho və Seongwon Seo; rəhbərlik, layihə idarəetməsi və maliyyə əldə edilməsi Seongwon Seo tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Əsas metodoloji sərhəd: In vitro nəticələr real təsərrüfat və ya in vivo mal-qara performansı deyil. Qaz istehsalı, TDMD və NDFD dəyərləri sınaq yemlərinin ümumi referans rasionu ilə birlikdə inkubasiyasından sonra əldə edilmiş düzəldilmiş təxminlərdir. Assosiativ yem təsirləri tamamilə ayrıla bilmir.

TDN sərhədi: TDN dəyərləri heyvanda birbaşa ölçülməmişdir; kimyəvi tərkib və düzəldilmiş 48 saatlıq in vitro NDF həzmolunmasından istifadə edilməklə təxmin edilmişdir.

Mexanizm sərhədi: PKE-də daha yüksək ADICP-nin istilik/Maillard zədəsi ilə əlaqəli ola biləcəyi şərhi birbaşa Maillard markerinin ölçülməsinə əsaslanmır.

Tətbiq sərhədi: PKM-yə xas optimal və ya maksimum təhlükəsiz rasiona daxil edilmə nisbəti bu tədqiqatdan çıxarıla bilməz.

Cədvəl 4 mənbədaxili uyğunsuzluğu: Orijinal cədvəldə PKM − PKE fərq sütununun başlığı g/kg olduğu halda, dipnot fərqi “percentage points” kimi müəyyən edir. Bu uyğunsuzluq səssizcə düzəldilməmiş; Verianla cədvəlində yalnız mübahisəsiz PKM və PKE ölçmə sütunlarından istifadə edilmişdir.