Əməkhaqqı yaxınlaşması, başlanğıcda daha aşağı əməkhaqqı səviyyəsinə malik iqtisadiyyatlarda əməkhaqlarının daha yüksək əməkhaqqılı iqtisadiyyatlara nisbətən daha sürətlə artması nəticəsində ölkələr arasındakı əməkhaqqı fərqinin nisbi olaraq daralmasıdır. Araşdırılan iş Avropa İttifaqına üzv ölkələrdə qanuni minimum əməkhaqqı ilə orta əməkhaqqının 2019–2024 dövründəki inkişafını; əməkhaqqının adekvatlığı, bərabərsizlik, məşğulluq, iş vaxtı, inflyasiya, rəqabət qabiliyyəti və kollektiv danışıqlar institutları ilə birlikdə qiymətləndirən sistematik sübut sintezidir. Təxminən 300 ilkin qeyddən 54 mənbədən ibarət yekun sübut bazası yaradılmış; resenziyalı ədəbiyyat Eurostat, Eurofound, Avropa Komissiyası, OECD, ECB və milli qurumların rəsmi məlumatları ilə birləşdirilmişdir.

Mənbənin əsas nəticəsi xüsusilə Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrində minimum əməkhaqlarının daha aşağı başlanğıc səviyyələrindən sürətlə yüksələrək Qərbi Avropa ilə nominal və nisbi əməkhaqqı fərqini qismən azaltmasıdır. Lakin “yaxınlaşma” əməkhaqqı səviyyələrinin bərabərləşdiyi demək deyil. Mütləq əməkhaqqı fərqləri bir çox ölkədə hələ də böyükdür və nominal əməkhaqqı artımının hamısı real alıcılıq qabiliyyətinin artımına çevrilməmişdir. 2021–2023 inflyasiya dalğası bu fərqi xüsusilə görünən etmişdir.

Araşdırılan sübutlar 2019–2024 Aİ təcrübəsində ümumiləşmiş və özünü bəsləyən əməkhaqqı–qiymət spiralını dəstəkləmir. Əməkhaqqı artımları əsasən enerji, ərzaq və təchizat zənciri mənşəli inflyasiyadan sonra alıcılıq qabiliyyəti itkilərini kompensasiya etməyə yönəlmiş reaksiya xarakteri daşımışdır. Bunun əksinə, minimum əməkhaqqı artımlarının əməkhaqqı şkalasında dərhal yuxarıda olan işçilərə yayılması və aşağı əməkhaqqı bölgüsünü sıxlaşdırması daha ardıcıl nümunə kimi ortaya çıxır.

Tədqiqat yeni səbəb-nəticə ekonometrik qiymətləndirməsi deyil. Müxtəlif ölkələrə, dövrlərə və metodlara aid akademik işlər və rəsmi məlumatların müqayisəli sintezidir. Buna görə “minimum əməkhaqqının artması işsizliyi bu qədər dəyişdirir” kimi vahid universal səbəb-nəticə əmsalı yaratmır. Nəticələrin ölçüsü kollektiv danışıqlar sistemi, tətbiq və nəzarət qabiliyyəti, qeyri-rəsmi məşğulluq, regional fərqlər, məhsuldarlıq, müəssisə strukturu və müvafiq sektorun xərc strukturu üzrə dəyişir.

Tədqiqatın əsas sualı

Tədqiqatın mərkəzində duran sual Avropa İttifaqında 2019–2024 arasında sürətlənən minimum və orta əməkhaqqı artımlarının yalnız nominal yüksəliş olub-olmaması, yoxsa ölkələr arasında real yuxarı istiqamətli əməkhaqqı yaxınlaşmasına və daha adekvat əməkhaqqı bazalarına töhfə verib-verməməsidir. Bununla yanaşı, əməkhaqqı artımlarının bərabərsizlik, məşğulluq, iş vaxtı, qiymət sabitliyi və müəssisələrin rəqabət qabiliyyəti üzərindəki nəticələrinin hansı institusional şərtlərdə fərqləndiyi araşdırılır.

2019–2024 dövrü xüsusilə əhəmiyyətlidir. Dövr COVID-19 pandemiyasını, pandemiyadan sonrakı bərpanı, 2021–2023 inflyasiya şokunu, Rusiyanın Ukraynanı işğalından sonra enerji qiymətlərinin artmasını, əmək qüvvəsi qıtlığını və Direktivin (Aİ) 2022/2041 qəbulunu və ilk milli uyğunlaşdırma proseslərini eyni zaman aralığında əhatə edir. Buna görə əməkhaqları yalnız əmək təklifi və tələbi ilə deyil, fövqəladə makroiqtisadi şoklar və institusional siyasət dəyişiklikləri ilə də formalaşmışdır.

Minimum əməkhaqqı ilə orta əməkhaqqı eyni mexanizmlə müəyyən edilmir

Qanuni minimum əməkhaqqı birbaşa bazar qiyməti deyil. Milli sistemdən asılı olaraq qanun, hökumət qərarı, nazirlik qərarı, avtomatik indeksləşdirmə formulu, üçtərəfli sosial dialoq və ya başqa institusional prosedurla müəyyən edilə bilər. Orta əməkhaqları isə daha birbaşa şəkildə əmək tələbi, məhsuldarlıq, sektor tərkibi, kollektiv danışıqlar, müəssisə səviyyəli əməkhaqqı danışıqları və əmək qüvvəsi qıtlığından təsirlənir.

Bu fərq 2019–2024 dövründə minimum əməkhaqqı artımlarının niyə yalnız “bazar əməkhaqları artdığı üçün” izah edilə bilmədiyini göstərir. Mənbəyə görə dörd əsas hərəkətverici qüvvə önə çıxır: hüquqi və institusional əməkhaqqı müəyyənləşdirmə mexanizmləri, inflyasiya və alıcılıq qabiliyyəti itkiləri, Aİ səviyyəsində əməkhaqqı adekvatlığı hədəfləri və milli əmək bazarı şərtləri. Məhsuldarlıq və rəqabət qabiliyyəti isə bir çox ölkədə artım sürətini məhdudlaşdıran və ya mərhələli edən amillərdir.

Kaitz nisbəti və əməkhaqqının adekvatlığı

Kaitz nisbəti, minimum əməkhaqqının ölkənin orta və ya median əməkhaqqına nisbətən mövqeyini ifadə edən nisbi əməkhaqqı göstəricisidir. Eyni nominal minimum əməkhaqqı iki fərqli əməkhaqqı bölgüsündə çox fərqli iqtisadi məna daşıya bilər. Buna görə yalnız avro ilə əməkhaqqı səviyyəsini müqayisə etmək əməkhaqqı bazasının ölkə daxilində real məcburetmə gücünü göstərmir.

Direktiv kontekstində tez-tez istifadə olunan iki göstərici ümumi median əməkhaqqının %60'ı və ümumi orta əməkhaqqının %50'sidir. Bunlar bütün Aİ-də tətbiq ediləcək məcburi vahid əməkhaqqı nisbətləri deyil; milli minimum əməkhaqqının adekvatlığını qiymətləndirərkən istifadə oluna biləcək göstərici xarakterli istinad dəyərləridir.

Direktiv (Aİ) 2022/2041 Bütün Avropa üçün Vahid Minimum Əməkhaqqı Gətirirmi?

Xeyr. Direktiv bütün Aİ üçün vahid avro məbləği və ya məcburi ortaq minimum əməkhaqqı müəyyən etmir; üzv ölkələrin fərqli əməkhaqqı müəyyənləşdirmə ənənələrini qoruyaraq qanuni minimum əməkhaqlarının adekvatlığının şəffaf meyarlarla qiymətləndirilməsini, əməkhaqqı bazasına effektiv çıxışı və kollektiv danışıqların gücləndirilməsini hədəfləyir. Ümumi median əməkhaqqının %60'ı və ümumi orta əməkhaqqının %50'si göstərici xarakterli istinad dəyərləridir; kollektiv danışıqlar əhatəsi %80'in altında olan ölkələr isə kollektiv danışıqları inkişaf etdirməyə yönəlmiş fəaliyyət planı hazırlamalıdır.

Buna görə Danimarka, İtaliya, Avstriya, Finlandiya və İsveç kimi əməkhaqqı bazasının əsasən kollektiv müqavilələr vasitəsilə müəyyən edildiyi sistemlərin milli qanuni minimum əməkhaqqı yaratması məcburi deyil. Direktivin məqsədi milli modelləri vahidləşdirməkdən çox adekvatlıq, çıxış, sosial dialoq və kollektiv danışıqlar üçün ortaq qoruma prinsipləri yaratmaqdır.

Mərkəzi və Şərqi Avropada əməkhaqqı yaxınlaşması

Araşdırılan dövrün ən görünən tendensiyalarından biri Mərkəzi və Şərqi Avropada minimum əməkhaqlarının daha aşağı başlanğıc səviyyələrindən sürətlə yüksəlməsidir. Bu proses həm yaşayış xərclərindəki artıma verilən cavabı, həm də daha uzunmüddətli “çatıb yetişmə” siyasətini əks etdirir.

Bu rəqəmlər nominal əməkhaqqı yaxınlaşmasını göstərir. Lakin mütləq əməkhaqqı fərqləri aradan qalxmamışdır. Mənbə 2024-də Fransa və Almaniyanın Eurostatın uyğunlaşdırılmış aylıq seriyasında 1700 avrodan xeyli yuxarı olduğunu bildirir. Alıcılıq qabiliyyəti standartlarından istifadə edildikdə fərq daralsa da tamamilə aradan qalxmır.

Nominal əməkhaqqı ilə real əməkhaqqı arasındakı fərq

Nominal əməkhaqqı işçinin pul vahidi ilə aldığı əməkhaqqının məbləğidir. Real əməkhaqqı isə eyni əməkhaqqının qiymət səviyyəsindəki dəyişikliklərdən sonra nə qədər mal və xidmət ala bildiyini ifadə edir. Buna görə yüksək nominal artım avtomatik olaraq eyni ölçüdə həyat səviyyəsi artımı demək deyil.

Mənbə işin OECD məlumatlarına əsaslanan Şəkil 2-si May 2019–May 2024 arasında bir çox ölkədə nominal minimum əməkhaqlarının güclü şəkildə artdığını, lakin inflyasiyanın real qazancların mühüm hissəsini azaltdığını göstərir. Şəkil 3 isə pandemiyadan əvvəlki dövrlə müqayisə edilən real əməkhaqqı bərpasının ölkələr arasında xeyli fərqli olduğunu ortaya qoyur.

Orta əməkhaqlarının 2019–2024 gedişi

Orta əməkhaqları da eyni dövrdə yuxarı istiqamətli təzyiq altında qalmışdır. Pandemiyadan sonrakı təchizat problemləri, enerji şoku, yüksək inflyasiya və əmək qüvvəsi qıtlığı əməkhaqqı danışıqlarını sürətləndirmişdir. Səhiyyə, tikinti, informasiya və kommunikasiya texnologiyaları və nəqliyyat kimi işçi çatışmazlığının güclü olduğu sektorlarda işçi tapmaq çətinliyi əməkhaqlarını yalnız giriş səviyyəsində deyil, daha geniş əməkhaqqı bölgüsündə yuxarı çəkmişdir.

Lakin ölkələr və işçi qrupları arasında inkişaf bərabər deyil. Qismən məşğul, müəyyən müddətli və qeyri-rəsmi işçilərdə əməkhaqqı artımları daha məhdud ola bilər, yüksək təhsilli işçilərin əməkhaqqı üstünlüyü isə qorunmuş və ya artmışdır. Qadınların çoxluq təşkil etdiyi sektorlar və kənd bölgələri də orta əməkhaqqı artımından eyni dərəcədə faydalanmamışdır.

Litvada ümumi orta aylıq qazanc 2019-dakı 1296,4 avrodan 2024'ün ikinci rübündə 2196,40 avroya yüksəlmişdir. Mənbə Rumıniyada 2023 ümumi orta qazancını təxminən 1467 avro və 2018-ə nisbətən artımı %66,5; Polşada təxminən 1573 avro və %46,7; Latviyada təxminən 1547 avro və %56,1 kimi təqdim edir. Bu nominal artımların real təsiri ölkələrin yaşadığı inflyasiyaya görə daha məhduddur.

Minimum və Orta Əməkhaqqı Artımları Aİ-də Ümumiləşmiş Əməkhaqqı–Qiymət Spiralı Yaratdımı?

Mənbə işin sintez etdiyi 2019–2024 sübutları ümumiləşmiş, özünü bəsləyən əməkhaqqı–qiymət spiralını dəstəkləmir. Dövrün inflyasiyası böyük ölçüdə enerji və ərzaq qiymətləri və təchizat zənciri pozuntuları kimi xarici şoklarla başlamış; əməkhaqları bir çox ölkədə qiymətləri əvvəlcədən sürükləmək əvəzinə gecikmiş şəkildə itirilən alıcılıq qabiliyyətini kompensasiya etməyə çalışmışdır. Bununla belə, əmək xərclərinin ümumi xərclərdə çox yüksək olduğu, məhsuldarlıq artımının aşağı qaldığı və müəssisələrin xərcləri istehlakçı qiymətlərinə ötürə bildiyi sektorlarda əməkhaqqı artımlarının qiymət təzyiqini artırması mümkündür.

Əməkhaqqının yayılma təsiri

Minimum əməkhaqqının yüksəlməsi yalnız birbaşa minimum əməkhaqqı alan işçilərə təsir etməyə bilər. Müəssisələr əməkhaqqı şkalasındakı fərqləri qorumaq üçün minimum əməkhaqqının dərhal üzərindəki əməkhaqlarını da artıra bilər. Mənbə işdə bu proses əməkhaqqının yayılma təsiri kimi nəzərdən keçirilir.

Pərakəndə ticarət, yerləşdirmə, qulluq xidmətləri və digər aşağı əməkhaqqılı sektorlarda bu təsir daha görünən ola bilər. Kollektiv danışıqlar əhatəsinin aşağı olduğu sistemlərdə qanuni minimum əməkhaqqı çox vaxt əməkhaqqı müəyyənləşdirmənin faktiki istinad nöqtəsinə çevrildiyi üçün yayılma təsirinin əhəmiyyəti arta bilər.

Əməkhaqqı sıxılması

Əməkhaqqı bölgüsünün aşağı hissəsindəki əməkhaqlarının yuxarı pillələrdən daha sürətli artması əməkhaqları arasındakı fərqin azalmasına və əməkhaqqı sıxılmasına səbəb ola bilər. Bu mexanizm həddən artıq aşağı əməkhaqlarının azaldılması və aşağı əməkhaqqılı işçilər arasındakı bərabərsizliyin aşağı salınması baxımından müsbət ola bilər.

Bunun əksinə, əməkhaqqı iyerarxiyası həddən artıq sıxıldıqda təcrübə, bacarıq və ya məsuliyyət artımının əməkhaqqı qarşılığı azala bilər. Mənbə buna görə minimum əməkhaqqı artımının təkbaşına deyil; təhsil, bacarıqların inkişafı, məhsuldarlıq və kollektiv danışıqlar siyasətləri ilə birlikdə qiymətləndirilməsini tövsiyə edir.

Bərabərsizlik üzərində təsirlər

Sübutlar minimum əməkhaqqının ən güclü bölgü təsirinin əməkhaqqı bölgüsünün aşağı hissəsində ortaya çıxdığını göstərir. Litva, Polşa və Rumıniya kimi sürətli əməkhaqqı artımı yaşayan iqtisadiyyatlarda çox aşağı əməkhaqlarının tezliyi azalarkən aşağı əməkhaqqı qrupunda sıxılma müşahidə edilmişdir.

Lakin minimum əməkhaqqının Gini əmsalı və ya bütün gəlir bölgüsü üzərindəki təsirini vahid rəqəmlə ifadə etmək düzgün deyil. Mənbə xüsusilə vergi və sosial transfer sistemi, yüksək gəlirlərin inkişafı, tətbiq qabiliyyəti, qeyri-rəsmi məşğulluq və kollektiv danışıqlar əhatəsinin son bölgü nəticəsini dəyişdirdiyini vurğulayır.

Qadınlar, gənc işçilər və qismən məşğul işçilər aşağı əməkhaqqılı sektorlarda daha çox təmsil olunduqları üçün güclü əməkhaqqı bazasından nisbətsiz dərəcədə faydalana bilərlər. Bununla belə, bu potensial qazancın ölçüsü sektor əhatəsinə, tətbiqə və iş vaxtı şərtlərinə bağlıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

PRISMA-məlumatlı sübut seçimi

Axtarışlar Scopus, Web of Science, ScienceDirect, SpringerLink, SAGE Journals və Google Scholar üzərində aparılmış; Eurofound, Eurostat, Avropa Komissiyası, OECD, ECB, ILO və milli qurumlar əlavə olaraq rəsmi doğrulama üçün istifadə edilmişdir.

Akademik axtarışda Yanvar 2019-dan sonrakı resenziyalı tədqiqatlara üstünlük verilmiş; daha əvvəlki tədqiqatlar yalnız əsas nəzəri və ya tarixi çərçivəni qurmaq üçün saxlanılmışdır. Tədqiqat keyfiyyət və müqayisəli sintezdir; tədqiqat dizaynları, əməkhaqqı göstəriciləri, ölkə əhatəsi və dövrlər çox heterogen olduğu üçün meta-analiz aparılmamışdır.

Ölkə seçiminin məntiqi

Ölkələr statistik baxımdan Aİ-ni təmsil edən təsadüfi nümunə kimi seçilməmişdir. Mənbə fərqli əməkhaqqı müəyyənləşdirmə rejimlərini və əmək bazarı mexanizmlərini görünən etmək üçün maksimum müxtəliflik yanaşmasından istifadə etmişdir.

Polşa, Rumıniya, Bolqarıstan, Litva və Latviya sürətli əməkhaqqı yaxınlaşmasını; Almaniya qanuni minimum əməkhaqqı ilə güclü sənaye münasibətlərinin birlikdə işləməsini; İspaniya böyük 2019 siyasət artımını; Yunanıstan böhran və sərt qənaətdən sonra əməkhaqlarının yenidən qurulmasını; Fransa və Belçika indeksləşdirmə mexanizmlərini; Avstriya, Danimarka və İsveç kollektiv müqavilə ağırlıqlı sistemləri; İtaliya isə milli qanuni minimum əməkhaqqı olmadan əməkhaqqı adekvatlığının qarşılaşdığı problemləri təmsil edir.

Yunanıstan nümunəsi

Yunanıstan uzun böhran dövrünün əməkhaqqı siyasəti üzərindəki təsirini göstərmək baxımından ayrıca hal kimi götürülmüşdür. 2012-də ümumi aylıq minimum əməkhaqqı 751 avrodan 586 avroya, 25 yaşdan aşağı işçilər üçün isə 511 avroya endirilmişdir. Əməkhaqqı 2012–2018 arasında dondurulmuş; 2019-da 650 avroya qaldırılarkən gənclər üçün tətbiq olunan aşağı minimum əməkhaqqı ləğv edilmişdir.

Pandemiyadan sonra artımlar sürətlənmiş və milli hüquqi aylıq minimum əməkhaqqı 1 Aprel 2024-də 830 avroya çatmışdır. Yunanıstanda ildə 14 ödəniş olduğu üçün bu hüquqi aylıq məbləğ Eurostatın ölkələrarası müqayisədə istifadə etdiyi 12 aylıq uyğunlaşdırılmış dəyərdən fərqlənir. Mənbə 2025-dəki 880 avro səviyyəsini yalnız dövrdən sonrakı kontekstual siyasət yeniləməsi kimi istifadə edir.

Minimum Əməkhaqqı Artımları İşsizliyi Mütləq Artırırmı?

Mənbə sintezinə görə xeyr; Aİ sübutları vahid və avtomatik məşğulluq itkisi əlaqəsi göstərmir. Almaniya, Litva və İspaniyadakı tədqiqatlar ümumi məşğulluq təsirlərinin çox vaxt məhdud və heterogen olduğunu; uyğunlaşmanın bəzən işçi sayından çox işə qəbul, iş saatı, mini-job/marjinal məşğulluq, qiymətqoyma, firma mənfəəti və işçilərin daha məhsuldar müəssisələrə yenidən bölüşdürülməsi vasitəsilə baş verdiyini göstərir. Bununla belə, gənc, müvəqqəti, kənd təsərrüfatı, aşağı məhsuldar və kollektiv danışıqlar müdafiəsi zəif işçilər daha yüksək risk daşıya bilər.

Almaniyada fərqli tədqiqatlar niyə fərqli nəticələr verir?

Almaniya nümunəsi “minimum əməkhaqqının məşğulluğa təsiri” sualının vahid rəqəmlə cavablandırıla bilməyəcəyini aydın şəkildə göstərir. Caliendo və həmkarlarının qiymətləndirməsində təxminən 140.000 iş yeri, yəni təxminən %0,4 ümumi azalma əsasən mini-job seqmentində görülmüş və daimi məşğulluqda əhəmiyyətli təsir tapılmamışdır.

Bossler və Gerner minimum əməkhaqqından təsirlənən müəssisələrdə %3,8–6,3 arasında əməkhaqqı artımı ilə birlikdə təxminən %1,7 məşğulluq azalması bildirmiş; uyğunlaşmanın daha aşağı işə qəbul və müvəqqəti iş vaxtı azalmaları ilə əlaqəli olduğunu qeyd etmişdir. Bunun əksinə, Dustmann və həmkarları əməkhaqqı artımının ümumi məşğulluğu azaltmadığını, işçilərin daha yüksək əməkhaqqı verən və daha məhsuldar firmalara yenidən bölüşdürüldüyünü tapmışdır.

Bu fərqlər bir-birini avtomatik olaraq etibarsız etmir. Tədqiqatlar fərqli məlumat, nümunə, zaman üfüqü və əmək bazarı marjlarını ölçür. Verianla baxımından düzgün nəticə “Almaniyada heç bir təsir yox idi” və ya “minimum əməkhaqqı 140.000 nəfəri işsiz qoydu” deyil; islahatın müxtəlif əmək bazarı kanallarında heterogen uyğunlaşmalar yaratmasıdır.

İspaniyanın 2019 artımı

İspaniya 2019-da qanuni minimum əməkhaqqını təxminən %22 artırmışdır. Mənbədə araşdırılan tədqiqatlar ümumi məşğulluq üzərində məhdud təsir tapsa da, gənc, müvəqqəti, kənd təsərrüfatı sektorunda və aşağı məhsuldar işçilərdə daha nəzərəçarpan risklərə işarə edir. Buna görə yalnız ümumi məşğulluq səviyyəsinə baxmaq bölgü xarakterli əmək bazarı təsirlərinin bir hissəsini gizlədə bilər.

İş saatları da uyğunlaşma kanalıdır

İşəgötürənlər daha yüksək əməkhaqqı bazasına yalnız işçi sayını azaltmaqla reaksiya verməli deyil. Mənbə bəzi sektorlarda əlavə iş vaxtının azaldılması, qismən məşğulluq müqaviləsinə keçid, həftəlik iş vaxtının azaldılması və ya iş intensivliyinin dəyişdirilməsi kimi “intensiv marja” uyğunlaşmalarının müşahidə oluna bildiyini müzakirə edir.

Buna görə minimum əməkhaqqı islahatının təsiri yalnız “neçə iş yaradıldı və ya itirildi?” sualı ilə qiymətləndirilməməlidir. İşlənən saatlar, müqavilə keyfiyyəti, işə qəbul, vəzifə intensivliyi, sosial müdafiə və marjinal məşğulluq formaları da izlənməlidir.

Direktivin ilk institusional təsirləri

Direktiv 19 Oktyabr 2022-də qəbul edilmiş və üzv dövlətlərin Noyabr 2024-ə qədər milli hüquqa köçürməsi nəzərdə tutulmuşdur. Mənbə Portuqaliya, Almaniya və Sloveniya kimi ölkələrin 2023–2024 əməkhaqqı qərarlarında Direktivin adekvatlıq yanaşmasına açıq istinadlar etdiyini bildirir.

Almaniyanın Oktyabr 2022-də saatlıq minimum əməkhaqqını 12 avroya yüksəltməsi 2021 səviyyəsinə nisbətən təxminən %25 artım kimi verilir. İspaniyanın 2024 minimum əməkhaqqı isə ayda 1134 avro və ildə 14 ödəniş kimi təqdim edilir; Eurostat ölkələrarası müqayisə üçün belə sistemləri 12 aylıq ekvivalent dəyərlərə çevirir.

Əməkhaqqı siyasəti ilə rəqabət qabiliyyəti arasındakı tarazlıq

Əməkhaqqının adekvatlığının artırılması xüsusilə aşağı əməkhaqqılı işçilərin gəlir təhlükəsizliyini, işləyən yoxsulluğunun azaldılmasını və daxili tələbi dəstəkləyə bilər. Lakin əməkhaqqı artımının məhsuldarlıqdan uzun müddət ayrılması, xüsusilə aşağı marjalı kiçik müəssisələr və əmək tutumlu ixrac sektorlarında xərc təzyiqi yarada bilər.

Mənbə buna görə sosial müdafiə ilə rəqabət qabiliyyətini sıfır cəmli iki məqsəd kimi qəbul etmir. Minimum əməkhaqqı siyasətlərinin bacarıqların inkişafı, innovasiya, peşə təhsili, məhsuldarlıq investisiyaları, əmək nəzarəti və kollektiv danışıqlarla birlikdə aparılması halında iki məqsəd arasındakı gərginliyin azaldıla biləcəyini müdafiə edir.

Aşağı əməkhaqqılılıq yalnız minimum əməkhaqqı məsələsi deyil

Mənbənin 2022 Eurostat məlumatlarına əsaslanan Şəkil 6 və Şəkil 7-si aşağı əməkhaqqılılığın ölkələr və işçi xüsusiyyətləri arasında bərabər paylanmadığını göstərir. Cins, yaş, təhsil və müqavilə növü aşağı əməkhaqqılı iş riskinə təsir edən mühüm ölçülərdir.

Almaniyada 2022-də yeddi milyondan çox mini-job olduğu bildirilir. Bu iş formaları qadınlar, tələbələr və yaşlı işçilər arasında daha sıx ola bilər və uzunmüddətli sosial təminat hüquqlarını məhdudlaşdıra bilər. Niderlanddakı on-demand və zero-hours müqavilələr isə minimum əməkhaqqı müdafiəsi olmasına baxmayaraq natamam məşğulluq və gəlir qeyri-sabitliyi problemlərini görünən edir.

Regional əməkhaqqı fərqləri

Vahid milli minimum əməkhaqqı coğrafi olaraq bərabər nəticə verməyə bilər. Aşağı yaşayış xərcli bölgələrdə eyni əməkhaqqı daha güclü müdafiə təmin edə bilərkən aşağı məhsuldar müəssisələr üçün xərc təzyiqi yarada bilər; yüksək xərcli böyük şəhərlərdə isə eyni məbləğ işçilərin yaşayış xərclərini ödəmək üçün yetərsiz qala bilər.

Mənbə xüsusilə Polşa, İtaliya, Rumıniya və Bolqarıstan kimi iqtisadi strukturu regional olaraq heterogen ölkələrdə bu məsələnin əhəmiyyətini vurğulayır. Direktiv üzv ölkələrin əməkhaqqının adekvatlığını milli sosial-iqtisadi şərtlər işığında qiymətləndirməsini tələb edir, lakin regional olaraq fərqli qanuni minimum əməkhaqları yaratmağı məcbur etmir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• 2019–2024 dövründə bir çox Aİ ölkəsində qanuni minimum əməkhaqları nominal olaraq nəzərəçarpacaq dərəcədə artmışdır.
• Mərkəzi və Şərqi Avropada daha aşağı başlanğıc əməkhaqları səbəbindən yuxarı istiqamətli nisbi əməkhaqqı yaxınlaşması xüsusilə nəzərəçarpandır.
• Əməkhaqqı yaxınlaşması mütləq əməkhaqqı səviyyələrinin bərabərləşdiyi demək deyil.
• Minimum əməkhaqqı artımları əməkhaqqı şkalasında dərhal yuxarıdakı əməkhaqlarına yayıla və aşağı hissədə əməkhaqqı sıxılmasına töhfə verə bilər.
• Əməkhaqqı bölgüsünün aşağı hissəsində bərabərsizliyi azaldan təsirlər var; ölçü ölkənin institutlarından asılıdır.
• Araşdırılan sübutlar ümumiləşmiş Aİ əməkhaqqı–qiymət spiralını dəstəkləmir.
• Məşğulluq təsirləri ölkə, sektor və işçi qrupuna görə heterogendir; ümumi iş itkisi araşdırılan halların çoxunda məhduddur.
• Müəssisələr işçi sayından başqa iş vaxtı, işə qəbul, marjinal məşğulluq, qiymətqoyma və yenidən bölüşdürmə kimi kanallarla da uyğunlaşa bilər.
• Kollektiv danışıqlar, tətbiq qabiliyyəti, əmək nəzarəti və məhsuldarlıq əməkhaqqı artımlarının davamlılığında müəyyənedicidir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Aİ-nin bütün ölkələri üçün vahid optimal minimum əməkhaqqı səviyyəsi müəyyən edilməmişdir.
• Direktiv bütün Aİ üçün vahid qanuni minimum əməkhaqqı gətirmir.
• %60 median və %50 orta əməkhaqqı istinadları avtomatik və məcburi ortaq əməkhaqqı səviyyələri deyil.
• Minimum əməkhaqqı artımlarının hər ölkədə və ya hər sektorda məşğulluğu artırdığı və ya azaltdığı şəklində universal səbəb-nəticə nəticəsi yoxdur.
• 2019–2024 əməkhaqqı artımlarının bütün inflyasiyanı izah etməsi dəstəklənmir.
• Əməkhaqqı yaxınlaşmasının bütün həyat səviyyəsi və ya alıcılıq qabiliyyəti fərqlərini aradan qaldırdığı deyilə bilməz.
• Minimum əməkhaqqı təkbaşına gənclər arasında işsizliyi, regional bərabərsizliyi, qeyri-rəsmi işi və ya təminatsız məşğulluğu həll etmir.
• Tədqiqat Direktivin uzunmüddətli nəticələrini qiymətləndirəcək qədər uzun tətbiqdən sonrakı dövrə malik deyil.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət tədqiqatın ikinci dərəcəli sübutlara əsaslanmasıdır. Tədqiqat yeni mikro məlumat dəsti yaradıb səbəb-nəticə modeli qiymətləndirmədiyi üçün minimum əməkhaqqı dəyişiminin məşğulluq, inflyasiya və ya bərabərsizlik üzərindəki spesifik səbəb-nəticə təsirini birbaşa hesablamır.

İkinci məhdudiyyət ölkə müqayisələrinin statistik baxımdan tam homogen olmamasıdır. Minimum əməkhaqqı bəzi ölkələrdə saatlıq, bəzilərində aylıq və ya illik müəyyən edilir; bəzi sistemlərdə 13 və ya 14 ödəniş istifadə olunur. Orta əməkhaqqı ölçüləri də tam zaman ekvivalent qazanc, aylıq ümumi əməkhaqqı, saatlıq median qazanc və ya işçi başına əməkhaqqı kimi fərqli anlayışlara əsaslana bilər.

Üçüncü məhdudiyyət nəşr qərəzidir. Statistik cəhətdən əhəmiyyətli nəticə bildirən tədqiqatların nəşr olunma ehtimalı əhəmiyyətsiz və ya qeyri-müəyyən nəticə verən tədqiqatlardan fərqli ola bilər. Axtarış müəyyən akademik məlumat bazaları ilə məhdud olduğuna görə milli dillərdəki bəzi tədqiqatlar və ya indekslənməyən siyasət qiymətləndirmələri də kənarda qala bilər.

Dördüncü məhdudiyyət Direktivin zaman üfüqüdür. 2019–2024 dövrü Direktivin qəbulunu və ilk transpozisiya prosesini əhatə edir; lakin əməkhaqqının adekvatlığı, kollektiv danışıqlar əhatəsi və institutlar üzərində uzunmüddətli təsiri qiymətləndirmək üçün hələ kifayət deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Evolution of the Minimum and Average Wage in the Countries of the European Union

Müəlliflər: Athanasios Nazos; Georgios Konteos; Grigorios Giannarakis; Yakinthi Pavlaki.

Məsul müəllif: Athanasios Nazos.

Qurumlar: Department of Business Administration, University of Western Macedonia, Grevena, Greece; Department of Economics, University of Crete, Rethymno, Greece.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: 2026, Cild 14, Say 8, Məqalə 331.

DOI: 10.3390/economies14080331.

Tarixlər: Alınma 12 İyul 2026; reviziya 3 Avqust 2026; qəbul 5 Avqust 2026; nəşr 10 Avqust 2026.

Mənbə növü: Review; PRISMA 2020 məntiqindən yararlanan, resenziyalı akademik ədəbiyyatı rəsmi statistik və institusional mənbələrlə birləşdirən sistematik-ədəbiyyat-icmalı-məlumatlı keyfiyyət və müqayisəli sübut sintezi.

Əsas müqayisə dövrü: 2019–2024. Əvvəlki illər tarixi və institusional başlanğıc şərtləri üçün; seçilmiş 2025 istinadları isə dövrdən sonrakı siyasət konteksti üçün istifadə edilmişdir.

Axtarış mənbələri: Scopus, Web of Science, ScienceDirect, SpringerLink, SAGE Journals və Google Scholar; rəsmi doğrulama üçün Eurofound, Eurostat, Avropa Komissiyası, OECD, ECB, ILO və milli qurumlar.

Axtarış axını: Təxminən 300 ilkin qeyd; 230 başlıq/xülasə yoxlaması; 80 tam mətn uyğunluq qiymətləndirilməsi; 26 tam mətn xaricetməsi; 54 mənbədən ibarət yekun sübut bazası.

Sintez üsulu: Meta-analiz deyil, narrativ və müqayisəli sintez. Mənbələr minimum əməkhaqqı inkişafı, orta əməkhaqqı dinamikası, Kaitz nisbəti, əməkhaqqının yayılması, əməkhaqqı sıxılması, bərabərsizlik, məşğulluq, iş vaxtı, Direktivin tətbiqi və həssas əmək qrupları ətrafında tematik olaraq qiymətləndirilmişdir.

Ölkə müqayisələrində texniki qeyd: Eurostat uyğunlaşdırmasına görə saatlıq, həftəlik və ya ildə 12-dən çox ödənişlə müəyyən edilən əməkhaqları müqayisə edilə bilən ümumi aylıq dəyərə çevrilir. Yunanıstan, İspaniya və Portuqaliya kimi 14 ödəniş sistemlərində uyğunlaşdırılmış dəyər milli aylıq əməkhaqqı × 14 / 12 yanaşması ilə ifadə edilir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Etika: Institutional Review Board və informed consent müddəaları tətbiq edilə bilən deyil.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə istifadə olunan məlumatların məqalə daxilində olduğunu bildirir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bəyan edir.

Müəllif töhfələri: Mənbədə konseptuallaşdırma, metod, proqram təminatı, doğrulama, formal analiz, tədqiqat, resurslar, məlumatların kurasiyası, ilkin qaralama, nəzərdən keçirmə/redaktə, vizuallaşdırma, nəzarət və layihə idarəetməsi vəzifələrinin dörd müəllif tərəfindən birlikdə yerinə yetirildiyi bildirilir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Tədqiqat yeni səbəb-nəticə qiymətləndirmələri yaratmır. Fərqli metod, dövr və əməkhaqqı təriflərinə malik tədqiqatların sintezlənməsi müqayisəliliyi məhdudlaşdırır; nəşr qərəzi istisna edilə bilməz və Direktivin uzunmüddətli nəticələrini qiymətləndirmək üçün müşahidə müddəti hələ məhduddur.

Müəllif hüququ/vizual qeyd: Məqalə CC BY lisenziyalıdır; lakin mənbədə OECD-dən götürülmüş Şəkil 2 və Şəkil 3 kimi üçüncü tərəf şəkillərinin hüquq statusu əsas məqalənin lisenziyasından ayrıca qiymətləndirilməlidir. Verianla-da birbaşa vizual surət əvəzinə rəsmi faktiki məlumatlardan orijinal yenidən çəkilişə üstünlük verilməlidir.