Bu tədqiqat Qərbi Balkanlarda turizmin inkişafının karbon emissiyaları ilə uzunmüddətli dövrdə necə əlaqəli olduğunu; iqtisadi gəlir və enerji istifadəsini də eyni model daxilində qiymətləndirərək araşdırır. Fjona Kurteshi və Ledjon Shahini tərəfindən aparılan tədqiqat Albaniya, Bosniya və Herseqovina, Şimali Makedoniya, Monteneqro və Serbiya üçün 2007–2022 dövrünə aid illik panel məlumatlarından istifadə edir. Ətraf mühitin deqradasiyasının göstəricisi adambaşına CO₂ emissiyaları; turizmin inkişafının göstəricisi isə adambaşına real beynəlxalq turizm gəlirləridir.

Tədqiqatda Autoregressive Distributed Lag–Pooled Mean Group (ARDL–PMG) yanaşmasından istifadə edilmişdir. PMG qiymətləndiricisi ölkələrin qısamüddətli dinamikalarının bir-birindən fərqli olmasına imkan verərkən, uzunmüddətli əmsalların beş ölkə üçün ortaq olduğu fərziyyəsinə əsaslanır. Hausman müqayisəsində PMG ilə Mean Group (MG) arasındakı uzunmüddətli homogenlik rədd edilməmişdir; p-dəyəri 0,2734-dür.

Əsas PMG nəticələrinə görə adambaşına beynəlxalq turizm gəlirindəki %1 artım uzunmüddətli dövrdə adambaşına CO₂ emissiyalarının təxminən %0,32 daha yüksək olması ilə əlaqəlidir. Adambaşına ilkin enerji istifadəsindəki %1 artım isə CO₂ emissiyalarında təxminən %1,54 artımla əlaqəlidir. Enerji istifadəsi tədqiqatda ən güclü və alternativ PMG, MG və Dynamic Fixed Effects qiymətləndirmələrində ən sabit uzunmüddətli emissiya müəyyənedicisidir.

Tədqiqat ənənəvi Ekoloji Kuznets Əyrisinin (Environmental Kuznets Curve, EKC) proqnozlaşdırdığı tərs-U formasını dəstəkləmir. Gəlirin xətti termini mənfi, kvadratik termini isə müsbət tapılmışdır; buna görə qiymətləndirilən uzunmüddətli əlaqə U-şəklindədir. Hesablanmış dönüş nöqtəsi hər ölkənin 2007–2022 orta gəlirindən təxminən %8,6 yuxarıdır. 2022-ci il etibarilə beş ölkənin hamısında adambaşına gəlir səviyyəsi paneldən törədilmiş öz həddinin üzərindədir; bu da modeldə onların hamısının U-əyrisinin emissiyaların gəlirlə birlikdə yüksəldiyi hissəsində yerləşdiyini göstərir.

Qısamüddətli dövrdə turizm gəlirləri ilə CO₂ emissiyaları arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli əlaqə aşkar edilməmişdir. Enerji istifadəsi isə qısamüddətli dövrdə də müsbət və əhəmiyyətlidir: enerji istifadəsində %1 artım təxminən %0,86 daha yüksək CO₂ emissiyası ilə əlaqəlidir. Pooled xəta düzəlişi əmsalı −0,285-dir və əhəmiyyətlidir; buna əsasən qısamüddətli tarazsızlığın təxminən %28,5-i hər il düzəlir və uzunmüddətli tarazlığa təxminən 3,5 illik uyğunlaşma prosesi nəzərdə tutulur.

Lakin nəticələrin məhdudiyyətləri mühümdür. PMG-də turizm, gəlir və enerji uzunmüddətli dövrdə əhəmiyyətli tapılsa da, MG və DFE möhkəmlik modellərində yalnız enerji istifadəsinin müsbət əhəmiyyətliliyi və mənfi xəta düzəlişi əmsalı sabit şəkildə qorunur. Bundan əlavə, ARDL–PMG potensial əks səbəbiyyət və endogenliyi tam həll etmir. Buna görə tədqiqat turizmin inkişafının müəyyən miqdarda CO₂ artımına qəti səbəb olduğunu deyil, regionun mövcud iqtisadi və enerji strukturu şəraitində turizmin inkişafı ilə karbon emissiyaları arasında müsbət uzunmüddətli əlaqənin olduğunu göstərir.

Qərbi Balkanlar turizm və karbon emissiyaları baxımından niyə xüsusi tədqiqat sahəsidir?

Qərbi Balkanlar bəzi iqtisadiyyatlarda turizmin çox yüksək iqtisadi çəkiyə malik olduğu, buna qarşılıq Albaniya xaricində enerji sistemlərinin böyük ölçüdə fosil yanacaqlardan və xüsusilə kömürdən asılı qaldığı keçid iqtisadiyyatlarından ibarət olduğuna görə turizm–enerji–ətraf mühit əlaqəsinin araşdırılması üçün xüsusi regiondur.

Tədqiqatda araşdırılan beş iqtisadiyyat Albaniya, Bosniya və Herseqovina, Şimali Makedoniya, Monteneqro və Serbiyadır. Ölkələr Avropa İttifaqına qoşulma prosesindədir və iqtisadi artımı, turizmin inkişafını, enerji keçidini və ekoloji öhdəlikləri eyni vaxtda idarə etməlidirlər.

Mənbənin giriş hissəsində qiymətləndirmə dövründən kənarda qalan aktual konteksti göstərmək məqsədilə 2024-cü ildə beynəlxalq turizm gəlirlərinin ÜDM-ə nisbətinin Albaniyada %21,89, Monteneqroda %19,79, Bosniya və Herseqovinada %6,83 və Şimali Makedoniyada %3,73 olduğu; Serbiya üçün 2023-cü il göstəricisinin %4,26 olduğu qeyd edilir. Bu aktual göstəricilər modelin 2007–2022 qiymətləndirmə nümunəsinə daxil deyil.

Enerji baxımından regionun strukturu daha da mühümdür. Bosniya və Herseqovina, Serbiya və Şimali Makedoniya kömür ağırlıqlı enerji sistemlərinə malikdir, Monteneqro isə hidroelektrik enerji ilə kömürdən birlikdə istifadə edir. Albaniya regionun nəzərəçarpan istisnasıdır və elektrik sistemində hidroelektrik enerjidən çox yüksək dərəcədə asılıdır.

Bu fərq mənbə məlumatlarında CO₂ səviyyələrinə də əks olunur. 2007–2022 dövründə Albaniya adambaşına orta hesabla təxminən 1,69 ton CO₂ ilə nümunədə ən aşağı emissiya səviyyəsinə malik ölkədir. Serbiya və Bosniya və Herseqovina isə ən yüksək emissiya səviyyələrini göstərir.

Ekoloji Kuznets Əyrisi nədir və tədqiqat klassik EKC-ni niyə dəstəkləmir?

Klassik Ekoloji Kuznets Əyrisi iqtisadi gəlir artarkən ətraf mühitin deqradasiyasının əvvəlcə artdığını, müəyyən gəlir həddindən sonra isə gəlir artmağa davam etdiyi halda ekoloji təzyiqin azaldığını proqnozlaşdıran tərs-U formalı əlaqədir; bu tədqiqatda isə əmsalların işarələri tərs-U əvəzinə U-şəkilli uzunmüddətli əlaqəni göstərir.

Standart EKC-də xətti gəlir əmsalının müsbət, kvadratik gəlir əmsalının isə mənfi olması gözlənilir. Bu halda iqtisadi inkişafın ilk mərhələsində emissiya artır, dönüş nöqtəsindən sonra isə daha yüksək gəlir daha aşağı emissiya ilə əlaqələndirilir.

Qərbi Balkan panelində bunun əksi əldə edilmişdir:

• mərkəzləşdirilmiş loqarifmik adambaşına ÜDM əmsalı: −0,367;
• mərkəzləşdirilmiş gəlirin kvadratı əmsalı: +2,222.

Hər iki əmsal PMG uzunmüddətli modelində %1 səviyyəsində statistik baxımdan əhəmiyyətlidir. Bu işarə kombinasiyası U-şəkilli əlaqəni ifadə edir: modelin aşağı gəlir hissəsində gəlir artımı daha aşağı emissiya ilə əlaqəli olduğu halda, müəyyən həddən sonra daha yüksək gəlir yenidən daha yüksək karbon emissiyaları ilə əlaqəlidir.

Gəlir dəyişəni niyə mərkəzləşdirilmişdir?

Gəlir və gəlirin kvadratı eyni reqressiyada istifadə edildikdə iki dəyişən arasında çox güclü mexaniki korrelyasiya yarana bilər. Tədqiqat bunu azaltmaq üçün loqarifmik adambaşına ÜDM-i hər ölkənin öz nümunə ortalamasına görə mərkəzləşdirir:

\[ \ln GDPc_{i,t}=\ln GDP_{i,t}-mean(\ln GDP_{i,t}) \]

Daha sonra mərkəzləşdirilmiş dəyişənin kvadratı yaradılır:

\[ \ln GDPcsq_{i,t}=(\ln GDPc_{i,t})^2 \]

Son empirik model:

\[ \ln CO2_{i,t} = \beta_0 + \beta_1\ln GDPc_{i,t} + \beta_2\ln GDPcsq_{i,t} + \beta_3\ln Receipts_{i,t} + \beta_4\ln Energy_{i,t} + u_{i,t} \]

şəklindədir.

U-şəkilli əlaqənin dönüş nöqtəsi necə hesablanır?

Dönüş nöqtəsi uzunmüddətli gəlir funksiyasının birinci törəməsinin sıfıra bərabərləşdirilməsi ilə hesablanır:

\[ \frac{\partial \ln CO2}{\partial \ln GDPc} = \beta_1+2\beta_2\ln GDPc=0 \]

Buradan:

\[ \ln GDPc = -\frac{\beta_1}{2\beta_2} = 0.083 \]

alınır.

\[ e^{0.083}\approx1.086 \]

olduğuna görə hədd hər ölkənin 2007–2022 dövründəki orta gəlir səviyyəsindən təxminən %8,6 yuxarıdır.

Bu hədlər ayrı-ayrı ölkə modellərindən qiymətləndirilmiş müstəqil dönüş nöqtələri deyil. PMG modeli uzunmüddətli əmsalların ölkələr arasında ortaq olduğunu fərz etdiyinə görə, ortaq U-şəkilli panel əlaqəsinin hər ölkənin orta gəlir səviyyəsinə tətbiqi ilə törədilmiş hədlərdir.

Turizm gəlirindəki artım karbon emissiyaları ilə necə əlaqəlidir?

Əsas PMG modelində adambaşına beynəlxalq turizm gəlirindəki %1 artım uzunmüddətli dövrdə adambaşına CO₂ emissiyalarının təxminən %0,32 daha yüksək olması ilə əlaqəlidir; lakin qısamüddətli dövrdə turizm gəliri əmsalı əhəmiyyətli deyil və alternativ MG/DFE qiymətləndirmələrində uzunmüddətli turizm əmsalının əhəmiyyətliliyi qorunmur.

Uzunmüddətli PMG turizm əmsalı:

β = 0,3204; p = 0,001; %95 etibar intervalı [0,1299; 0,5109].

Bütün dəyişənlər təbii loqarifmik formada istifadə edildiyinə görə bu əmsal elastiklik kimi şərh edilə bilər. Digər model şərtləri sabit olduqda adambaşına real beynəlxalq turizm gəlirindəki %1 artım adambaşına CO₂ emissiyalarının təxminən %0,32 daha yüksək olması ilə əlaqəlidir.

Mənbə mümkün izahlar arasında turizmlə əlaqəli nəqliyyatın, yerləşdirmənin və digər xidmətlərin enerji tələbini müzakirə edir. Bununla belə model “turizm → enerji istifadəsi → CO₂” formasındakı vasitəçilik yolunu rəsmi mediation modeli ilə sınaqdan keçirmir. Buna görə enerji təsdiqlənmiş vasitəçi mexanizm deyil, nəzəri cəhətdən güclü mümkün ötürmə kanalıdır.

Qısamüddətli turizm əmsalı −0,0219 və p = 0,724-dür. Buna görə regionda turizm gəlirlərindəki illik dəyişmənin CO₂ emissiyalarına etibarlı qısamüddətli təsirinin olduğu nəticəsinə gəlinmir.

Enerji istifadəsi niyə tədqiqatın ən güclü nəticəsidir?

Enerji istifadəsi həm qısa, həm də uzunmüddətli dövrdə CO₂ emissiyaları ilə müsbət və əhəmiyyətli əlaqə göstərir və PMG, MG və DFE olmaqla üç alternativ uzunmüddətli qiymətləndiricinin hamısında işarəsi və statistik əhəmiyyətliliyi qorunur.

PMG uzunmüddətli əmsalı:

β = 1,5375; p < 0,001; %95 etibar intervalı [1,1852; 1,8898].

Bu dəyər adambaşına ilkin enerji istifadəsindəki %1 artımın uzunmüddətli dövrdə adambaşına CO₂ emissiyalarında təxminən %1,54 daha yüksək dəyərlə əlaqəli olduğunu göstərir.

Əmsalın 1-dən yüksək olması tədqiqatdakı digər dəyişənlərlə müqayisədə enerji istifadəsinin karbon emissiyaları ilə xüsusilə güclü uzunmüddətli əlaqəyə malik olduğunu göstərir.

Qısamüddətli əmsal da müsbətdir:

β = 0,8557; p < 0,001.

Beləliklə, enerji istifadəsindəki %1 artım qısamüddətli dövrdə təxminən %0,86 daha yüksək CO₂ emissiyası ilə əlaqəlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Nümunə

Tədqiqat 2007–2022 dövrünü və beş Qərbi Balkan iqtisadiyyatını əhatə edir:

• Albaniya,
• Bosniya və Herseqovina,
• Şimali Makedoniya,
• Monteneqro,
• Serbiya.

Kosovo coğrafi və iqtisadi baxımdan regionun bir hissəsi olsa da, tələb olunan məlumat sıralarının tamlığı səbəbilə təhlilə daxil edilməmişdir. Zaman ölçüsü hər ölkə üçün yalnız 16 ildir və mənbə bunu tədqiqatın mühüm məhdudiyyətlərindən biri kimi müəyyən edir.

İstifadə olunan dəyişənlər

Turizm gəlirləri əvvəlcə cari ABŞ dolları ilə hesabatlandığı üçün əvvəlcə mütləq dəyərə çevrilmiş, sonra ABŞ ÜDM deflyatorundan istifadə edilərək 2015 qiymətlərinə gətirilmişdir:

\[ Real\ Tourism\ Receipts_t = Nominal\ Tourism\ Receipts_t \times \frac{US\ GDP\ Deflator_{2015}} {US\ GDP\ Deflator_t} \]

Elastiklik şərhini asanlaşdırmaq və heteroskedastikliyi azaltmaq məqsədilə bütün empirik dəyişənlər təbii loqarifmə çevrilmişdir.

Üç tədqiqat hipotezi

1. H1: Beynəlxalq turizm gəlirləri uzunmüddətli dövrdə CO₂ emissiyaları ilə müsbət əlaqəlidir.
2. H2: Regionun böyük hissəsində kömür ağırlıqlı enerji strukturu olduğuna görə enerji istifadəsi uzunmüddətli dövrdə CO₂ emissiyaları ilə müsbət əlaqəlidir.
3. H3: Gəlir–emissiya əlaqəsi xətti deyil; klassik EKC üçün β1 > 0 və β2 < 0, alternativ U-şəkilli əlaqə üçün β1 < 0 və β2 > 0 gözlənilir.

ARDL–PMG modeli necə işləyir?

ARDL yanaşması I(0), I(1) və ya bu iki inteqrasiya dərəcəsinin qarışığına malik dəyişənlərin eyni sistem daxilində modelləşdirilməsinə imkan verir; heç bir dəyişən I(2) olmamalıdır. PMG isə uzunmüddətli əmsalları ölkələr arasında ortaq saxlayarkən qısamüddətli əmsalların, xəta düzəlişi sürətlərinin və sabit terminlərin ölkədən ölkəyə dəyişməsinə imkan verir.

Ümumi panel ARDL modeli:

\[ \ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p}b_{ik}\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q}c'_{ik}\ln x_{i,t-k} + u_{i,t} \]

şəklindədir.

Uzunmüddətli tarazlıqla qısamüddətli hərəkətləri bir-birindən ayırmaq üçün model xəta düzəlişi formasına çevrilir:

\[ \Delta\ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p-1}b_{ik}\Delta\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q-1}c'_{ik}\Delta\ln x_{i,t-k} + f_iECT_{i,t-1} + u_{i,t} \]

Mənfi və əhəmiyyətli \(ECT\) əmsalı qısamüddətli şoklardan sonra sistemin uzunmüddətli tarazlıq əlaqəsinə qayıtdığını göstərir.

İlkin diaqnostik testlər

Müstəqil dəyişənlər arasındakı Pearson korrelyasiyalarının 0,35-dən aşağı olduğu və VIF dəyərlərinin 1,17–1,30 arasında dəyişdiyi bildirilmişdir. Orta VIF 1,21-dir; mənbə ciddi multikollinearlıq problemi aşkar etmir.

Breusch–Pagan LM testi üçün p = 0,0871, Pesaran CD testi üçün p = 0,6570 əldə edilmişdir. Buna görə beş ölkənin qalıqları arasında güclü kəsik asılılığının olduğu hipotezi dəstəklənməmişdir.

Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin və Fisher panel vahid kök testləri dəyişənlərin I(0) və I(1) səviyyələrinin qarışığı olduğunu, heç birinin I(2) olmadığını göstərmiş və ARDL yanaşmasını tətbiq edilə bilən etmişdir.

Kointeqrasiya sübutu

Pedroni testinin nəticələri qarışıqdır; yalnız panel və group t-statistikaları kointeqrasiya lehinə nəticə verir. Buna qarşılıq Kao kointeqrasiya testində bildirilən statistikaların hamısı statistik baxımdan əhəmiyyətlidir və mənbə bunu uzunmüddətli əlaqənin mövcudluğu üçün daha güclü dəstək kimi qiymətləndirir.

Gecikmə strukturu və qiymətləndirici seçimi

Akaike Information Criterion ölkələr üzrə fərqli optimal gecikmə strukturları təklif etmiş və ən çox rast gəlinən struktur ARDL [2, 2, 2, 2, 1] olmuşdur. Lakin panelin zaman ölçüsü yalnız T = 16 olduğuna görə parametr sayını məhdudlaşdırmaq məqsədilə əsas PMG, MG və DFE modellərində daha sadə ortaq ARDL [1, 1, 1, 1, 1] xəta düzəlişi strukturu istifadə edilmişdir.

PMG ilə MG arasındakı Hausman testində:

χ²(4) = 5,14; p = 0,2734.

Uzunmüddətli əmsalların ölkələr arasında homogen olduğu sıfır hipotezi rədd edilməmiş və bu nəticə PMG istifadəsini dəstəkləyən sübutlardan biri kimi qiymətləndirilmişdir.

Əsas PMG uzunmüddətli nəticələri

Əsas PMG qısamüddətli nəticələri

Xəta düzəlişi əmsalının −0,2852 olması qısamüddətli tarazlıqdan sapmanın təxminən %28,52-sinin hər il düzəldildiyi deməkdir. Mənbə bunu təxminən 3,5 illik tarazlığa uyğunlaşma prosesi kimi şərh edir.

Ölkələr üzrə qısamüddətli xəta düzəlişi

PMG ölkə nəticələrində xəta düzəlişi termini yalnız üç ölkədə statistik baxımdan əhəmiyyətli və ya sərhəddə əhəmiyyətlidir:

Bu nəticə ölkə səviyyəsində uzunmüddətli tarazlığa qayıdış sübutunun Bosniya və Herseqovina və Serbiya üçün daha zəif olduğunu göstərir. Buna baxmayaraq pooled ECT mənfi və əhəmiyyətlidir; buna görə uzunmüddətli əlaqə panel səviyyəsində dəstəklənir.

PMG nəticəsinin möhkəmliyi alternativ qiymətləndiricilərdə qorunurmu?

Qismən: enerji istifadəsinin müsbət və əhəmiyyətli uzunmüddətli əlaqəsi ilə mənfi xəta düzəlişi əmsalı PMG, MG və DFE modellərinin hamısında qorunduğu halda, gəlir və turizm gəlirlərinin PMG-dəki əhəmiyyətliliyi MG və DFE qiymətləndirmələrində qorunmur.

** p < 0,05; *** p < 0,01.

Bu cədvəl tədqiqat nəticələrinin şərhində kritik əhəmiyyət daşıyır. Enerji–emissiya əlaqəsi metod seçiminə qarşı güclü görünərkən, U-şəkilli gəlir nəticəsi və müsbət turizm əmsalının statistik dəqiqliyi PMG qiymətləndiricisindən daha çox asılıdır.

PMG ilə DFE arasındakı standart Hausman müqayisəsi dispersiya fərqi müsbət olmadığı üçün hesablana bilməmişdir. Mənbə bunu kiçik nümunə ilə əlaqəli məhdudiyyət kimi qeyd edir və PMG seçimini PMG–MG Hausman nəticəsi ilə nəzəri əsaslara söykəyir.

COVID-19 nəzarəti

2020-ci il üçün COVID-19 dummy dəyişəni əlavə olunan əlavə PMG modelində dummy dəyişən statistik baxımdan əhəmiyyətli deyil. Kvadratik gəlir, turizm gəlirləri və enerji istifadəsinin uzunmüddətli əmsalları işarələrini və əhəmiyyətliliyini böyük ölçüdə qoruyarkən xətti gəlir əmsalı mənfi qalmış, lakin əhəmiyyətliliyi p = 0,069-a geriləmişdir.

Mənbə bu nəticəni 2020-ci ilin fövqəladə şəraitinin nəzarətə alınmasının əsas uzunmüddətli nümunəni böyük ölçüdə dəyişdirmədiyi kimi şərh edir.

Heteroskedastiklik və serial korrelyasiya

Modified Wald testi ölkələr arasında qrup üzrə heteroskedastikliyin olduğunu göstərir:

χ²(5) = 116,58; p < 0,001.

Mənbə PMG-nin ölkələr üzrə xəta dispersiyalarının fərqlənməsinə imkan verən heterogen panel quruluşuna görə bu vəziyyətin pooled uzunmüddətli əmsalları birbaşa pozmadığını bildirir.

Wooldridge serial korrelyasiya testində:

F(1,4) = 3,428; p = 0,1378

əldə edilmiş və birinci dərəcəli avtokorrelyasiyanın olmadığı sıfır hipotezi rədd edilməmişdir.

Tədqiqat turizmin inkişafının CO₂ emissiyalarına səbəb olduğunu sübut edirmi?

Xeyr. Model uzunmüddətli kointeqrasiya və dinamik əlaqələri müəyyən edir, lakin potensial endogenliyi və ya əks səbəbiyyəti tam həll etmir. Buna görə mənbə nəticələri sərt səbəb təsirləri əvəzinə uzunmüddətli əlaqələr kimi şərh edir.

Turizmlə enerji istifadəsi arasında nəzəri baxımdan güclü əlaqə olsa da, tədqiqatdakı model enerji istifadəsinin turizm–emissiya əlaqəsində vasitəçi rolunu birbaşa sınaqdan keçirmir. Buna görə “turizm enerji istehlakını artırdığı üçün dəqiq bu qədər CO₂ yaradır” kimi mexanizm nəticəsi bu araşdırmadan çıxarıla bilməz.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Qısa panel: Hər ölkə üçün yalnız 16 illik məlumat mövcuddur. Daha uzun zaman sıraları vahid kök və kointeqrasiya testlərinin gücünü və xüsusilə U-şəkilli gəlir əlaqəsinin dönüş nöqtəsi qiymətləndirilməsini yaxşılaşdıra bilər.

Kosovonun kənarda qalması: Regionun bütün iqtisadiyyatları nümunədə deyil.

CO₂ yeganə ekoloji göstəricidir: Tədqiqat ətraf mühitin deqradasiyasını yalnız karbon dioksid emissiyaları ilə ölçür. Biomüxtəliflik itkisi, su stresi, tullantı yaranması, torpaq istifadəsi, qorunan ərazilər və ya turizm daşıma qabiliyyəti birbaşa araşdırılmır.

Struktur qırılmalar: ARDL–PMG modeli struktur qırılmaları açıq şəkildə modelləşdirmir. 2020 COVID dummy dəyişəni yalnız pandemiya üçün əlavə möhkəmlik yoxlaması təmin edir.

Endogenlik və əks səbəbiyyət: Uzunmüddətli əlaqələr müəyyən edilir, lakin sərt səbəb identifikasiyası təmin olunmur.

Uzunmüddətli homogenlik fərziyyəsi: PMG uzunmüddətli əmsalların ölkələr arasında ortaq olduğunu fərz edir. Hausman testi bu fərziyyəni rədd etməsə də, Albaniyanın hidroelektrik ağırlıqlı enerji strukturu ilə Bosniya və Herseqovina, Şimali Makedoniya və Serbiyanın kömür ağırlıqlı sistemləri arasında nəzərəçarpan struktur fərqləri mövcuddur.

Turizm növləri ayrılmamışdır: Sahil turizmi, mədəni turizm və ekoturizm eyni turizm gəliri dəyişəni daxilində birləşdirilmişdir.

Siyasət baxımından nəticələr

Tədqiqat Qərbi Balkanlarda iqtisadi və turizm inkişafının ekoloji performansdan müstəqil nəzərdən keçirilə bilməyəcəyini müdafiə edir. Ən sabit empirik nəticə enerji istifadəsi ilə CO₂ arasındakı güclü müsbət əlaqədir. Buna görə enerji keçidi turizm sektorundakı ekoloji təzyiqi azaltmağın əsas vasitələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

Təklif olunan siyasət sahələri arasında bərpa olunan enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, enerji səmərəliliyinin artırılması, turizmlə əlaqəli nəqliyyatın karbonsuzlaşdırılması, destinasiyalarda ictimai və aşağı karbonlu nəqliyyatın inkişaf etdirilməsi, yerləşdirmə müəssisələrində bərpa olunan enerji və səmərəlilik standartlarının tətbiqi və ekoloji sertifikatlaşdırma sistemlərindən istifadə yer alır.

Mənbə turizmdən qaynaqlanan emissiyaların təxminən dörddə üçünün nəqliyyatla əlaqəli olduğuna dair ədəbiyyat nəticəsini nəzərə alaraq turizm nəqliyyatının dekarbonizasiyasını xüsusilə vurğulayır.

AB Ecolabel və Green Key kimi eko-sertifikatlaşdırma mexanizmləri yerləşdirmə və destinasiya müəssisələrinin ekoloji performansını yüksəldə biləcək vasitələr arasında göstərilir.

Ölkələr üzrə siyasət prioritetləri niyə fərqli olmalıdır?

Bosniya və Herseqovina, Serbiya və Şimali Makedoniya üçün əsas problem kömür ağırlıqlı enerji istehsalının azaldılması və elektrik sisteminin karbonsuzlaşdırılmasıdır.

Albaniya və Monteneqroda isə turizmin iqtisadiyyatda payı xeyli yüksək olduğuna görə davamlı turizm idarəetməsi nisbətən daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

Albaniya hidroelektrik ağırlıqlı quruluşuna görə aşağı karbonlu elektrik üstünlüyünə malik olsa da, iqlim dəyişkənliyinə qarşı hidroloji asılılığı azaltmaq məqsədilə bərpa olunan enerji portfelini şaxələndirməlidir.

Monteneqro üçün mənbə davamlı sahil turizminin inkişafını qalan kömür istifadəsinin azaldılması ilə birlikdə qiymətləndirir.

Gələcək tədqiqatlar

Mənbə üç əsas tədqiqat istiqaməti təklif edir. Birincisi, CO₂-dən başqa digər istixana qazları, biomüxtəliflik itkisi, su stresi və torpaq istifadəsi kimi daha geniş ekoloji göstəricilər modelə daxil edilə bilər.

İkincisi, panel 2022-ci ildən sonrakı dövrə genişləndirildikdə uzunmüddətli qiymətləndirmələrin statistik dəqiqliyi artırıla bilər.

Üçüncüsü, enerji istifadəsinin turizmlə emissiya arasındakı vasitəçi rolu rəsmi şəkildə sınaqdan keçirilə bilər və turizm sahil, mədəni və ekoturizm kimi alt növlərə ayrılaraq hansı turizm formalarının daha fərqli ekoloji nəticələrlə əlaqəli olduğu araşdırıla bilər.

Ümumi elmi nəticə

Tədqiqat Qərbi Balkanların 2007–2022 dövründə iqtisadi gəlir, turizmin inkişafı, enerji istifadəsi və karbon emissiyaları arasında uzunmüddətli əlaqənin olduğuna dair panel sübutu təqdim edir.

Ənənəvi tərs-U formalı Ekoloji Kuznets Əyrisi dəstəklənməmiş, onun əvəzinə U-şəkilli gəlir–emissiya əlaqəsi tapılmışdır. 2022-ci il etibarilə beş ölkənin də modeldən törədilmiş dönüş nöqtəsinin üzərində olması mövcud ortaq PMG əlaqəsində daha yüksək gəlir səviyyələrinin daha yüksək karbon emissiyaları ilə əlaqəli olduğu hissəyə keçildiyini göstərir.

Turizm gəlirləri PMG modelində uzunmüddətli dövrdə emissiyalarla müsbət əlaqəlidir, lakin qısamüddətli dövrdə əhəmiyyətli deyil və alternativ MG/DFE modellərində uzunmüddətli əhəmiyyətliliyi qorunmur. Buna görə turizm nəticəsi mühümdür, lakin qiymətləndirici seçiminə enerji nəticəsindən daha həssasdır.

Enerji istifadəsi isə həm qısa, həm də uzunmüddətli dövrdə müsbət və əhəmiyyətlidir və üç alternativ uzunmüddətli qiymətləndiricinin hamısında möhkəm qalır. Bu, tədqiqatın ən güclü empirik nəticəsidir.

Nəticələr Qərbi Balkanlarda turizm artımının tam dayandırılmasını deyil, turizm genişlənməsinin enerji keçidi, aşağı karbonlu nəqliyyat, səmərəli yerləşdirmə infrastrukturu və ekoloji tənzimləmələrlə birlikdə aparılmasını dəstəkləyir. Tədqiqatın nəticələri European Green Deal və Green Agenda for the Western Balkans çərçivəsində enerji keçidi və davamlılıq hədəfləri ilə də əlaqələndirilir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqatın adı: How Does Tourism Development Shape Carbon Emissions in the Long-Run? An Empirical Investigation for Western Balkan Economies

Müəlliflər: Fjona Kurteshi; Ledjon Shahini.

Məsul müəllif: Fjona Kurteshi.

Qurum: Faculty of Economy, University of Tirana, Tirana, Albania.

Jurnal: Economies

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Biblioqrafik qeyd: Economies 2026, 14, 378.

DOI: 10.3390/economies14090378

Akademik redaktor: Angeliki N. Menegaki.

Göndərilmə tarixi: 20 may 2026.

Reviziya tarixi: 12 avqust 2026.

Qəbul tarixi: 24 avqust 2026.

Nəşr tarixi: 3 sentyabr 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı empirik panel məlumat tədqiqat məqaləsi.

Araşdırılan dövr: 2007–2022.

Araşdırılan iqtisadiyyatlar: Albaniya, Bosniya və Herseqovina, Şimali Makedoniya, Monteneqro və Serbiya.

Əsas metod: Panel ARDL–Pooled Mean Group xəta düzəlişi modeli.

Əsas model: ARDL [1, 1, 1, 1, 1].

Möhkəmlik qiymətləndiriciləri: Mean Group (MG) və Dynamic Fixed Effects (DFE).

İlkin testlər: Pearson korrelyasiyası, Variance Inflation Factor, Breusch–Pagan LM, Pesaran CD, Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin, Fisher panel vahid kök testləri, Pedroni və Kao kointeqrasiya testləri, Hausman testi, Modified Wald heteroskedastiklik testi və Wooldridge serial korrelyasiya testi.

Əsas uzunmüddətli nəticələr: GDPc −0,3670; GDPc² +2,2216; beynəlxalq turizm gəlirləri +0,3204; enerji istifadəsi +1,5375. Dörd əmsalın hamısı əsas PMG modelində %1 səviyyəsində əhəmiyyətlidir.

Xəta düzəlişi əmsalı: −0,2852; p = 0,027. Qısamüddətli tarazsızlığın təxminən %28,52-sinin hər il düzəldildiyi və təxminən 3,5 illik uyğunlaşma müddətini nəzərdə tutduğu bildirilmişdir.

Əsas möhkəmlik qeydi: Enerji istifadəsinin müsbət əmsalı və mənfi ECT PMG, MG və DFE modellərinin hamısında əhəmiyyətli qalmışdır. Gəlir və turizm əmsallarının əhəmiyyətliliyi MG və DFE modellərində qorunmamışdır.

Səbəbiyyət məhdudiyyəti: ARDL–PMG uzunmüddətli əlaqələri müəyyən edir, lakin potensial endogenliyi və əks səbəbiyyəti tam həll etmir. Nəticələr sərt causal effects əvəzinə long-run associations kimi şərh edilməlidir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat National Agency for Scientific Research and Innovation of Albania tərəfindən maliyyələşdirilmişdir.

Etik komitə: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: CO₂ məlumatları Our World in Data; ÜDM, əhali, ÜDM deflyatoru və enerji istifadəsi məlumatları World Bank Open Data vasitəsilə açıq şəkildə əldə edilmişdir. Beynəlxalq turizm gəlirləri World Tourism Organization e-Library vasitəsilə ödənişli girişlə əldə edilmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma: F.K. və L.S.; metodologiya: F.K.; proqram təminatı: L.S.; yoxlama: F.K. və L.S.; formal təhlil: F.K. və L.S.; araşdırma: F.K. və L.S.; resurslar: F.K.; məlumatların işlənməsi: F.K.; ilkin qaralama: F.K.; nəzərdən keçirmə və redaktə: F.K. və L.S.; vizuallaşdırma: F.K.; nəzarət: F.K. və L.S.; layihə idarəetməsi: L.S.; maliyyələşdirmənin əldə edilməsi: F.K. və L.S. Hər iki müəllif nəşr edilmiş versiyanı oxuyub təsdiqləmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirmişlər.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Beş ölkədən ibarət kiçik panel və yalnız 16 illik zaman ölçüsü; Kosovonun nümunədən kənarda qalması; ətraf mühitin deqradasiyasının yalnız CO₂ ilə ölçülməsi; ARDL–PMG-nin struktur qırılmaları birbaşa modelləşdirməməsi; endogenlik və əks səbəbiyyətin tam həll edilməməsi; PMG-nin ortaq uzunmüddətli əmsal fərziyyəsi; ölkələrin enerji sistemlərində nəzərəçarpan heterogenlik; turizm növlərinin ayrıca modelləşdirilməməsi. Bu səbəblərə görə pooled əmsallar bütün ölkələr üçün eyni ölkə səviyyəli səbəb parametrləri kimi şərh edilməməlidir.