Turar joy yashil hududlarida mikroiqlim nazorati, ko‘p qavatli uylar atrofidagi hovlilar, yashil hududlar, ko‘cha chetlari va kichik ochiq makonlarda havo harorati, nisbiy namlik, shamol, quyosh radiatsiyasi va o‘rtacha radiatsion harorat kabi mahalliy atmosfera sharoitlarini; o‘simlik qoplami, soyalash, sirt materiallari, bino yo‘nalishi va fazoviy joylashuv kabi dizayn vositalari orqali insonning ochiq makondagi termal qulayligini qo‘llab-quvvatlaydigan tarzda boshqarishga qaratilgan dizayn yondashuvidir. Ushbu tizimli sharh PRISMA 2020 doirasida Web of Science va Scopus’dan boshlangan 187 ta yozuvni saralab, 22 ta tadqiqotni batafsil sintez qilgan.

Sharhning asosiy xulosasi shuki, yashil hudud dizayni faqat “ko‘proq daraxt ekish”dan iborat emas. O‘simlik qoplamining miqdori va vertikal qatlamlanishi, o‘simliklarning joylashuvi, soya hosil bo‘lishi, evapotranspiratsiya, bino va ko‘cha yo‘nalishi, shamol yo‘llari, sirt materiallari hamda atrofdagi shahar to‘qimasi bir-biriga ta’sir qilib mikroiqlimni shakllantiradi. Bir xil dizayn aralashuvining ta’siri issiq-nam, mo‘tadil yoki issiq-quruq iqlimlarda bir xil bo‘lmasligi mumkin.

Tadqiqotning ikkinchi asosiy xulosasi — mavjud adabiyot atrof-muhit o‘zgaruvchilarini o‘lchash borasida inson qulayligini baholashga nisbatan rivojlanganroq. Havo harorati, nisbiy namlik va shamol tezligi tez-tez o‘lchansa-da, odamlarning haqiqiy termal hissi, xulq-atvori, faollik darajasi va psixologik qulayligi ushbu fizik o‘lchovlar bilan yetarlicha integratsiya qilinmaydi. Shu sababli mualliflar taklif qilgan konseptual doira atrof-muhit fizikasi, dizayn aralashuvlari va insonga yo‘naltirilgan natijalarni bitta baholash tuzilmasida birlashtirishga harakat qiladi.

Sharh miqdoriy meta-tahlil emas. Turli iqlim, makon va usullarda olib borilgan tadqiqotlar natijalari yagona umumiy ta’sir kattaligiga birlashtirilmagan. Masalan, issiq-quruq sharoitdagi bir tadqiqotda ko‘cha morfologiyasini optimallashtirish orqali Universal Thermal Climate Index (UTCI) qiymatini eng issiq oylarda %12,2 gacha kamaytirish mumkinligi keltiriladi; bu ko‘rsatkich ushbu sharhning o‘z tajriba natijasi yoki barcha iqlimlar uchun amal qiladigan umumiy ko‘rsatkich emas.

Manbaning muhim metodologik chegarasi yakuniy sintezning atigi 22 ta tadqiqotga asoslanishi va bu tadqiqotlar ko‘p qavatli uylar atrofidagi yashil hududlardan tashqari bog‘lar, ko‘cha kanyonlari, kampuslar, tarixiy hududlar va markaziy biznes rayonlari kabi kengroq shahar kontekstlarini ham qamrab olishidir. Shu sababli taklif etilgan dizayn tamoyillari ko‘chirilishi mumkin bo‘lgan doirani bersa-da, muayyan turar joy majmuasida qo‘llashdan oldin mahalliy iqlim, shahar morfologiyasi, o‘simlik tuzilmasi va foydalanuvchi xulq-atvori alohida tekshirilishi kerak.

Mikroiqlim nima?

Manba ishlatgan ma’noda mikroiqlim, katta shahar yoki hududning umumiy iqlimidan kichikroq miqyosda shakllanadigan mahalliy atmosfera sharoitlaridir. Ko‘p qavatli uy hovlisi, bino yonidagi yashil hudud, piyoda yo‘li, kichik bog‘, ko‘cha cheti yoki bir nechta bino orasidagi ochiq maydon o‘z mikroiqlimiga ega bo‘lishi mumkin.

Tadqiqot mikroiqlimning asosiy fizik tarkibiy qismlari sifatida havo harorati, nisbiy namlik, shamol tezligi, quyosh radiatsiyasi va o‘rtacha radiatsion haroratni sanaydi. Bir kun va bir shaharda ikki ochiq hududning havo harorati bir-biriga yaqin bo‘lsa ham, biri kuchli to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh olishi, boshqasi daraxt soyasida bo‘lishi mumkin; biri shamolga ochiq, ikkinchisi binolar bilan himoyalangan bo‘lishi mumkin. Shu sababli odam his qiladigan termal sharoitni faqat termometrdagi havo harorati bilan tushuntirib bo‘lmaydi.

Ochiq makondagi termal qulaylik nimani anglatadi?

Ochiq makondagi termal qulaylik insonning ochiq hududdagi issiqlik muhitini qay darajada maqbul yoki qulay deb his qilishiga bog‘liq. Tadqiqot doirasida termal qulaylik faqat fizik harorat emas; harorat, namlik, shamol, quyosh/radiatsiya yuklamasi kabi atrof-muhit o‘zgaruvchilari bilan bir qatorda insonning termal hissi, faolligi va psixologik idroki ham muhim.

Shu sababli yashil hududning “salqin” bo‘lishi bilan odamlarning uni “qulay” deb topishi bir xil tushuncha emas. Tadqiqot aniqlagan bo‘shliqlardan biri aynan shu ikki axborot qatlamining, ya’ni obyektiv atrof-muhit o‘lchovi va subyektiv inson tajribasining yetarlicha birlashtirilmaganidir.

O‘rtacha radiatsion harorat nega muhim?

O‘rtacha radiatsion harorat, inson tanasining atrofdagi sirtlar va quyoshdan oladigan yoki atrof-muhitga chiqaradigan radiatsion ta’sirini birgalikda ifodalovchi termal muhit o‘zgaruvchilaridan biridir. Ushbu konseptual izoh tadqiqotning yangi topilmasi emas; manba o‘rtacha radiatsion haroratni mikroiqlim tarkibiy qismlaridan biri sifatida belgilaydi.

Masalan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh ostidagi qattiq sirt yonida turgan odam bilan daraxt soyasida turgan odamning havo harorati o‘xshash bo‘lishi mumkin; biroq tana duch keladigan radiatsion yuk farqli bo‘lgani sababli termal tajriba ham farqlanishi mumkin. Shu sababli soyalash ochiq makondagi termal qulaylik dizaynida faqat havo haroratini o‘zgartiradigan emas, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri radiatsion yukni kamaytira oladigan vosita sifatida muhim.

Evapotranspiratsiya nima va yashil hududga qanday ta’sir qiladi?

Evapotranspiratsiya, sirtlardan yuz beradigan bug‘lanish va o‘simlik barglaridan atmosferaga suv bug‘ini uzatish ma’nosidagi transpiratsiya jarayonlarini birgalikda baholashdir. Manba yashil hududlarning sovituvchi ta’sirini tushuntirganda soya va evapotranspiratsiyani birgalikda ta’kidlaydi.

O‘simliklar faqat quyosh nurini to‘sadigan fizik soya elementlari emas. O‘simlik to‘qimalaridan suv atmosferaga o‘tganda energiya suvning faza almashuviga sarflanadi va bu jarayon atrofdagi issiqlik yukini tartibga solishga hissa qo‘shishi mumkin. Shu sababli daraxt, buta va maysa kombinatsiyalari mikroiqlimga faqat egallagan maydoni bilan emas, balki vertikal tuzilishi va evapotranspiratsiya uchun yaratadigan faol sirt bilan ham ta’sir qilishi mumkin.

Shahar issiqlik oroli va tadqiqot o‘rtasidagi bog‘liqlik

Shahar issiqlik oroli zich qurilish va qattiq sirtlar mavjud shahar hududlari atrofdagi kamroq qurilgan hududlarga nisbatan yuqoriroq harorat ko‘rsatishi mumkinligi bilan bog‘liq hodisadir. Manba kirish qismida tez urbanizatsiya ayrim shaharlarda sirt haroratini 2–5 °C oshirishi mumkinligini avvalgi adabiyotdan keltiradi. Bu qiymat sharhning o‘z o‘lchovi emas.

Beton, asfalt, zich bino to‘qimasi va cheklangan o‘simlik qoplami quyosh energiyasining saqlanishi hamda kechasi qayta tarqalishi kabi jarayonlarni o‘zgartirishi mumkin. Yashil hududlar esa soyalash, evapotranspiratsiya va havo oqimini qo‘llab-quvvatlovchi fazoviy dizayn orqali ushbu issiqlik yukini kamaytirish salohiyatiga ega.

Yashil Hudud Dizayni Ochiq Makondagi Termal Qulaylikka Qanday Ta’sir Qiladi?

Sharh sinteziga ko‘ra yashil qoplama, o‘simlik konfiguratsiyasi, bino joylashuvi va yo‘nalishi hamda atrofdagi shahar to‘qimasi soyalash, evapotranspiratsiya, shamol tezligi va issiqlik taqsimotiga birgalikda ta’sir qiladi. Ushbu jarayonlar natijasida havo va radiatsion harorat yuklamasi o‘zgarishi, odamlar sezadigan ochiq makondagi termal qulaylik yaxshilanishi yoki yomonlashishi mumkin.

O‘simlik qoplamini nega faqat foizli qoplash sifatida o‘ylamaslik kerak?

Sharhda o‘simlik qoplamining miqdori kabi uning konfiguratsiyasi ham muhim. Daraxt, buta va maysa kabi turli qatlamlarning mavjudligi; o‘simliklarning guruhlanish shakli va vertikal toj tuzilishi soyalash hamda evapotranspiratsiyaning fazoviy taqsimotini o‘zgartirishi mumkin.

Kiritilgan Antenucci va hamkasblari tadqiqotida vertikal va qatlamli toj tuzilishi sovituvchi ta’sir bilan bog‘liq ekani keltiriladi. Li va Song simulyatsiya tadqiqoti ham o‘simliklarning guruhlanishi mikroiqlimni yaxshilashi mumkinligini bildiradi. Ushbu natijalar yagona “ideal o‘simlik ulushi”ni bermaydi; o‘simliklar qayerda va qanday joylashtirilishi ham muhimligini ko‘rsatadi.

Bino yo‘nalishi nega yashil hudud kabi muhim bo‘lishi mumkin?

Binolar shamolni yo‘naltiradigan, soya hosil qiladigan va quyosh radiatsiyasining sirtlarga yetib borish usulini o‘zgartiradigan katta fizik to‘siqlardir. Manba bino joylashuvi va yo‘nalishi mahalliy shamol aylanishi va issiqlik taqsimotiga ta’sir qilishini; o‘simlik qoplami bilan bino yo‘nalishi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir shamol tezligi va issiqlikning chiqarilishini o‘zgartirishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Shu sababli yashil hududni rejalashtirish faqat landshaft elementlarini tanlash sifatida ko‘rilmasligi kerak. Bir xil daraxt qatori turli bino yo‘nalishlarida yoki turli ko‘cha eni/balandligi nisbatlarida bir xil havo oqimini hosil qilmasligi mumkin.

Sirt materiallari nega muhim?

Manbaning integratsiyalashgan dizayn doirasida sirt materiallari asosiy dizayn vositalaridan biridir. Turli sirtlar quyosh radiatsiyasini turli miqdorda yutishi, saqlashi va qayta atrof-muhitga berishi mumkin. Shu sababli ko‘kalamzorlashtirish va qattiq qoplama strategiyasi birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak.

Biroq sharh barcha materiallarni alohida sinab, universal “eng yaxshi qoplama”ni aniqlamagan. Material tanlovi mahalliy iqlim, soyalash darajasi, foydalanish maqsadi va boshqa dizayn unsurlari bilan birgalikda baholanishi kerak degan xulosaga kelinadi.

UTCI va PET Ushbu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

UTCI va PET ochiq makondagi termal qulaylik tadqiqotlarida ishlatiladigan birlashtirilgan termal baholash ko‘rsatkichlaridir; manba ularni adabiyot qidiruvining atamalari va kiritilgan tadqiqotlarning qulaylik baholashlari kontekstida ishlatadi, biroq ushbu sharh UTCI yoki PET uchun matematik tenglama bermagani sababli Verianla manbadan tashqari formula yaratmaydi.

UTCI

Universal Thermal Climate Index (UTCI), meteorologik muhitning insonga birgalikdagi termal ta’sirini baholashga qaratilgan termal stress/qulaylik ko‘rsatkichidir. Ushbu ta’rif konseptual tushuntirish uchun; maqolaning yangi topilmasi emas.

Manbada issiq-quruq sharoitda o‘tkazilgan bir tadqiqot ko‘cha morfologiyasini optimallashtirish orqali UTCIni eng issiq oylarda %12,2 gacha kamaytirishi mumkinligi keltiriladi. Ushbu qiymat muayyan tadqiqot, iqlim va morfologiya sharoitlariga tegishli.

PET

Physiological Equivalent Temperature (PET), insonning termal muhit bilan o‘zaro ta’sirini baholashda ishlatiladigan yana bir termal qulaylik ko‘rsatkichidir. Manba PETni qidiruv strategiyasida muhim kalit atama sifatida ishlatadi; biroq PET hisobining tenglamalari yoki model parametrlarini bermaydi.

Shu sababli Verianla maqolasi PET uchun manbada bo‘lmagan tenglama, metabolizm parametri yoki kiyim koeffitsiyentini yaratmaydi.

Ushbu manbada markaziy matematik formula bormi?

Yo‘q. Maqola tizimli sharh xususiyatiga ega va yangi fizik, statistik yoki optimallashtirish tenglamasini ishlab chiqmaydi. Manbada ilmiy rolga ega sonli tuzilmalar PRISMA tanlov sonlari, sifat baholash ulushi va ko‘rib chiqilgan tadqiqotlardan keltirilgan ayrim ta’sir qiymatlaridir. Shu sababli formula bo‘lmagan bo‘limlarga o‘quv ko‘rinishi uchun sun’iy tenglama qo‘shilmagan.

Uch tadqiqot savoli

Uch qismli konseptual doira

Qidiruv kalit so‘zlarining nazariy asosi uchta axborot guruhiga tayangan:

1. Atrof-muhit fizikasi: harorat, namlik, shamol tezligi va quyosh radiatsiyasi.
2. Dizayn aralashuvlari: o‘simlik turi va joylashuvi, sirt materiallari, soyalash va fazoviy joylashuv.
3. Insonga yo‘naltirilgan natijalar: termal hissiyot, faollik naqshlari va psixologik qulaylik.

Tadqiqotning asosiy yangilik da’vosi ham ushbu uch qatlamni bir baholash doirasida bir-biriga bog‘lashdir.

PRISMA 2020 tanlov jarayoni

Qidiruv satri

Manba Scopus va Web of Science’da sarlavha, annotatsiya va kalit so‘z maydonlarida ishlatgan so‘rovni quyidagi shaklda beradi:

("microclimat comfort" OR "thermal comfort" OR "UTCI" OR "PET" OR "heat stress") AND ("green space" OR "urban park" OR "residential green" OR "apartment landscape") AND ("design" OR "layout" OR "vegetation configuration" OR "shading" OR "surface material")*

Manba ichidagi yozuv izohi: So‘rovda “microclimat comfort” iborasi manbada aynan shu shaklda, “e” harfisiz bosilgan. Bu haqiqiy qidiruvda ishlatilgan atamami yoki faqat maqoladagi yozuv xatosimi — manba tushuntirmaydi. Takrorlanuvchanlik nuqtayi nazaridan so‘rov bu yerda yashirincha tuzatilmagan.

Nashr yili mezonidagi manba ichidagi nomuvofiqlik

Metod bo‘limi qidiruv 2015–2025 yillarda chop etilgan ingliz tilidagi taqrizlangan jurnal maqolalari bilan cheklanganini bildiradi. Biroq kiritilgan tadqiqotlar 1-jadvalida Antenucci va hamkasblarining 2026-yilgi tadqiqoti bor va topilmalar bo‘limida u ochiq ravishda “Antenucci et al. (2026)” deb muhokama qilinadi.

Manba ushbu farq sababini tushuntirmaydi. Shu sababli Verianla 2026-yilgi tadqiqotni ro‘yxatdan chiqarmaydi ham, qidiruv davrini o‘z qarori bilan 2015–2026 ga o‘zgartirmaydi; har ikki ma’lumot birga va aynan saqlanadi.

Kiritish va chiqarish mezonlari

Sharh taqrizlangan jurnal maqolalariga e’tibor qaratgan; kvartira, turar joy yoki ochiq makon mikroiqlimiga aloqador bo‘lmagan, qulaylik natijalari uchun empirik ma’lumot yoki nazariy doira bermagan va taqrizlangan jurnal maqolasi bo‘lmagan tadqiqotlar sarlavha/annotatsiya bosqichida chiqarib tashlangan.

To‘liq matn bosqichida faqat ichki makonga qaratilib, ochiq makon mikroiqlimi ma’lumotini bermagan olti tadqiqot, tegishli miqdoriy yoki sifatli qulaylik metrikalarini yetarli darajada hisobot qilmagan besh tadqiqot va turar joy dizayn strategiyalariga bevosita qo‘llanmaydigan besh tadqiqot chiqarib tashlangan.

Sifat baholash qanday amalga oshirilgan?

Kiritilgan 22 ta tadqiqot Joanna Briggs Institute (JBI) kuzatuv va eksperimental tadqiqot tekshiruv ro‘yxatlaridan moslashtirilgan mezonlar bilan baholangan. Ko‘rib chiqilgan to‘rtta asosiy yo‘nalish:

• Tadqiqot maqsadlari va dizaynining aniqligi.
• Usulning tadqiqot savoliga mosligi.
• Atrof-muhit sensorlari va qulaylik ko‘rsatkichlari kabi o‘lchov vositalarining haqiqiyligi va ishonchliligi.
• Ma’lumot tahlili va talqinning yetarliligi.

Har bir tadqiqot ikki baholovchi tomonidan mustaqil ko‘rib chiqilgan va fikrlar farqi konsensus muhokamasi orqali hal qilingan. Manba 17 ta tadqiqot (%77) o‘rta-yuqori sifat darajasida, besh tadqiqot esa kichik tanlanma, uzoq muddatli ma’lumot yetishmasligi yoki tasdiqlash jarayonining yetarli hisobot qilinmagani sababli cheklanganini bildiradi.

Manba 22 ta tadqiqotning har biri uchun alohida JBI ballini yoki cheklangan besh tadqiqotning to‘liq ro‘yxatini e’lon qilingan asosiy jadvalda bermaydi. Shu sababli Verianla qaysi besh tadqiqot past sifat guruhida ekanini taxmin qilmaydi.

Kiritilgan 22 ta tadqiqot nimani qamrab oladi?

Iqlim hududiga ko‘ra harorat, namlik va shamolning ma’nosi

Ushbu jadval universal chegara qiymatlarini bermaydi. “O‘rtacha shamol”, “yuqori namlik” yoki “qulay harorat” uchun yagona sonli chegara manbada belgilanmagan. Shu sababli Verianla manbada bo‘lmagan m/s, %RH yoki °C chegaralarini yaratmaydi.

Issiq va nam iqlimda shamol nega muhim?

Yuqori nisbiy namlik inson tanasining ter bug‘lanishi orqali issiqlik yo‘qotishini qiyinlashtirishi mumkin. Shu sababli manba issiq-nam iqlimlarda shamollatish, soyalash va evapotranspiratsiyani birgalikda ko‘rib chiqishni tavsiya qiladi.

Shamol faqat “havo haroratini pasaytiradigan” o‘zgaruvchi emas. Havo harakati inson tanasi va atrof-muhit o‘rtasidagi konveksiya orqali issiqlik almashinuvi hamda sirt namligining chiqarilishiga ta’sir qiladi; shuningdek nam havoning fazoviy taqsimotini o‘zgartirishi mumkin. Biroq haddan tashqari shamol har bir iqlimda qulaylikni oshiradi degan xulosani manbadan chiqarib bo‘lmaydi.

Issiq-quruq iqlimda morfologiya nega muhimlashadi?

Issiq-quruq muhitlarda kunduzgi quyosh yuklamasi va yuqori harorat ustun bo‘lishi mumkin; tungi sharoit esa juda boshqacha bo‘lishi mumkin. Manba ko‘cha yo‘nalishi, quyosh burchaklari va shamol taqsimotini birgalikda baholash muhimligini ta’kidlaydi.

Kiritilgan issiq-quruq tadqiqotlardan birida morfologiyani optimallashtirish eng issiq oylarda UTCIni %12,2 gacha kamaytirgani keltiriladi. Bu natija ayniqsa ko‘cha morfologiyasining termal qulaylikka ta’sirini ko‘rsatadi, biroq boshqa shahar yoki iqlim uchun ayni ko‘rsatkich kutilishini isbotlamaydi.

Obyektiv va subyektiv ma’lumot nega birga zarur?

Bir hududning havo harorati, namligi va shamolini sensorlar bilan o‘lchash mumkin. Biroq ayni fizik sharoit turli yoshdagi, turli faollik darajasidagi yoki turli xulqiy moslashuvga ega odamlar tomonidan bir xil idrok qilinmasligi mumkin.

Manbaning asosiy nazariy hissalaridan biri arxitektura/mikroiqlim o‘lchovlarini atrof-muhit psixologiyasi va inson idroki bilan birlashtirishga urinishidir. Keksa foydalanuvchilarning mikroiqlim idroki faollik vaqtlariga qarab o‘zgarishi kabi kiritilgan topilmalar faqat fizik sensor ma’lumotlari butun termal tajribani tushuntirish uchun yetarli bo‘lmasligi mumkinligini ko‘rsatadi.

Mavjud Mikroiqlim Baholash Usullarining Asosiy Muammolari Nimalar?

Manba sinteziga ko‘ra sonli simulyatsiya va CFD yuqori tafsilot berishi mumkin, biroq hisoblash xarajati va mutaxassislik talabi yuqori; dala o‘lchovlari real muhitni bevosita qamrab oladi, ammo vaqt va resurs talab qiladi va qamrovi cheklangan bo‘lishi mumkin; statistik yoki inson idrokiga asoslangan yondashuvlar foydalanuvchi tajribasini ochib berishi mumkin, biroq fizik muhitni ayni aniqlikda ifodalay olmasligi mumkin. Eng muhim bo‘shliq — ushbu usullar dinamik iqlim, inson xulq-atvori va ko‘p fazoviy/vaqt miqyosini yagona tizimda yetarlicha birlashtira olmasligidir.

CFD nima?

Computational Fluid Dynamics (CFD), Hisoblash Suyuqliklar Dinamikasi, havo oqimi va issiqlik ko‘chishi kabi suyuqlik xatti-harakatlarini sonli usulda yechishga qaratilgan modellashtirish yondashuvidir. Mikroiqlim kontekstida binolar va yashil hududlar atrofidagi shamol yo‘llari hamda termal maydonlarni o‘rganishda ishlatilishi mumkin.

Manba bahosiga ko‘ra CFD yuqori tafsilot va murakkab o‘zaro ta’sirlarni ifodalash afzalligiga ega; buning evaziga yuqori hisoblash xarajati, mutaxassislik talabi va to‘g‘ri natija uchun keng qamrovli kirish ma’lumotlariga ehtiyoj sezishi mumkin.

ENVI-met nima?

ENVI-met kiritilgan ayrim mikroiqlim tadqiqotlarida ishlatilgan mikroiqlim simulyatsiya vositasining nomidir. Manba Kuala Lumpurdagi ko‘cha kanyoni va Tianjindagi o‘simlik ulushi/ko‘cha yo‘nalishi tadqiqotlarida ENVI-met ishlatilganini bildiradi.

Ushbu tizimli sharh ENVI-metni o‘zi ishga tushirmagan va yangi ENVI-met simulyatsiyasini yaratmagan. Dastur kiritilgan tadqiqotlarning usullaridan biridir.

Surrogate model nega taklif etiladi?

Yuqori aniqlikdagi fizikaga asoslangan simulyatsiyalar ko‘plab dizayn variantlarini baholash kerak bo‘lganda hisoblash jihatidan qimmat bo‘lishi mumkin. Manbada ko‘rib chiqilgan tadqiqotlardan biri shamol taqsimotini bashorat qilish uchun chuqur o‘rganishga asoslangan surrogate modeldan foydalangan.

Surrogate modelning maqsadi murakkab asosiy model xatti-harakatini pastroq hisoblash xarajati bilan taxminiy ifodalashdir. Biroq bu surrogate model barcha shaharlarda fizik simulyatsiya o‘rnini tasdiqlashsiz bosishi mumkin degani emas; modelning haqiqiyligi o‘qitish ma’lumotlarining qamrovi va maqsad sharoitlar uchun alohida baholanishi kerak.

Dala o‘lchovlarining afzalligi va chegarasi

Dala o‘lchovlari real atrof-muhit sharoitlarini bevosita kuzatgani sababli yuqori amaliy haqiqiylik beradi. Havo harorati, namlik, shamol va foydalanuvchi idroki bir xil fizik makonda kuzatilishi mumkin.

Bunga qarshi ravishda keng sensor tarmog‘ini o‘rnatish, turli fasl va soatlarda takroriy o‘lchash, inson ishtirokchilarni jalb qilish va uzoq muddatli kuzatuv olib borish vaqt va resurs talab qiladi. Shu sababli manba dala ma’lumotlarining fazoviy va vaqt qamrovi cheklangan bo‘lishi mumkinligini bildiradi.

Atrof-muhit psixologiyasi yondashuvining roli

Atrof-muhit psixologiyasiga asoslangan baholashlar insonlarning qulaylik idroki va makon bilan o‘zaro ta’siriga bevosita kirishi mumkin. Bu termometr yoki shamol sensori bilan o‘lchab bo‘lmaydigan subyektiv o‘lchamni ko‘rinadigan qiladi.

Biroq subyektiv baholashning o‘zi fizik muhitdagi harorat, shamol va radiatsiya maydonlarini yuqori aniqlikda ta’riflamaydi va natijalarni turli fizik kontekstlarga umumlashtirish qiyin bo‘lishi mumkin. Shu sababli tadqiqot fizik o‘lchovlar va inson idrokini bir-birining muqobili emas, to‘ldiruvchisi deb ko‘radi.

Baholash vositalarini taqqoslash

Dizayn tavsiyalari qaysi mexanizmlarga asoslanadi?

Manba 5-rasmdagi takrorlanuvchi yorliqlar

Manba 5-rasmning “Microclimatic Outcomes” ustunida “Airflow Enhancement” va “Thermal Comfort Improvement” iboralari alohida qutilarda takrorlanadi. Manba ushbu takrorlar ikki xil miqdoriy natija anglatishini izohlamaydi.

Shu sababli Verianla yuqoridagi jadval va sxemalarda bir xil yorliqni sun’iy ravishda ikki alohida ilmiy natijaga aylantirmagan; matnda aniq qo‘llab-quvvatlangan noyob mexanizm va natijalarni birgalikda taqdim etgan.

Nazariy hissa: arxitektura + atrof-muhit fizikasi + inson idroki

Manba tadqiqotning nazariy hissasini uchta fan birlashuvi orqali belgilaydi. Mikroiqlim nazariyasi soya, transpiratsiya va shamollatishning atrof-muhitga ta’sirini; iqlimga moslashuv mahalliy iqlimga ko‘ra yashil infratuzilmaning miqyosi va joylashuvini; inson qulayligi va xulq-atvori esa foydalanuvchilar fizik sharoitlarni qanday boshdan kechirishini qamrab oladi.

Kelajak tadqiqot yo‘nalishlari

Ushbu jadval kelajakda bu texnologiyalar albatta muvaffaqiyatli bo‘lishini ko‘rsatmaydi. Manbaning xulosa bo‘limi IoT sensorlari, sun’iy intellekt bashorat modellari va raqamli egizaklar istiqbolli tadqiqot yo‘llari ekanini, biroq ularning haqiqiy samaradorligi turli iqlim va madaniyatlarda uzoq muddatli dala tasdig‘ini talab qilishini aniq bildiradi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot turi

Tadqiqot yangi dala tajribasi, laboratoriya tajribasi, CFD simulyatsiyasi, mashina o‘rganishini o‘qitish yoki klinik tadqiqot o‘tkazmagan. Asosiy usul tizimli adabiyot sharhidir. Kiritilgan 22 ta tadqiqot orasida dala o‘lchovi, so‘rov, simulyatsiya, mashina o‘rganishi, modellashtirish, optimallashtirish va boshqa sharhlar mavjud.

Bibliometrik tarmoq tahlili o‘tkazilganmi?

Yo‘q. Mualliflar ayniqsa to‘liq bibliometrik tarmoq tahlili o‘tkazmaganini ta’kidlaydi. Birgalikdagi iqtibos xaritasi, hammualliflik tarmog‘i yoki kalit so‘zlarning birgalikda uchrashish tahlili qilinmagan. Maqsad sohaning intellektual tarmoq tuzilmasini xaritalash emas; dizayn strategiyalari, atrof-muhit harakatlantiruvchilari va baholash usullarini sintez qilishdir.

Ma’lumotlar bazalari

PRISMA tanlov sonlari Web of Science va Scopus orqali hisobot qilingan. Metod matni shuningdek “other suitable scholarly sources” iborasini ishlatadi; biroq 187 yozuvli dastlabki hovuz va PRISMA saralash sonlari aniq Web of Science va Scopus bilan bog‘langan.

Nashr tili va turi

Manba qidiruv strategiyasida faqat ingliz tilidagi taqrizlangan jurnal maqolalari kiritilganini bildiradi. Konferensiya materiallari, tahririyat maqolalari va kitob bo‘limlari qidiruvdan tashqari misollar sifatida sanaladi.

Bu tanlov metodologik izchillikni oshirishi mumkin; biroq ingliz tilidan boshqa mahalliy tadqiqotlar va turli nashr turlaridagi dalillar qamrovdan tashqarida qolishiga olib kelishi mumkin. Manba buni alohida “tilga bog‘liq og‘ish” sifatida miqdoriy tahlil qilmaydi; Verianla bu nuqtani yangi xulosa sifatida kengaytirmaydi.

Sharhning asosiy sonli tuzilmasi

Nega meta-tahlil qilinmadi?

Kiritilgan tadqiqotlar bir xil aralashuvni bir xil iqlimda va bir xil natija metrikasi bilan o‘lchamaydi. Ayrimlari dala haroratini, ayrimlari UTCIni, ayrimlari shamol maydonini, ayrimlari foydalanuvchi idrokini, ayrimlari simulyatsiyani va ayrimlari sifatli taqqoslashlarni beradi.

Ushbu geterogen tuzilma sababli tadqiqot umumiy ta’sir kattaligi yoki pooled confidence interval hisoblamagan; natijalarni dizayn mexanizmlari va metodologik naqshlar darajasida sintez qilgan. Shu sababli manbada “22 ta tadqiqot o‘rtacha haroratni X °C pasaytirdi” degan xulosa yo‘q.

Eng aniq miqdoriy misol: UTCIning %12,2 kamayishi

1-jadval va muhokama bo‘limida issiq-quruq muhitda ko‘cha morfologiyasini optimallashtirish UTCI qiymatini eng issiq oylarda %12,2 gacha kamaytirishi mumkin bo‘lgan tadqiqot keltiriladi.

“%12,2 gacha” iborasi maksimal hisobot qilingan ta’sirni anglatadi; barcha vaqtlar, barcha ko‘chalar yoki barcha iqlimlarning o‘rtachasi emas. Shuningdek UTCIning foiz o‘zgarishi havo harorati bevosita %12,2 pasayganini anglatmaydi. UTCI termal stress ko‘rsatkichi bo‘lib, natija o‘sha tadqiqotning model/dala sharoitlariga bog‘liq.

Asosiy topilma 1: O‘simlik konfiguratsiyasi

O‘simlik qoplamining mavjudligi muhim; biroq manba sintezi ayniqsa vertikal tuzilma, qatlamlanish va guruhlanish kabi konfiguratsiya xususiyatlari mikroiqlim samaradorligini o‘zgartirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Daraxt, buta va maysa kabi turli qatlamlar soyalash hamda evapotranspiratsiya sirtini o‘zgartiradi.

Asosiy topilma 2: Soyalash va evapotranspiratsiya

Soyalash to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh ta’siri va sirt issiqlik yutilishini kamaytirishi mumkin. Evapotranspiratsiya esa suvning bug‘lanishi va o‘simliklardan atmosferaga uzatilishi orqali sovituvchi mexanizmga hissa qo‘shishi mumkin. Manba ushbu ikki jarayonni yashil hududlarning termal tartibga solish mexanizmi markazida ko‘rsatadi.

Asosiy topilma 3: Havo oqimi

Bino morfologiyasi, ko‘cha yo‘nalishi va o‘simlik joylashuvi shamol yo‘llarini o‘zgartirishi mumkin. Mos havo harakati issiqlik chiqarilishiga va ayrim nam muhitlarda namlik taqsimotiga hissa qo‘shishi mumkin. Biroq o‘simliklar haddan tashqari zich yoki noto‘g‘ri joylashtirilsa, ba’zi hollarda havo oqimini ham to‘sishi mumkinligi sababli manba yagona universal o‘simlik zichligini tavsiya qilmaydi.

Asosiy topilma 4: Iqlim konteksti

Sharh doimiy ta’kidlaydigan mavzu — dizayn strategiyasi iqlimdan mustaqil emas. Issiq-nam iqlimda shamollatish va namlik boshqaruvi muhimlashsa, issiq-quruq muhitda soya, quyosh nazorati va kun davomidagi harorat o‘zgarishi boshqacha optimallashtirish muammosini yuzaga keltirishi mumkin.

Shu sababli boshqa mamlakat yoki shaharda muvaffaqiyatli bo‘lgan landshaft dizaynini bevosita ko‘chirish ilmiy jihatdan yetarli emas. Mahalliy quyosh yo‘li, shamol rejimi, namlik, bino morfologiyasi va foydalanuvchi xulq-atvori qayta baholanishi kerak.

Asosiy topilma 5: Inson idrokining yetarli integratsiya qilinmasligi

Manba adabiyotning katta qismi harorat, namlik va shamol kabi obyektiv parametrlarga urg‘u berishini; ko‘p atrof-muhit o‘zaro ta’sirlari va odamlarning subyektiv qulaylik javoblarini bitta doirada ko‘rib chiqadigan tadqiqotlar cheklanganroq ekanini bildiradi.

Shu sababli kelajakda faqat sensor tarmog‘ini kengaytirish yetarli deb hisoblanmaydi. Atrof-muhit ma’lumotlari bilan foydalanuvchi xulq-atvori, termal hissiyot va psixologik qulaylik ma’lumotlari birgalikda baholanadigan usullarga ehtiyoj bor.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• O‘simlik qoplami va o‘simlik konfiguratsiyasi mikroiqlim va termal qulaylikka ta’sir qila oladigan asosiy dizayn vositalaridir.
• Soyalash va evapotranspiratsiya yashil hududlarning sovituvchi mexanizmlari markazida.
• Bino va ko‘cha yo‘nalishi shamol taqsimoti va issiqlik chiqarilishiga ta’sir qilishi mumkin.
• Iqlim konteksti dizayn aralashuvlarining samaradorligini sezilarli o‘zgartiradi.
• Harorat, namlik va shamol kabi fizik o‘lchovlarni insonning subyektiv qulaylik ma’lumotlari bilan birga ko‘rib chiqish zarur.
• Mavjud simulyatsiya, dala va idrokiy usullarning bir-birini to‘ldiruvchi kuchli va zaif tomonlari bor.
• Yanada dinamik, ko‘p usulli va inson xulq-atvorini qamrab oluvchi baholash doiralari tadqiqot ehtiyojidir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Har bir turar joy yashil hududida ma’lum daraxt ulushi qat’iy optimal ekani ko‘rsatilmagan.
• Barcha iqlimlar uchun yagona ideal o‘simlik turi yoki sirt materiali aniqlanmagan.
• Yashil hududlar har qanday sharoitda havo haroratini ma’lum °C ga pasaytiradi degan xulosa olinmagan.
• %12,2 UTCI kamayishi 22 ta tadqiqotning umumiy ta’siri emas.
• IoT, sun’iy intellekt yoki raqamli egizakdan foydalanish termal qulaylikni albatta oshirishi ushbu sharhda sinovdan o‘tkazilmagan.
• Taklif etilgan integratsiyalashgan doira turli iqlimlarda yangi dala tajribalari bilan hali tasdiqlanmagan.
• Sharh turar joy atrofidagi barcha foydalanuvchi guruhlari uchun bir xil termal qulaylik javobini taxmin qilmaydi.
• Obyektiv harorat o‘lchovi va subyektiv qulaylik o‘rtasida yagona universal sababiy koeffitsiyent hisoblanmagan.

Asosiy cheklovlar

Faqat 22 ta yakuniy tadqiqot: 187 ta yozuv orasidan faqat 22 ta tadqiqot kiritilgan. Mualliflar bu keng tematik qamrov uchun umumlashtirish imkonini cheklashini aniq bildiradi.

Juda turli makon turlari: Ko‘rib chiqilgan adabiyot faqat ko‘p qavatli uylar atrofidagi yashil hududlardan iborat emas; bog‘lar, ko‘cha kanyonlari, kampuslar, tarixiy hududlar va markaziy biznes rayonlari ham qamrovga kiradi. Shu sababli har bir topilma turar joy majmuasiga bir xil darajada bevosita ko‘chirilmaydi.

Usul geterogenligi: Dala o‘lchovi, simulyatsiya, so‘rov, mashina o‘rganishi, optimallashtirish va sharh kabi turli usullardan olingan natijalar yagona statistik ta’sir kattaligiga birlashtirilmagan.

Dinamik tasdiqlash yetishmasligi: Ko‘plab mavjud modellar statik yoki cheklangan sharoitlarda tasdiqlangan bo‘lib, fasl, inson faolligi va doimiy o‘zgaruvchi mikroiqlim sharoitlarini yetarlicha ifodalay olmasligi mumkin.

Uzoq muddatli ma’lumot yetishmasligi: Sifat baholashda ayrim tadqiqotlar uzoq muddatli ma’lumot bermagani alohida qayd etilgan.

Inson xulq-atvori va psixofiziologik ma’lumot bo‘shlig‘i: Atrof-muhit o‘zgaruvchilari tez-tez o‘lchansa-da, foydalanuvchi idroki va xulq-atvorini bir xil darajada tizimli integratsiya qilish cheklangan.

Nashr davri nomuvofiqligi: Manba metod bo‘limida 2015–2025 nashr davrini ko‘rsatsa-da, kiritilgan tadqiqotlardan kamida biri 2026-yilga tegishli. Manba ushbu farq sababini tushuntirmaydi.

Qidiruv satri yozilishi: E’lon qilingan so‘rov “microclimat comfort” iborasini o‘z ichiga oladi. Bu hisobotdagi imlo xatosimi yoki haqiqiy so‘rovning aynan o‘zi ekanini manba tushuntirmaydi.

Kelajak tadqiqotlar tasdig‘i qanday bo‘lishi kerak?

Manba taklif etilgan fanlararo doirani turli iqlim mintaqalari va shahar kontekstlarida empirik holat tadqiqotlari bilan tasdiqlashni tavsiya qiladi. Buning uchun faqat qisqa muddatli sensor o‘lchovlari emas, balki uzoq muddatli dala ma’lumotlari va inson javoblarini birgalikda kuzatish muhim.

IoT sensorlari yuqori chastotada harorat, namlik, shamol va boshqa mikroiqlim ma’lumotlarini berishi mumkin. Sun’iy intellekt va mashina o‘rganishi murakkab naqshlarni tahlil qilishda ishlatilishi mumkin. Gibrid modellar fizikaga asoslangan yondashuv bilan ma’lumotga yo‘naltirilgan yondashuvni birlashtirishi mumkin. Masofadan zondlash esa kengroq fazoviy qamrovni ta’minlashi mumkin.

Biroq manba bu texnologiyalar taklif etilgan doiraning muvaffaqiyatini allaqachon isbotlaganini aytmaydi. Mualliflarning xulosa jumlasiga ko‘ra, ushbu yangiliklarning haqiqiy samaradorligi turli iqlim va madaniy kontekstlarda mustahkam uzoq muddatli dala tasdig‘iga bog‘liq.

Manba va Usul Izohi

Asl sarlavha: Microclimate Control for Outdoor Thermal Comfort in Apartment Residential Green Spaces: A Systematic Review of Climate-Responsive Design Strategies and Assessment Methods

Mualliflar: Keying Hu; Mohd Farid Mohamed; Wardah Fatimah Mohammad Yusoff.

Mualliflar tartibi: Manbadagi tartib aynan saqlangan.

Mas’ul muallif: Mohd Farid Mohamed.

Muassasa: Faculty of Engineering and Built Environment, Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM), Bangi 43600, Malaysia.

Teng hissa / teng birinchi mualliflik: Manbada teng birinchi mualliflik yoki teng hissa belgisi ko‘rsatilmagan.

Jurnal: Urban Science.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Maqola turi: Systematic Review / tizimli sharh.

Jild / son / maqola raqami: 10(10), 602.

DOI: 10.3390/urbansci10100602

Maxsus son: Architectural Design and Sustainable Urban Planning.

Yuborilgan sana: 29-may 2026.

Tahrir sanasi: 1-iyul 2026.

Qabul sanasi: 6-oktyabr 2026.

Nashr sanasi: 16-oktyabr 2026.

Taqriz holati: Urban Science jurnalida chop etilgan taqrizlangan tizimli sharh.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rasmiy nashr yozuvi: MDPI Urban Science, DOI 10.3390/urbansci10100602.

Kalit so‘zlar: microclimate control; outdoor thermal comfort; urban heat island mitigation; green space design; climate-responsive design; systematic review; PRISMA.

Qidiruv ma’lumotlar bazalari: Web of Science va Scopus.

Usul: PRISMA 2020 tizimli qidiruv va tanlov jarayoni; aralash sifatli/miqdoriy adabiyot sintezi; moslashtirilgan Joanna Briggs Institute sifat baholashi.

Dastlabki yozuvlar soni: 187.

Yakuniy tadqiqotlar soni: 22.

Sifat baholash: 17 ta tadqiqot (%77) o‘rta-yuqori; besh tadqiqotda kichik tanlanma, uzoq muddatli ma’lumot yetishmasligi yoki yetarli bo‘lmagan tasdiqlash hisoboti kabi cheklovlar.

Meta-tahlil: O‘tkazilmagan. Umumiy pooled effect size, meta-regressiya yoki umumiy ishonch oralig‘i hisobot qilinmagan.

Bibliometrik tarmoq tahlili: O‘tkazilmagan. Co-citation, co-authorship va keyword co-occurrence xaritalash tadqiqot maqsadidan tashqarida qoldirilgan.

Taklif etilgan konseptual tuzilma: Atrof-muhit fizikasi + dizayn aralashuvlari + insonga yo‘naltirilgan termal qulaylik natijalarini integratsiya qilish.

Asosiy dizayn o‘zgaruvchilari: O‘simlik qoplami va konfiguratsiyasi, soyalash, evapotranspiratsiya, sirt materiallari, bino/ko‘cha yo‘nalishi, shamollatish va fazoviy joylashuv.

Asosiy baholash usullari: Sonli simulyatsiya, CFD, dala o‘lchovi, atrof-muhit psixologiyasi/subyektiv baholash, mashina o‘rganishi va surrogate model yondashuvlari.

Manba ichidagi usul nomuvofiqligi: Qidiruv mezoni 2015–2025 deb hisobot qilinganiga qaramay, kiritilgan 1-jadvalda Antenucci et al. (2026) mavjud. Manba bu farqni tushuntirmaydi.

Manba ichidagi qidiruv satri izohi: E’lon qilingan so‘rovda “microclimat comfort” yozilishi mavjud; bu maqola imlo xatosimi yoki haqiqiy so‘rov tokenimi — ko‘rsatilmagan.

Manba ichidagi vizual izoh: 5-rasmning natija ustunida “Airflow Enhancement” va “Thermal Comfort Improvement” yorliqlari takrorlanadi. Verianla qayta qurishida bu takrorlar yangi ilmiy kategoriyalar sifatida talqin qilinmagan.

Kelajak texnologiya tavsiyalari: IoT asosidagi real vaqt monitoringi, AI/ML bashorati, fizika + ma’lumotga yo‘naltirilgan gibrid modellashtirish, masofadan zondlash, inson xulq-atvori va uzoq muddatli dala tadqiqotlari. Bular mavjud tadqiqotda tasdiqlangan yangi tizimlar emas, kelajak tadqiqot yo‘nalishlaridir.

Supplementary Materials: PRISMA 2020 checklist.

Moliyalashtirish: Mualliflar tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmaganini bildiradi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Manba ushbu tizimli sharhda yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmaganini va ma’lumot almashish qo‘llanmasligini bildiradi.

Minnatdorchilik: Mualliflar tadqiqotga ko‘rsatilgan yordam uchun Universiti Kebangsaan Malaysia Faculty of Engineering and Built Environment bo‘limiga minnatdorchilik bildiradi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Etika qo‘mitasi / axborotli rozilik: Manba PDFda alohida Institutional Review Board yoki Informed Consent bayonoti yo‘q. Yangi inson ishtirokchisi ma’lumoti yaratilmagani sababli Verianla manbada bo‘lmagan tasdiq raqami yoki “qo‘llanmaydi” bayonotini yaratmaydi.

Generativ sun’iy intellekt bayonoti: Manba PDFda alohida generative AI foydalanish bayonoti yo‘q.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish: Keying Hu va Mohd Farid Mohamed. Usul: Keying Hu. Tasdiqlash: Mohd Farid Mohamed va Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Formal tahlil va tadqiqot: Keying Hu. Dastlabki qoralama: Keying Hu. Ko‘rib chiqish va tahrirlash: Mohd Farid Mohamed va Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Nazorat: Mohd Farid Mohamed va Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Barcha mualliflar chop etilgan versiyani o‘qib, tasdiqlagan.

Asosiy talqin chegarasi: Ushbu maqola 22 xil tadqiqotning geterogen dalillarini sintez qiladi. Alohida foizlar va dizayn ta’sirlari barcha iqlimlar uchun umumiy ta’sir sifatida talqin qilinmasligi kerak; taklif etilgan integratsiyalashgan doira turli iqlim va madaniyatlarda yangi dala tadqiqotlari bilan tasdiqlanishi zarur.