Турак жай жашыл аймактарында микроклиматты көзөмөлдөө, көп кабаттуу үйлөрдүн айланасындагы короолордо, жашыл аймактарда, көчө четтеринде жана чакан ачык мейкиндиктерде абанын температурасы, салыштырмалуу нымдуулук, шамал, күн радиациясы жана орточо радиациялык температура сыяктуу жергиликтүү атмосфералык шарттарды; өсүмдүк жамынтыгы, көлөкөлөө, беттик материалдар, имараттын багытталышы жана мейкиндиктик жайгашуу сыяктуу долбоорлоо куралдары аркылуу адамдын ачык мейкиндиктеги жылуулук комфортун колдой тургандай башкарууга багытталган долбоорлоо ыкмасы. Бул системалуу сереп PRISMA 2020 алкагында Web of Science жана Scopus'тан башталган 187 жазууну иргеп, 22 изилдөөнү кеңири синтездеген.

Серептин негизги жыйынтыгы жашыл аймакты долбоорлоо жөн гана “көбүрөөк дарак отургузуу” эмес экендиги. Өсүмдүк жамынтыгынын көлөмү жана вертикалдык катмарлануусу, өсүмдүктөрдүн жайгашуусу, көлөкөнүн пайда болушу, эвопотранспирация, имараттар менен көчөлөрдүн багытталышы, шамал жолдору, беттик материалдар жана айланадагы шаардык ткань бири-бирине таасир берип, микроклиматты калыптандырат. Бир эле долбоордук кийлигишүүнүн таасири ысык-нымдуу, мелүүн же ысык-кургак климатта бирдей болбошу мүмкүн.

Изилдөөнүн экинчи негизги жыйынтыгы — азыркы адабият айлана-чөйрөнүн өзгөрмөлөрүн өлчөө жагынан адам комфортун баалоого караганда көбүрөөк өнүккөн. Абанын температурасы, салыштырмалуу нымдуулук жана шамалдын ылдамдыгы көп өлчөнгөнү менен, адамдардын чыныгы жылуулук сезими, жүрүм-туруму, активдүүлүк деңгээли жана психологиялык комфорту бул физикалык өлчөөлөр менен жетиштүү интеграцияланбайт. Ошондуктан авторлор сунуштаган концептуалдык алкак айлана-чөйрө физикасын, долбоордук кийлигишүүлөрдү жана адамга багытталган жыйынтыктарды бир баалоо түзүмүндө бириктирүүгө аракет кылат.

Сереп сандык мета-анализ эмес. Ар башка климатта, мейкиндикте жана методдор менен жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн жыйынтыктары бир жалпы эффект өлчөмүнө бириктирилген эмес. Мисалы, ысык-кургак шарттагы бир изилдөөдө көчө морфологиясын оптималдаштыруу аркылуу Universal Thermal Climate Index (UTCI) маанисин эң ысык айларда %12,2ге чейин азайтууга болору билдирилет; бул көрсөткүч ушул серептин өзүнүн эксперименттик жыйынтыгы же бардык климаттар үчүн жалпы жарактуу көрсөткүч эмес.

Булактын маанилүү методологиялык чеги — акыркы синтез болгону 22 изилдөөгө таянышы жана бул изилдөөлөр көп кабаттуу үйлөрдүн айланасындагы жашыл аймактардан тышкары парктарды, көчө каньондорун, кампустарды, тарыхый райондорду жана борбордук бизнес аймактарын камтыган кеңири шаардык контексттерди да камтыйт. Ошондуктан сунушталган долбоорлоо принциптери өткөрүлүп колдонулуучу алкак берсе да, белгилүү бир турак жай комплексинде колдонордон мурун жергиликтүү климат, шаардык морфология, өсүмдүк түзүмү жана колдонуучу жүрүм-туруму өзүнчө текшерилиши керек.

Микроклимат деген эмне?

Булак колдонгон мааниде микроклимат, чоң шаар же аймактын жалпы климатынан кичине масштабда түзүлгөн жергиликтүү атмосфералык шарттар. Көп кабаттуу үйдүн короосу, имарат жанындагы жашыл аймак, жөө жол, чакан парк, көчө чети же бир нече курулуштун ортосундагы ачык аянт өз микроклиматына ээ болушу мүмкүн.

Изилдөө микроклиматтын негизги физикалык компоненттерине абанын температурасы, салыштырмалуу нымдуулук, шамалдын ылдамдыгы, күн радиациясы жана орточо радиациялык температураны киргизет. Бир эле күнү жана бир эле шаарда эки ачык мейкиндиктин аба температурасы окшош болсо да, бир жер түз күн нурун көп алса, экинчиси дарактын көлөкөсүндө болушу мүмкүн; бир жер шамалга ачык болсо, экинчисин имараттар тосуп турушу мүмкүн. Ошондуктан адамдар сезген жылуулук шартын термометрдеги аба температурасы менен гана түшүндүрүүгө болбойт.

Ачык мейкиндиктеги жылуулук комфорт деген эмне?

Ачык мейкиндиктеги жылуулук комфорт адамдын ачык жерде жылуулук чөйрөсүн канчалык кабыл алууга боло турган же ыңгайлуу деп сезишине байланыштуу. Изилдөөнүн алкагында жылуулук комфорт жөн гана физикалык температура эмес; температура, нымдуулук, шамал, күн/радиациялык жүк сыяктуу айлана-чөйрө өзгөрмөлөрү менен катар адамдын жылуулук сезими, активдүүлүгү жана психологиялык кабылдоосу да маанилүү.

Ошондуктан жашыл аймактын “салкын” болушу менен адамдардын аны “комфорттуу” деп табышы бир эле түшүнүк эмес. Изилдөө аныктаган боштуктардын бири — ушул эки маалымат катмарын, башкача айтканда объективдүү айлана-чөйрө өлчөөсү менен субъективдүү адам тажрыйбасын жетиштүү бириктире албоо.

Орточо радиациялык температура эмне үчүн маанилүү?

Орточо радиациялык температура, адам денеси айланадагы беттерден жана күндөн алган же айлана-чөйрөгө чыгарган радиациялык таасирди бирге чагылдырган жылуулук чөйрөсүнүн өзгөрмөлөрүнүн бири. Бул концептуалдык түшүндүрмө изилдөөнүн жаңы жыйынтыгы эмес; булак орточо радиациялык температураны микроклимат компоненттеринин бири катары аныктайт.

Мисалы, түз күн алдында катуу беттин жанында турган адам менен дарак көлөкөсүндө турган адамдын аба температурасы окшош болушу мүмкүн; бирок денеге түшкөн радиациялык жүк айырмалангандыктан жылуулук тажрыйбасы да айырмаланышы мүмкүн. Ошондуктан көлөкөлөө ачык мейкиндиктеги жылуулук комфорт дизайнында аба температурасын гана өзгөртпөстөн, түз радиациялык жүктү азайта алган курал катары маанилүү.

Эвопотранспирация деген эмне жана жашыл аймакка кандай таасир этет?

Эвопотранспирация, беттерден буулануу менен өсүмдүктөрдүн жалбырактарынан атмосферага суу буусун өткөрүүчү транспирация процесстерин бирге кароо. Булак жашыл аймактардын муздатуучу таасирин түшүндүргөндө көлөкө менен эвопотранспирацияны бирге баса белгилейт.

Өсүмдүктөр күн нурун тосуп турган физикалык көлөкө элементтери гана эмес. Өсүмдүк ткандарынан суу атмосферага өткөндө энергия суунун фаза алмашуусуна сарпталат жана бул процесс айланадагы жылуулук жүгүн жөнгө салууга көмөктөшөт. Ошондуктан дарак, бадал жана чөп айкалыштары микроклиматка ээлеген аянты менен гана эмес, вертикалдык түзүмү жана эвопотранспирация үчүн түзгөн активдүү бети менен да таасир бере алат.

Шаардык жылуулук аралы менен изилдөөнүн байланышы

Шаардык жылуулук аралы — жыш курулган жана катуу беттери көп шаар аймактарынын айланадагы азыраак курулган жерлерге салыштырмалуу жогорку температура көрсөтүшү менен байланышкан көрүнүш. Булак кириш бөлүмүндө тез урбанизация айрым шаарларда беттик температураны 2–5 °C жогорулата аларын мурунку адабияттан берет. Бул маани серептин өзүнүн өлчөөсү эмес.

Бетон, асфальт, жыш имарат тканы жана чектелген өсүмдүк жамынтыгы күн энергиясынын топтолушу жана түнкүсүн кайра чыгарылышы сыяктуу процесстерди өзгөртө алат. Жашыл аймактар болсо көлөкөлөө, эвопотранспирация жана аба агымын колдогон мейкиндиктик дизайн аркылуу бул жылуулук жүгүн азайтуу мүмкүнчүлүгүнө ээ.

Жашыл Аймак Дизайны Ачык Мейкиндиктеги Жылуулук Комфортко Кантип Таасир Этет?

Серептин синтезине ылайык, жашыл жамынтык, өсүмдүк конфигурациясы, имараттардын жайгашуусу жана багытталышы менен айланадагы шаардык ткань көлөкөлөөгө, эвопотранспирацияга, шамалдын ылдамдыгына жана жылуулуктун таралышына биргелешип таасир берет. Бул процесстердин натыйжасында аба жана радиациялык температура жүгү өзгөрүп, адамдар сезген ачык мейкиндиктеги жылуулук комфорт жакшырышы же начарлашы мүмкүн.

Өсүмдүк жамынтыгын эмне үчүн жөн гана пайыздык каптоо катары кароого болбойт?

Серепте өсүмдүк жамынтыгынын көлөмү сыяктуу эле анын конфигурациясы да маанилүү. Дарак, бадал жана чөп сыяктуу ар башка катмарлардын болушу; өсүмдүктөрдүн топтолуу формасы жана вертикалдык таажы түзүмү көлөкөлөө менен эвопотранспирациянын мейкиндиктик таралышын өзгөртө алат.

Киргизилген Antenucci жана кесиптештеринин изилдөөсүндө вертикалдык жана катмарлуу таажы түзүмү муздатуучу таасир менен байланыштуу экени айтылат. Li жана Song симуляциялык изилдөөсү да өсүмдүктөрдүн топтолушу микроклиматты жакшырта аларын билдирет. Бул жыйынтыктар бир эле “идеал өсүмдүк катышын” чыгарбайт; өсүмдүктөрдүн кайда жана кандай жайгашканы да маанилүү экенин көрсөтөт.

Имараттын багытталышы эмне үчүн жашыл аймактай эле маанилүү болушу мүмкүн?

Имараттар шамалды багыттаган, көлөкө түзгөн жана күн радиациясынын беттерге жетүү ыкмасын өзгөрткөн ири физикалык тоскоолдуктар. Булак имараттын жайгашуусу жана багытталышы жергиликтүү шамал циркуляциясына жана жылуулуктун таралышына таасир этерин; өсүмдүк жамынтыгы менен имараттын багытталышынын өз ара аракеттенүүсү шамалдын ылдамдыгын жана жылуулуктун чыгарылышын өзгөртө аларын баса белгилейт.

Ошондуктан жашыл аймакты пландоо ландшафт элементтерин тандоо катары гана каралбашы керек. Бир эле дарак катары ар башка имарат багыттарында же көчөнүн туурасы/бийиктиги катышы өзгөргөндө бирдей аба агымын бербеши мүмкүн.

Беттик материалдар эмне үчүн маанилүү?

Булактын интеграцияланган дизайн алкагында беттик материалдар негизги долбоорлоо куралдарынын бири. Ар башка беттер күн радиациясын ар башка көлөмдө сиңирип, сактап жана кайра чөйрөгө бере алат. Ошондуктан жашылдандыруу менен катуу каптама стратегиясын бирге кароо керек.

Бирок сереп бардык материалдарды бирден сынап, универсалдуу “эң жакшы каптама” аныктаган эмес. Материал тандоосу жергиликтүү климат, көлөкөлөө деңгээли, пайдалануу максаты жана башка дизайн элементтери менен бирге бааланышы керек деген жыйынтыкка келет.

UTCI жана PET Бул Изилдөөдө Эмнени Билдирет?

UTCI жана PET ачык мейкиндиктеги жылуулук комфорт изилдөөлөрүндө колдонулган бириккен жылуулук баалоо көрсөткүчтөрү; булак аларды адабият издөө терминдери жана киргизилген изилдөөлөрдүн комфорт баалоолору контекстинде колдонот, бирок бул сереп UTCI же PET үчүн математикалык теңдеме бербегендиктен Verianla булактан тышкары формула чыгарбайт.

UTCI

Universal Thermal Climate Index (UTCI), метеорологиялык чөйрөнүн адамга биргелешкен жылуулук таасирин баалоого арналган жылуулук стресс/комфорт көрсөткүчү. Бул аныктама концептуалдык окутуу үчүн; макаланын жаңы жыйынтыгы эмес.

Булакта ысык-кургак шартта жүргүзүлгөн бир изилдөө көчө морфологиясын оптималдаштыруу аркылуу UTCIни эң ысык айларда %12,2ге чейин азайта алганын билдирет. Бул маани белгилүү изилдөө, климат жана морфология шарттарына тиешелүү.

PET

Physiological Equivalent Temperature (PET), адамдын жылуулук чөйрөсү менен өз ара аракетин баалоодо колдонулган дагы бир жылуулук комфорт көрсөткүчү. Булак PETти издөө стратегиясында маанилүү ачкыч термин катары колдонот; бирок PET эсептөөнүн теңдемелерин же модель параметрлерин бербейт.

Ошондуктан Verianla макаласы PET үчүн булакта жок теңдеме, метаболизм параметри же кийим коэффициентин чыгарбайт.

Бул булакта борбордук математикалык формула барбы?

Жок. Макала системалуу сереп болуп саналат жана жаңы физикалык, статистикалык же оптимизациялык теңдеме иштеп чыкпайт. Булакта илимий ролу бар сандык түзүмдөр PRISMA тандоо сандары, сапатты баалоо катышы жана каралган изилдөөлөрдөн алынган айрым эффект маанилери. Ошондуктан формула жок бөлүмдөргө окутуучу көрүнүш үчүн жасалма теңдеме кошулган эмес.

Үч изилдөө суроосу

Үч бөлүктүү концептуалдык алкак

Издөө ачкыч сөздөрүнүн теориялык негизи үч маалымат тобуна таянат:

1. Айлана-чөйрө физикасы: температура, нымдуулук, шамалдын ылдамдыгы жана күн радиациясы.
2. Дизайн кийлигишүүлөрү: өсүмдүк түрү жана жайгашуусу, беттик материалдар, көлөкөлөө жана мейкиндиктик жайгашуу.
3. Адамга багытталган жыйынтыктар: жылуулук сезими, активдүүлүк үлгүлөрү жана психологиялык комфорт.

Изилдөөнүн негизги жаңылык дооматы да ушул үч катмарды бир баалоо алкагында байланыштыруу.

PRISMA 2020 тандоо процесси

Издөө сабы

Булак Scopus жана Web of Science'та аталыш, аннотация жана ачкыч сөз талааларында колдонгон сурамды төмөнкүдөй берет:

("microclimat comfort" OR "thermal comfort" OR "UTCI" OR "PET" OR "heat stress") AND ("green space" OR "urban park" OR "residential green" OR "apartment landscape") AND ("design" OR "layout" OR "vegetation configuration" OR "shading" OR "surface material")*

Булак ичиндеги жазылыш эскертүүсү: Сурамда “microclimat comfort” сөз айкашы булакта ушул түрдө, “e” тамгасы жок басылган. Бул чыныгы издөөдө колдонулган терминби же макаладагы гана жазуу катасыбы — булак түшүндүрбөйт. Кайталануучулук үчүн сурам бул жерде унчукпай оңдолгон эмес.

Жарыяланган жыл критерийиндеги булак ичиндеги дал келбестик

Метод бөлүмү издөө 2015–2025-жылдары чыккан англис тилиндеги рецензияланган журнал макалалары менен чектелгенин айтат. Бирок киргизилген изилдөөлөрдүн 1-таблицасында Antenucci жана кесиптештеринин 2026-жылкы изилдөөсү бар жана жыйынтык бөлүмүндө бул иш ачык түрдө “Antenucci et al. (2026)” деп талкууланат.

Булак бул айырманын себебин түшүндүрбөйт. Ошондуктан Verianla 2026-жылкы изилдөөнү тизмеден чыгарбайт жана издөө мезгилин өз алдынча 2015–2026 деп өзгөртпөйт; эки маалымат тең чогуу жана өзгөртүүсүз сакталат.

Киргизүү жана чыгаруу критерийлери

Сереп рецензияланган журнал макалаларына багытталган; батир, турак жай же ачык мейкиндик микроклиматына тиешеси жок, комфорт жыйынтыктары үчүн эмпирикалык маалымат же теориялык алкак камтыбаган жана рецензияланган журнал макаласы болбогон изилдөөлөр аталыш/аннотация баскычында четтетилген.

Толук текст баскычында ички мейкиндикке гана көңүл буруп, ачык мейкиндик микроклиматы боюнча маалымат бербеген алты изилдөө, тиешелүү сандык же сапаттык комфорт метрикаларын жетишсиз баяндаган беш изилдөө жана көп кабаттуу турак жай дизайнынын стратегияларына түз колдонууга болбогон беш изилдөө четтетилген.

Сапатты баалоо кантип жүргүзүлдү?

Киргизилген 22 изилдөө Joanna Briggs Institute (JBI) байкоочу жана эксперименттик изилдөө текшерүү тизмелеринен ылайыкташтырылган критерийлер менен бааланган. Каралган негизги төрт тармак:

• Изилдөө максаттары менен изилдөө дизайнынын ачыктыгы.
• Методдун изилдөө суроосуна ылайыктуулугу.
• Айлана-чөйрө сенсорлору жана комфорт көрсөткүчтөрү сыяктуу өлчөө куралдарынын жарактуулугу жана ишенимдүүлүгү.
• Маалымат талдоосунун жана чечмелөөнүн жетиштүүлүгү.

Ар бир изилдөө эки баалоочу тарабынан өз алдынча каралып, пикир келишпестиктер консенсус талкуусу аркылуу чечилген. Булак 17 изилдөө (%77) орто-жогорку сапатта болгонун, беш изилдөө болсо чакан үлгү, узак мөөнөттүү маалыматтын жоктугу же валидация процессинин жетишсиз баяндалышы себептүү чектелүү болгонун белгилейт.

Булак 22 изилдөөнүн ар бири үчүн өзүнчө JBI баллын же чектөөсү бар беш изилдөөнүн толук тизмесин жарыяланган негизги таблицада бербейт. Ошондуктан Verianla кайсы беш изилдөө төмөн сапат тобунда экенин божомолдобойт.

Киргизилген 22 изилдөө эмнени камтыйт?

Климаттык аймакка жараша температура, нымдуулук жана шамалдын мааниси

Бул таблица универсалдуу чек маанилерди бербейт. “Орточо шамал”, “жогорку нымдуулук” же “ыңгайлуу температура” үчүн бир сандык чек булакта аныкталган эмес. Ошондуктан Verianla булакта жок m/s, %RH же °C чектерин чыгарбайт.

Ысык жана нымдуу климатта шамал эмне үчүн чечүүчү мааниге ээ?

Жогорку салыштырмалуу нымдуулук адам денесинин тердин буулануусу аркылуу жылуулук жоготуусун кыйындатышы мүмкүн. Ошондуктан булак ысык-нымдуу климатта желдетүү, көлөкөлөө жана эвопотранспирацияны бирге кароону сунуштайт.

Шамал жөн гана “аба температурасын төмөндөтүүчү” өзгөрмө эмес. Абанын кыймылы адам денеси менен чөйрөнүн конвекция аркылуу жылуулук алмашуусуна жана беттеги нымды алыстатууга таасир этет; ошондой эле нымдуу абанын мейкиндиктик таралышын өзгөртө алат. Бирок өтө катуу шамал бардык климатта комфортту жогорулатат деген тыянак булактан чыгарылбайт.

Ысык-кургак климатта морфология эмне үчүн алдыга чыгат?

Ысык-кургак чөйрөдө күндүз күн жүгү жана жогорку температура үстөм болушу мүмкүн; түнкү шарттар болсо таптакыр башкача болушу мүмкүн. Булак көчө багыты, күн бурчтары жана шамал таралышын бирге баалоонун маанилүүлүгүн баса белгилейт.

Киргизилген ысык-кургак изилдөөлөрдүн биринде морфологияны оптималдаштыруу UTCIни эң ысык айларда %12,2ге чейин азайтканы баяндалат. Бул жыйынтык көчө морфологиясынын жылуулук комфортко таасирин өзгөчө көрсөтөт, бирок башка шаар же климат үчүн ошол эле көрсөткүч күтүлөрүн далилдебейт.

Объективдүү жана субъективдүү маалымат эмне үчүн чогуу керек?

Бир жердин аба температурасы, нымдуулугу жана шамалы сенсорлор менен өлчөнөт. Бирок ошол эле физикалык шарттарды ар башка жаштагы, ар башка активдүүлүк деңгээлиндеги же жүрүм-турумдук адаптациясы ар башка адамдар бирдей кабылдабашы мүмкүн.

Булактын негизги теориялык салымдарынын бири — архитектуралык/микроклиматтык өлчөөлөрдү айлана-чөйрө психологиясы жана адамдын кабылдоосу менен бириктирүүгө аракет кылуу. Улгайган колдонуучулардын микроклиматты кабылдоосу активдүүлүк убактысына жараша өзгөргөнү сыяктуу киргизилген жыйынтыктар физикалык сенсор маалыматы толук жылуулук тажрыйбасын түшүндүрүүгө жетишсиз болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Учурдагы Микроклиматты Баалоо Методдорунун Негизги Көйгөйлөрү Кайсылар?

Булактын синтезине ылайык, сандык симуляция жана CFD жогорку деталдуулукту бере алат, бирок эсептөө наркы жана адистик талабы жогору; талаа өлчөөлөрү реалдуу чөйрөнү түз кармайт, бирок убакыт жана ресурс талап кылат жана камтуусу чектелүү болушу мүмкүн; статистикалык же адам кабылдоосуна негизделген ыкмалар колдонуучу тажрыйбасын ачып бере алат, бирок физикалык чөйрөнү ошол эле тактыкта чагылдырбашы мүмкүн. Эң маанилүү боштук — бул методдор динамикалык климатты, адам жүрүм-турумун жана бир нече мейкиндиктик/убакыттык масштабды бир системада жетиштүү интеграциялай албайт.

CFD деген эмне?

Computational Fluid Dynamics (CFD), Эсептөөчү Суюктуктар Динамикасы, аба агымы жана жылуулук ташуу сыяктуу суюктуктун жүрүм-турумун сандык чечүүгө багытталган моделдөө ыкмасы. Микроклимат контекстинде имараттар менен жашыл аймактардын айланасындагы шамал жолдорун жана жылуулук талааларын изилдөө үчүн колдонулушу мүмкүн.

Булактын баалоосуна ылайык CFD жогорку деталдуулук жана татаал өз ара аракеттенүүлөрдү көрсөтүү артыкчылыгына ээ; ошол эле учурда жогорку эсептөө наркы, адистик талабы жана так жыйынтык үчүн кеңири киргизүү маалыматын талап кылышы мүмкүн.

ENVI-met деген эмне?

ENVI-met — киргизилген айрым микроклимат изилдөөлөрүндө колдонулган микроклимат симуляция куралынын аталышы. Булак Kuala Lumpurдагы көчө каньону жана Tianjinдеги өсүмдүк катышы/көчө багыты изилдөөлөрүндө ENVI-met колдонулганын билдирет.

Бул системалуу сереп ENVI-metти өзү иштеткен эмес жана жаңы ENVI-met симуляциясын чыгарган эмес. Программа киргизилген изилдөөлөрдүн методдорунун бири.

Surrogate model эмне үчүн сунушталат?

Жогорку чечилиште физикага негизделген симуляциялар көп сандагы дизайн варианттарын баалоо керек болгондо эсептөө жагынан кымбат болушу мүмкүн. Булактагы каралган изилдөөлөрдүн бири шамал таралышын болжолдоо үчүн терең үйрөнүүгө негизделген surrogate model колдонгон.

Surrogate modelдин максаты — татаал негизги моделдин жүрүм-турумун төмөнүрөөк эсептөө наркы менен болжолдуу түрдө көрсөтүү. Бирок бул surrogate model бардык шаарларда физикалык симуляцияны текшерүүсүз алмаштыра алат дегенди билдирбейт; моделдин жарактуулугу окутуу маалыматынын камтуусу жана максаттуу шарттар үчүн өзүнчө бааланууга тийиш.

Талаа өлчөөлөрүнүн артыкчылыгы жана чеги

Талаа өлчөөлөрү реалдуу чөйрө шарттарын түз байкагандыктан жогорку практикалык жарактуулук берет. Абанын температурасы, нымдуулук, шамал жана колдонуучунун кабылдоосу бир эле физикалык мейкиндикте байкалышы мүмкүн.

Бирок кеңири сенсор тармагын орнотуу, ар башка мезгилдерде жана сааттарда кайталап өлчөө, адам катышуучуларды чогултуу жана узак мөөнөттүү байкоо жүргүзүү убакыт жана ресурс талап кылат. Ошондуктан булак талаа маалыматынын мейкиндиктик жана убакыттык камтуусу чектелүү калышы мүмкүн экенин белгилейт.

Айлана-чөйрө психологиясы ыкмасынын ролу

Айлана-чөйрө психологиясына негизделген баалоо адамдардын комфортту кабылдоосуна жана мейкиндик менен өз ара аракетине түз жетиши мүмкүн. Бул термометр же шамал сенсору өлчөй албаган субъективдүү өлчөмдү көрүнүктүү кылат.

Бирок субъективдүү баалоо физикалык чөйрөнүн температура, шамал жана радиация талааларын өз алдынча жогорку тактыкта аныктабайт жана жыйынтыктарды ар башка физикалык контексттерге жалпылоо кыйын болушу мүмкүн. Ошондуктан изилдөө физикалык өлчөөлөр менен адам кабылдоосун бири-биринин альтернативасы эмес, толуктоочусу катары карайт.

Баалоо куралдарын салыштыруу

Дизайн сунуштары кайсы механизмдерге негизделет?

Булактагы 5-сүрөттө кайталанган белгилер

Булактагы 5-сүрөттүн “Microclimatic Outcomes” тилкесинде “Airflow Enhancement” жана “Thermal Comfort Improvement” сөздөрү өзүнчө кутучаларда кайталанат. Булак бул кайталоолор эки башка сандык жыйынтыкты билдирерин түшүндүрбөйт.

Ошондуктан Verianla жогорудагы таблицаларда жана схемаларда бир эле белгини жасалма түрдө эки башка илимий жыйынтыкка айландырган эмес; текстте ачык колдоого алынган уникалдуу механизмдер менен жыйынтыктарды чогуу берген.

Теориялык салым: архитектура + айлана-чөйрө физикасы + адам кабылдоосу

Булак изилдөөнүн теориялык салымын үч дисциплинанын биригүүсү аркылуу аныктайт. Микроклимат теориясы көлөкө, транспирация жана желдетүүнүн айлана-чөйрөлүк таасирин; климатка ыңгайлашуу жергиликтүү климатка жараша жашыл инфраструктуранын масштабын жана жайгашуусун; адам комфорту жана жүрүм-туруму болсо колдонуучулар физикалык шарттарды кандай башынан өткөрөрүн камтыйт.

Келечектеги изилдөө багыттары

Бул таблица бул технологиялар келечекте сөзсүз ийгиликтүү болот дегенди көрсөтпөйт. Булактын жыйынтык бөлүмү IoT сенсорлору, жасалма интеллекттик болжолдоо моделдери жана санариптик эгиздер келечектүү изилдөө жолдору экенин, бирок алардын чыныгы натыйжалуулугу ар башка климат жана маданияттарда узак мөөнөттүү талаа валидациясын талап кыларын ачык айтат.

Изилдөөнүн Методу жана Жыйынтыктары

Изилдөөнүн түрү

Изилдөө жаңы талаа эксперименти, лабораториялык эксперимент, CFD симуляциясы, машина үйрөнүүсүн окутуу же клиникалык изилдөө жүргүзгөн эмес. Негизги метод — системалуу адабият сереби. Киргизилген 22 изилдөөнүн ичинде талаа өлчөөсү, сурамжылоо, симуляция, машина үйрөнүүсү, моделдөө, оптималдаштыруу жана башка серептер бар.

Библиометрикалык тармактык талдоо жүргүзүлдүбү?

Жок. Авторлор толук библиометрикалык тармактык талдоо жүргүзбөгөнүн өзгөчө белгилешет. Биргелешкен шилтеме картасы, биргелешкен авторлук тармагы же ачкыч сөздөрдүн чогуу кездешүү талдоосу жүргүзүлгөн эмес. Максат тармактын интеллектуалдык тармак түзүмүн карталоо эмес; дизайн стратегияларын, айлана-чөйрө кыймылдаткычтарын жана баалоо методдорун синтездөө.

Маалымат базалары

PRISMA тандоо сандары Web of Science жана Scopus аркылуу билдирилген. Метод тексти ошондой эле “other suitable scholarly sources” деген сөз айкашын колдонот; бирок 187 жазуудан турган баштапкы пул жана PRISMA иргөө сандары ачык түрдө Web of Science жана Scopusка байланышкан.

Жарыя тили жана түрү

Булак издөө стратегиясында англис тилиндеги жана рецензияланган журнал макалалары гана киргизилгенин белгилейт. Конференция материалдары, редакциялык макалалар жана китеп бөлүмдөрү издөөдөн тышкаркы мисалдар катары саналган.

Бул тандоо методологиялык ырааттуулукту жогорулатышы мүмкүн; бирок англис тилинен башка жергиликтүү изилдөөлөр жана ар башка жарыя түрүндөгү далилдер камтылбай калышы мүмкүн. Булак муну өзүнчө “тилдик бир жактуулук” деген ат менен сандык талдабайт; Verianla бул пунктту жаңы жыйынтык катары кеңейтпейт.

Серептин негизги сандык түзүмү

Мета-анализ эмне үчүн жүргүзүлгөн жок?

Киргизилген изилдөөлөр бир эле кийлигишүүнү бир эле климатта жана бир эле жыйынтык метрикасы менен өлчөбөйт. Айрымдары талаа температурасын, айрымдары UTCIни, айрымдары шамал талаасын, айрымдары колдонуучу кабылдоосун, айрымдары симуляцияны жана айрымдары сапаттык салыштырууларды берет.

Бул гетерогендүү түзүмдөн улам изилдөө жалпы эффект өлчөмүн же pooled confidence interval эсептеген эмес; жыйынтыктарды дизайн механизмдери жана методологиялык үлгүлөр деңгээлинде синтездеген. Ошондуктан булакта “22 изилдөө орточо температураны X °C төмөндөттү” деген жыйынтык жок.

Эң конкреттүү сандык мисал: UTCIнин %12,2 азайышы

1-таблица жана талкуу бөлүмүндө ысык-кургак чөйрөдө көчө морфологиясын оптималдаштыруу UTCI маанисин эң ысык айларда %12,2ге чейин азайта алган изилдөө баяндалат.

“%12,2ге чейин” деген сөз эң жогорку билдирилген эффектти билдирет; бардык убакыттын, бардык көчөлөрдүн же бардык климаттардын орточосу эмес. Ошондой эле UTCIнин пайыздык өзгөрүшү аба температурасы түздөн-түз %12,2 төмөндөдү дегенди билдирбейт. UTCI — жылуулук стресс көрсөткүчү жана жыйынтык ошол изилдөөнүн модель/талаа шарттарына көз каранды.

Негизги табылга 1: Өсүмдүк конфигурациясы

Өсүмдүк жамынтыгынын болушу маанилүү; бирок булак синтези вертикалдык түзүм, катмарлануу жана топтолуу сыяктуу конфигурациялык өзгөчөлүктөр микроклиматтык аткарымды өзгөртө аларын өзгөчө көрсөтөт. Дарак, бадал жана чөп сыяктуу ар башка катмарлар көлөкөлөө жана эвопотранспирация бетин өзгөртөт.

Негизги табылга 2: Көлөкөлөө жана эвопотранспирация

Көлөкөлөө түз күн таасирин жана беттик жылуулук түшүшүн азайта алат. Эвопотранспирация суунун бууланышы жана өсүмдүктөрдөн атмосферага өтүшү аркылуу муздатуучу механизмге салым кошот. Булак бул эки процессти жашыл аймактардын жылуулукту жөнгө салуу механизминин борборунда көрсөтөт.

Негизги табылга 3: Аба агымы

Имарат морфологиясы, көчө багыты жана өсүмдүк жайгашуусу шамал жолдорун өзгөртө алат. Ылайыктуу аба кыймылы жылуулукту чыгарууга жана айрым нымдуу чөйрөлөрдө нымдын таралышына көмөктөшөт. Бирок өсүмдүктөр өтө тыгыз же туура эмес жайгаштырылса, айрым учурларда аба агымына тоскоол болушу мүмкүн болгондуктан, булак бир эле универсалдуу өсүмдүк тыгыздыгын сунуштабайт.

Негизги табылга 4: Климаттык контекст

Сереп дайыма баса белгилеген тема — дизайн стратегиясы климаттан көз каранды эмес эмес. Ысык-нымдуу климатта желдетүү жана нымдуулукту башкаруу алдыга чыкса, ысык-кургак чөйрөдө көлөкө, күндү көзөмөлдөө жана күн ичиндеги температура өзгөрүүсү башкача оптималдаштыруу маселесин жаратышы мүмкүн.

Ошондуктан башка өлкөдө же шаарда ийгиликтүү болгон ландшафт дизайнын түз көчүрүү илимий жактан жетишсиз. Жергиликтүү күн жолу, шамал режими, нымдуулук, имарат морфологиясы жана колдонуучу жүрүм-туруму кайра бааланууга тийиш.

Негизги табылга 5: Адам кабылдоосунун жетишсиз интеграциясы

Булак адабияттын чоң бөлүгү температура, нымдуулук жана шамал сыяктуу объективдүү параметрлерге басым жасаарын; көптөгөн айлана-чөйрөлүк өз ара аракеттенүүлөрдү жана адамдардын субъективдүү комфорт реакцияларын бир алкакта караган изилдөөлөр азыраак экенин белгилейт.

Ошондуктан келечекте сенсор тармагын эле кеңейтүү жетиштүү деп эсептелбейт. Айлана-чөйрө маалыматы менен колдонуучу жүрүм-туруму, жылуулук сезими жана психологиялык комфорт маалыматтары чогуу бааланган методдор керек.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Өсүмдүк жамынтыгы жана өсүмдүк конфигурациясы микроклиматка жана жылуулук комфортко таасир бере алган негизги дизайн куралдары.
• Көлөкөлөө жана эвопотранспирация жашыл аймактардын муздатуучу механизмдеринин борборунда.
• Имарат жана көчө багыты шамал таралышына жана жылуулукту чыгарууга таасир эте алат.
• Климаттык контекст дизайн кийлигишүүлөрүнүн натыйжалуулугун олуттуу өзгөртөт.
• Температура, нымдуулук жана шамал сыяктуу физикалык өлчөөлөрдү адамдын субъективдүү комфорт маалыматы менен бирге кароо керек.
• Учурдагы симуляциялык, талаалык жана кабылдоого негизделген методдордун бири-бирин толуктаган күчтүү жана алсыз жактары бар.
• Динамикалуураак, көп методдуу жана адам жүрүм-турумун камтыган баалоо алкактары изилдөө муктаждыгы.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Ар бир көп кабаттуу турак жайдын жашыл аймагында белгилүү бир дарак катышы так оптималдуу экени көрсөтүлгөн эмес.
• Бардык климаттар үчүн бир эле идеал өсүмдүк түрү же беттик материал аныкталган эмес.
• Жашыл аймактар бардык шартта аба температурасын белгилүү °C өлчөмүндө төмөндөтөт деген жыйынтыкка келген эмес.
• UTCIнин %12,2 азайышы 22 изилдөөнүн жалпы эффекти эмес.
• IoT, жасалма интеллект же санариптик эгиз колдонуу жылуулук комфортту сөзсүз жогорулатары бул серепте текшерилген эмес.
• Сунушталган интеграцияланган алкак ар башка климатта жаңы талаа эксперименттери менен азырынча текшерилген эмес.
• Сереп көп кабаттуу үйлөрдүн айланасындагы бардык колдонуучу топтор үчүн бирдей жылуулук комфорт реакциясын болжобойт.
• Объективдүү температура өлчөөсү менен субъективдүү комфорттун ортосунда бир универсалдуу себептик коэффициент эсептелген эмес.

Негизги чектөөлөр

Болгону 22 акыркы изилдөө: 187 жазуунун ичинен 22 изилдөө гана киргизилген. Авторлор бул кең тематикалык камтуу үчүн жалпыланууну чектээрин ачык белгилешет.

Ар түрдүү мейкиндик түрлөрү: Каралган адабият көп кабаттуу үйлөрдүн айланасындагы жашыл аймактар менен гана чектелбейт; парктар, көчө каньондору, кампустар, тарыхый райондор жана борбордук бизнес аймактары да камтылган. Ошондуктан ар бир табылга турак жай комплексине бирдей деңгээлде түз өткөрүлбөйт.

Методдордун гетерогендүүлүгү: Талаа өлчөөсү, симуляция, сурамжылоо, машина үйрөнүүсү, оптималдаштыруу жана сереп сыяктуу ар башка методдордон алынган жыйынтыктар бир статистикалык эффект өлчөмүнө бириктирилген эмес.

Динамикалык валидациянын жетишсиздиги: Көптөгөн учурдагы моделдер статикалык же чектелген шарттарда текшерилген жана мезгилди, адам активдүүлүгүн жана дайыма өзгөргөн микроклимат шарттарын жетиштүү чагылдырбашы мүмкүн.

Узак мөөнөттүү маалыматтын жоктугу: Сапатты баалоодо айрым изилдөөлөр узак мөөнөттүү маалымат бербегени өзгөчө белгиленген.

Адам жүрүм-туруму жана психофизиологиялык маалымат боштугу: Айлана-чөйрө өзгөрмөлөрү көп өлчөнгөнү менен, колдонуучунун кабылдоосу жана жүрүм-туруму ошол деңгээлде системалуу интеграцияланган учурлар чектелүү.

Жарыялоо мезгилиндеги дал келбестик: Булак метод бөлүмүндө 2015–2025 жарыя мезгилин көрсөткөнү менен, киргизилген изилдөөлөрдүн жок дегенде бири 2026-жылга тиешелүү. Булак бул айырманын себебин түшүндүрбөйт.

Издөө сабынын жазылышы: Жарыяланган сурамда “microclimat comfort” сөз айкашы бар. Бул отчеттук жазуу катасыбы же чыныгы сурамдын дал өзүбү — булакта айтылган эмес.

Келечектеги изилдөөлөрдүн валидациясы кандай болушу керек?

Булак сунушталган дисциплиналар аралык алкак ар башка климаттык аймактарда жана шаардык контексттерде эмпирикалык кейс-изилдөөлөр менен текшерилишин сунуштайт. Бул үчүн кыска мөөнөттүү сенсор өлчөөлөрү гана эмес, узак мөөнөттүү талаа маалыматы менен адам реакцияларын чогуу көзөмөлдөө маанилүү.

IoT сенсорлору жогорку жыштыкта температура, нымдуулук, шамал жана башка микроклимат маалыматтарын бере алат. Жасалма интеллект жана машина үйрөнүүсү татаал үлгүлөрдү талдоо үчүн колдонулушу мүмкүн. Гибриддик моделдер физикага негизделген ыкма менен маалыматка багытталган ыкманы бириктире алат. Алыстан зонддоо болсо кеңири мейкиндиктик камтуу бере алат.

Бирок булак бул технологиялар сунушталган алкактын ийгилигин азыртан эле далилдеди деп айтпайт. Авторлордун өз жыйынтыгына ылайык, бул жаңылыктардын чыныгы натыйжалуулугу ар башка климат жана маданий контексттерде бекем узак мөөнөттүү талаа валидациясына көз каранды.

Булак жана Метод Эскертүүсү

Түп нуска аталышы: Microclimate Control for Outdoor Thermal Comfort in Apartment Residential Green Spaces: A Systematic Review of Climate-Responsive Design Strategies and Assessment Methods

Авторлор: Keying Hu; Mohd Farid Mohamed; Wardah Fatimah Mohammad Yusoff.

Авторлордун тартиби: Булактагы тартип өзгөртүүсүз сакталган.

Жооптуу автор: Mohd Farid Mohamed.

Мекеме: Faculty of Engineering and Built Environment, Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM), Bangi 43600, Malaysia.

Тең салым / тең биринчи авторлук: Булакта тең биринчи авторлук же тең салым белгиси көрсөтүлгөн эмес.

Журнал: Urban Science.

Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland.

Макала түрү: Systematic Review / системалуу сереп.

Том / сан / макала номери: 10(10), 602.

DOI: 10.3390/urbansci10100602

Атайын сан: Architectural Design and Sustainable Urban Planning.

Жөнөтүлгөн күнү: 29-май 2026.

Кайра кароо күнү: 1-июль 2026.

Кабыл алынган күнү: 6-октябрь 2026.

Жарыяланган күнү: 16-октябрь 2026.

Рецензия абалы: Urban Science журналында жарыяланган рецензияланган системалуу сереп.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Расмий жарыя жазуусу: MDPI Urban Science, DOI 10.3390/urbansci10100602.

Ачкыч сөздөр: microclimate control; outdoor thermal comfort; urban heat island mitigation; green space design; climate-responsive design; systematic review; PRISMA.

Издөө маалымат базалары: Web of Science жана Scopus.

Метод: PRISMA 2020 системалуу издөө жана тандоо процесси; аралаш сапаттык/сандык адабият синтези; ылайыкташтырылган Joanna Briggs Institute сапат баалоосу.

Баштапкы жазуулар саны: 187.

Акыркы изилдөөлөр саны: 22.

Сапатты баалоо: 17 изилдөө (%77) орто-жогорку; беш изилдөөдө чакан үлгү, узак мөөнөттүү маалыматтын жоктугу же жетишсиз валидация отчету сыяктуу чектөөлөр.

Мета-анализ: Жүргүзүлгөн эмес. Жалпы pooled effect size, мета-регрессия же жалпы ишеним аралыгы билдирилген эмес.

Библиометрикалык тармактык талдоо: Жүргүзүлгөн эмес. Co-citation, co-authorship жана keyword co-occurrence карталоосу изилдөөнүн максатынан тышкары калтырылган.

Сунушталган концептуалдык түзүм: Айлана-чөйрө физикасы + дизайн кийлигишүүлөрү + адамга багытталган жылуулук комфорт жыйынтыктарын интеграциялоо.

Негизги дизайн өзгөрмөлөрү: Өсүмдүк жамынтыгы жана конфигурациясы, көлөкөлөө, эвопотранспирация, беттик материалдар, имарат/көчө багыты, желдетүү жана мейкиндиктик жайгашуу.

Негизги баалоо методдору: Сандык симуляция, CFD, талаа өлчөөсү, айлана-чөйрө психологиясы/субъективдүү баалоо, машина үйрөнүүсү жана surrogate model ыкмалары.

Булак ичиндеги метод дал келбестиги: Издөө критерийи 2015–2025 деп билдирилгенине карабай, киргизилген 1-таблицада Antenucci et al. (2026) бар. Булак бул айырманы түшүндүрбөйт.

Булак ичиндеги издөө сабы боюнча эскертүү: Жарыяланган сурамда “microclimat comfort” жазылышы бар; бул макаладагы жазуу катасыбы же чыныгы сурам токенуубу — көрсөтүлгөн эмес.

Булак ичиндеги визуалдык эскертүү: 5-сүрөттүн жыйынтык тилкесинде “Airflow Enhancement” жана “Thermal Comfort Improvement” белгилери кайталанат. Verianla кайра түзүүсүндө бул кайталоолор жаңы илимий категориялар катары чечмеленген эмес.

Келечектеги технология сунуштары: IoT негизиндеги реалдуу убакыт мониторинги, AI/ML болжолдоосу, физика + маалыматка багытталган гибриддик моделдөө, алыстан зонддоо, адам жүрүм-туруму жана узак мөөнөттүү талаа изилдөөлөрү. Булар учурдагы изилдөөдө текшерилген жаңы системалар эмес, келечектеги изилдөө багыттары.

Supplementary Materials: PRISMA 2020 checklist.

Каржылоо: Авторлор изилдөө тышкы каржылоо албаганын билдиришет.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Булак бул системалуу серепте жаңы маалымат түзүлгөн же талданган эмес жана маалымат бөлүшүү колдонулбайт деп билдирет.

Ыраазычылык: Авторлор изилдөөгө көрсөтүлгөн колдоо үчүн Universiti Kebangsaan Malaysia Faculty of Engineering and Built Environment бөлүмүнө ыраазычылык билдиришет.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришет.

Этикалык комитет / маалымдалган макулдук: Булак PDFде өзүнчө Institutional Review Board же Informed Consent билдирүүсү жок. Жаңы адам катышуучу маалыматы түзүлбөгөндүктөн Verianla булакта жок бекитүү номерин же “колдонулбайт” деген билдирүүнү чыгарбайт.

Генеративдик жасалма интеллект тууралуу билдирүү: Булак PDFде өзүнчө generative AI колдонуу тууралуу билдирүү жок.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу: Keying Hu жана Mohd Farid Mohamed. Метод: Keying Hu. Валидация: Mohd Farid Mohamed жана Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Формалдуу талдоо жана изилдөө: Keying Hu. Алгачкы долбоор: Keying Hu. Карап чыгуу жана редакциялоо: Mohd Farid Mohamed жана Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Көзөмөл: Mohd Farid Mohamed жана Wardah Fatimah Mohammad Yusoff. Бардык авторлор жарыяланган версияны окуп, бекитишкен.

Негизги чечмелөө чеги: Бул макала 22 ар башка изилдөөнүн гетерогендүү далилдерин синтездейт. Жеке пайыздар жана дизайн таасирлери бардык климаттар үчүн жалпы эффект катары чечмеленбеши керек; сунушталган интеграцияланган алкак ар башка климат жана маданияттарда жаңы талаа изилдөөлөрү менен текшерилиши зарыл.