Devon qara şistləri və əhəngdaşlarının geokimyəvi–geoxronoloji təhlili, Myanmanın Northern Shan State bölgəsindəki çökmə süxurların kimyəvi tərkibini, çökmə zamanı dəniz dibinin redoks şəraitini, sedimentar piritdə saxlanılan iz elementləri və detrital zirkonların yaş paylanmasını birlikdə istifadə edərək bu süxurların mənşəyini və mümkün qızıl mənbə süxuru rolunu qiymətləndirən yanaşmadır. Tədqiqat bütün-süxur rentgen flüoresans analizini (XRF), sedimentar pirit üzərində lazer ablyasiyası–induktiv əlaqəli plazma kütlə spektrometriyasını (LA-ICP-MS) və detrital zirkon U–Pb yaşlandırmasını birləşdirmişdir.

Tədqiqatın əsas geokimyəvi nəticəsi Lower Devonian Zebingyi, Middle Devonian Wetwun və Middle–Upper Devonian Padaukpin vahidlərinin Post-Archean Australian Shale (PAAS) istinadına görə fərqli əsas element nümunələri göstərməsidir. Padaukpin CaO baxımından zənginləşmiş, SiO₂, TiO₂, Al₂O₃, Fe₂O₃ və K₂O baxımından isə PAAS-a təxminən oxşar səviyyələr göstərmişdir. Wetwun bu əsas oksidlərin çoxunda PAAS-a görə tükənmiş, lakin CaO baxımından zənginləşmişdir. Zebingyi isə CaO baxımından zəngin, digər əsas oksidlərin çoxunda güclü şəkildə tükənmiş kimi bildirilmişdir.

Ümumi üzvi karbon (TOC) Lower Devonian nümunələrində %5–9,7 aralığında və orta hesabla təxminən %8 olduğu halda Middle Devonian-da %2,5–3,2 aralığına, orta hesabla təxminən %2,9-a düşmüş; Middle–Upper Devonian Padaukpin nümunəsində yenidən %9,7-yə yüksəlmişdir. Tədqiqat iz element meyllərindən və V/Cr, V/(V+Ni) və U/Th nisbətlərindən istifadə edərək dəniz dibinin redoks şəraitini oksik, disoksik və yerli olaraq anoksik şərait arasında şərh etmişdir.

Sedimentar pirit təhlillərində Lower Wetwun vahidi ən yüksək qızıl dəyərlərini göstərmiş və Au konsentrasiyası 1,1 ppm-ə qədər çatmışdır. Zebingyi və Padaukpin kimi digər vahidlərdə Au aşağı və ya təxminən 0,3 ppm-ə qədər / aşkarlanma həddindən aşağı kimi bildirilmişdir. Müəlliflər buna görə Lower Wetwun qara şistlərini regional miqyasda mümkün qızıl mənbə süxurları kimi şərh edirlər.

Bu “qızıl mənbə süxuru” şərhi iqtisadi cəhətdən istismar edilə bilən qızıl yatağının birbaşa aşkarlandığı anlamına gəlmir. Tədqiqat sedimentar piritdəki yüksək Au-nun sonrakı metamorfik mayelərə qızıl verə biləcək ilkin şərt ola biləcəyini müzakirə edir; birbaşa filiz ehtiyatı, tenör modeli və ya mədən istismar oluna bilməsi qiymətləndirilməmişdir.

Detrital zirkon tədqiqatı ümumilikdə 45 zirkon dənəsindən 399, 480 və 537 Ma maksimum çökmə yaşları əldə etmişdir. Bununla belə 399 Ma yaşı yalnız bir gənc zirkona əsaslandığı üçün müəlliflər tərəfindən etibarlı qəbul edilmir. Daha yaşlı zirkon populyasiyalarında təxminən 400 Ma-dan 2500 Ma-a qədər uzanan çoxsaylı yaş zirvələri görülmüş və bunlar Sibumasu Terrane ilə mümkün Gondwana əlaqəsi baxımından müzakirə edilmişdir. Müəlliflər zirkon məlumat dəstinin məhdud olduğunu və bu paleocoğrafi əlaqənin daha çox məlumatla təsdiqlənməli olduğunu açıq şəkildə vurğulayırlar.

Qara Şist, Pirit və “Qızıl Mənbə Süxuru” Nə Deməkdir?

Qara şist üzvi maddə baxımından nisbətən zəngin, çox incə dənəli çökmə süxurdur; sedimentar pirit isə çökmə və erkən diagenez zamanı yarana bilən FeS₂ mineralıdır. Bu tədqiqatda piritin kristal quruluşuna daxil olan Au, Se, Co, Ni, Mo, Cu, Zn və digər iz elementlər keçmiş dəniz kimyasını və metal mənbə potensialını araşdırmaq üçün istifadə edilmişdir. “Qızıl mənbə süxuru” ifadəsi sonrakı geoloji proseslərdə hərəkətli mayelərə qızıl verə biləcək metalca zəngin mənbə litologiyanı bildirir; birbaşa iqtisadi filiz yatağı demək deyil.

Tədqiqat sahəsi haradadır?

Tədqiqat Myanmanın Northern Shan State bölgəsində, Mandalay ilə Pyin Oo Lwin ətrafındakı Paleozoy süxur vahidlərini əhatə edir. Tektonik baxımdan tədqiqat sahəsi Sibumasu Terrane daxilində qiymətləndirilmişdir. Sibumasu; Myanmar, Tayland, Malay Peninsula və ətraf bölgələrin Paleozoy paleocoğrafi inkişafının şərhində istifadə edilən mühüm kontinental bloklardan biridir.

Tədqiq edilən Devon formasiyaları

Tədqiqatın əsas Devon hədəfləri Lower Devonian Zebingyi Formation, Middle Devonian Wetwun Shale və Padaukpin Limestone, eləcə də bunların Maymyo Formation daxilindəki stratiqrafik əlaqələridir.

PAAS nədir və niyə istifadə olunur?

PAAS (Post-Archean Australian Shale), şist geokimyasının müqayisəsində istifadə olunan istinad tərkibidir. Mənbə Şəkil 9-da nümunələrin əsas və iz element tərkiblərini PAAS-a görə normallaşdırır.

Konseptual olaraq qrafikdəki:

\[ \frac{\text{Numune bileşimi}}{\text{PAAS bileşimi}} \]

nisbət 1-dən yuxarıdırsa müvafiq element və ya oksid PAAS-a görə zənginləşmiş, 1-dən aşağıdırsa tükənmiş kimi şərh olunur. Bu nisbət mənbə Şəkil 9-un ox məntiqinin izahıdır; tədqiqatda yeni təcrübə nəticəsi deyil.

TOC nədir?

Ümumi üzvi karbon (Total Organic Carbon, TOC), süxur daxilində üzvi maddədə olan karbon miqdarını bildirir. Bu tədqiqatda TOC çəki faizi kimi verilmiş və müxtəlif Devon vahidlərinin üzvi maddə zənginliyini izləmək üçün istifadə olunmuşdur.

LOD, limit of detection, yəni aşkarlanma həddidir. “<LOD” cihazın müvafiq elementi etibarlı kəmiyyət ölçmə həddindən aşağı gördüyünü bildirir; sıfır konsentrasiya demək deyil.

Paleoredoks Nisbətləri Keçmiş Dəniz Dibi Oksigenlənməsini Necə Göstərir?

Tədqiqat V/Cr, V/(V+Ni) və U/Th kimi ölçüsüz iz element nisbətlərini əvvəlki ədəbiyyatda müəyyən edilmiş hədlərlə müqayisə edərək çökmə zamanı dəniz dibinin oksik, disoksik, anoksik və ya euxinik olma ehtimalını şərh edir; bunlar birbaşa həll olmuş oksigen ölçmələri deyil, geokimyəvi proxy-lərdir.

Oksik, disoksik, anoksik və euxinik nə deməkdir?

• Oksik: mühitdə nisbətən kifayət qədər sərbəst oksigenin olması.
• Disoksik: oksigenin aşağı, lakin tamamilə yox olmadığı şərait.
• Anoksik: sərbəst oksigenin çox aşağı olduğu və ya olmadığı şərait.
• Euxinik: anoksik şəraitə əlavə olaraq sərbəst hidrogen sulfidin olduğu reduksiyaedici dəniz mühiti.

V/Cr nisbəti

\[ R_{V/Cr}=\frac{V}{Cr} \]

V və Cr eyni konsentrasiya vahidində istifadə edildikdə nisbət ölçüsüzdür.

Tədqiqatdakı bütün V/Cr dəyərləri 0,52–1,14 aralığındadır və bu hədd sisteminə görə oksik sinfə düşür.

V/(V+Ni) nisbəti

\[ R_{V/(V+Ni)}=\frac{V}{V+Ni} \]

Mənbə aşağıdakı hədləri verir:

Mənbə həddi xəbərdarlığı: Məqalənin özünün yazdığı siniflərdə 0,54–0,60 bölgəsi həm disoksik, həm də anoksik aralığa düşür; əlavə olaraq 0,82–0,84 arası ayrıca sinfə açıq şəkildə təyin edilmir. Verianla bu hədləri yenidən tərtib etmir. Mənbə Cədvəl 3 öz nümunələrini bu hədlərə görə təsnif etmişdir.

U/Th nisbəti

\[ R_{U/Th}=\frac{U}{Th} \]

Nümunə üzrə paleoredoks nəticələri

Üç proxy həmişə eyni sinfi vermədiyi üçün tədqiqat dəniz dibi şəraitini tək bir nisbət əsasında qəti müəyyən etmir. Xüsusilə JS-28 Wetwun nümunəsində V/(V+Ni) anoksik siqnal verdiyi halda V/Cr və U/Th oksik sinifdədir.

Se/Co Nisbətindən Atmosferik Oksigen Necə Təxmin Edilir?

Tədqiqat sedimentar piritdəki selen/kobalt nisbətini əvvəlcə \(P\) adlı köməkçi proxy parametrinə, sonra isə atmosferik O₂ təxmininə çevirən dərc olunmuş proxy əlaqəsindən istifadə edir; buna görə 28,7 wt% və 6,5 wt% O₂ dəyərləri birbaşa atmosfer nümunəsi ölçümü deyil, pirit geokimyasından törədilmiş model/proxy təxminləridir.

Se/Co nəyi təmsil edir?

Selen və kobaltın sedimentar piritdəki nisbi davranışı mənbədə atmosfer–okean oksigenlənməsinin dolayı qeydi kimi qəbul edilmişdir. Tədqiqat Se/Co nisbətinin Devon boyunca dəyişməsini atmosferik O₂ təxminləri ilə müqayisə edir.

Mənbə Şəkil 13 izahında köməkçi parametri bu şəkildə verir:

\[ P=10^{(0.89\times\log(Se/Co)+0.07)} \]

Burada Se/Co sedimentar piritdə ölçülən selen/kobalt nisbətidir.

Şəkil izahındakı atmosferik oksigen əlaqəsi PDF-də eynilə:

\[ \mathrm{wt\%\ O_2}=30P/1+P \]

şəklində çap olunmuşdur.

Formula tipoqrafiyası xəbərdarlığı: Mənbə məxrəc qrupunu açıq mötərizə ilə göstərmir. Buna görə Verianla tənliyi yenidən mötərizələyərək riyazi olaraq “düzəltməmiş” və mənbə dəyərlərini bu tənlik üzərindən yenidən hesablamamışdır. Məqalədəki 28,7 wt% və 6,5 wt% O₂ dəyərləri müəlliflərin bildirdiyi proxy nəticələri kimi ötürülür.

28,7 wt% O₂ nə vaxt görülür?

Mənbə xülasə və nəticə bölməsində 28,7 wt%-ə qədər yüksələn O₂ təxminini Middle Devonian-ın başlanğıcındakı Lower Wetwun və yüksək pirit Au dəyəri ilə əlaqələndirir. Buna qarşılıq Şəkil 13 altındakı müzakirə paraqrafında eyni 28,7 wt% dəyəri “Lower Devonian” ifadəsi ilə çəkilir. Mənbə bu xronoloji ifadə fərqini izah etmir.

Oksigen ilə qızıl arasında səbəb əlaqəsi sübut olunubmu?

Xeyr. Tədqiqat yüksək Se/Co–O₂ proxy dəyərləri ilə Lower Wetwun-dakı yüksək Au tərkibinin eyni zaman aralığında görülməsini fəal kontinental eroziya və artan qida/metal axını ssenarisi ilə izah edir. Lakin bu müşahidəvi geokimyəvi əlaqə yüksək atmosferik O₂-nin təkbaşına piritdə qızıl zənginləşməsinə səbəb olduğunu eksperimental şəkildə sübut etmir.

Eyni şəkildə aşağı Se və təxminən 6,5 wt%-ə qədər geriləyən O₂ təxminlərinin Late Devonian kütləvi yoxolması ilə əlaqəli ola biləcəyi müzakirə edilir; tədqiqat kütləvi yoxolmanın səbəbini təkbaşına sübut etmir.

U–Pb Detrital Zirkon Yaşları Bu Tədqiqatda Nəyi Göstərir?

Detrital zirkon U–Pb təhlili çöküntüyə daşınmış zirkon kristallarının yaş paylanmasından istifadə edərək həm çöküntünün çata biləcəyi ən qədim/gənc çökmə sərhədlərini, həm də sedimentin mənbələndiyi qədim kontinental və ya maqmatik sahələrin yaş imzasını araşdırır; bu tədqiqatda üç nümunədən ümumilikdə 45 zirkon istifadə edilmiş və 399, 480 və 537 Ma maksimum çökmə yaşları bildirilmişdir.

Zirkon niyə U–Pb yaşlandırmasına uyğundur?

Zirkonun kimyəvi formulu ZrSiO₄-dür. Zirkon kristallaşarkən uranı kristal quruluşuna ala bildiyi halda başlanğıcda qurğuşunu daha məhdud miqdarda qəbul edir. Zaman keçdikcə radioaktiv U izotopları Pb izotoplarına parçalanır. Kristaldakı U/Pb izotop əlaqələri beləliklə mineralın yaranma yaşı haqqında məlumat verir.

Zirkon fiziki və kimyəvi cəhətdən davamlı olduğuna görə çökmə süxurlara daşınarkən qədim mənbə süxurların yaş məlumatını qoruya bilər. Bununla belə radiasiya zədəsi və qurğuşun itkisi U–Pb sistemini poza bildiyi üçün Concordia əlaqələri və standart düzəlişləri vacibdir.

Maksimum çökmə yaşı nə deməkdir?

Bir sediment daxilində olan zirkon həmin zirkon kristalının yaranmasından əvvəl çökmüş ola bilməz. Buna görə ən gənc etibarlı detrital zirkon populyasiyası sedimentin çökməsi üçün maksimum yaş həddi verə bilər. Bu dəyər formasiyanın dəqiq çökmə yaşı ilə avtomatik olaraq eyni deyil.

399 Ma nəticəsi niyə zəifdir?

JS-18 üçün 399 Ma nəticəsi yalnız bir gənc detrital zirkon dənəsinə əsaslanır. Mənbənin nəticə və müzakirə bölmələri buna görə bu maksimum çökmə yaşının etibarlı olmaya biləcəyini açıq şəkildə bildirir. Verianla bu yaşı formasiyanın qəti və təsdiqlənmiş çökmə yaşı kimi istifadə etmir.

Zirkon yaş zirvələri

Mənbə daha ümumi olaraq 500, 1000, 1500, 2000 və 2500 Ma ətrafındakı çoxsaylı zirvə qruplarını da müzakirə edir. Bu çox yaşlı zirkonlar Devon sedimentlərinin özünün milyardlarla yaşında olduğu demək deyil; sedimentə daşınmış zirkonların daha qədim mənbə süxurlardan gəldiyini göstərir.

Gondwana əlaqəsi nə qədər güclüdür?

Müəlliflər yaş ehtimal paylanmalarını məlum Sibumasu, Sukhothai və Indochina Terrane zirkon paylanmaları ilə müqayisə etmiş və bəzi zirvə nümunələrinin Sibumasu ilə uyğun ola biləcəyini bildirmişlər. Bu vəziyyət Gondwana ilə mümkün paleocoğrafi yaxınlıq baxımından şərh edilir.

Lakin tədqiqat öz zirkon məlumat dəstini açıq şəkildə “not robust” kimi səciyyələndirir və bu Gondwana şərhini məhdud məlumat səbəbindən daha az inandırıcı hesab etdiyini bildirir. Buna görə tədqiqat Gondwana əlaqəsini qəti şəkildə sübut etmir.

Th/U nisbətində mənbə daxilində ziddiyyət

Nəticə bölməsində JS-18-də zirkonların %91-inin, JS-22-də %90-ının və JS-25-də %96-sının Th/U nisbətinin 0,1-dən yuxarı olduğu yazılmışdır. Müzakirənin əvvəlində isə zirkonların çoxunun Th/U < 0,1 olduğu və yalnız yeddi təhlilin 0,1-dən yuxarı olduğu bildirilir.

Bu iki ifadə bir-birinə birbaşa ziddir. Mənbə bu fərqi izah etmədiyi üçün Verianla bunlardan birini doğru qəbul edib digərini silmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Analitik dizaynın ümumi quruluşu

Detrital zirkon U–Pb təhlili

Zirkon təhlilləri University of Tasmania-da Agilent 7900 quadrupole ICP-MS sistemi və 193 nm Coherent COMPex Pro Ar-F excimer lazeri ilə Resonetics S155 ablyasiya hüceyrəsindən istifadə edilərək aparılmışdır.

• Zirkon spot diametri: 32 µm.
• Lazer tezliyi: 5 Hz.
• Hər naməlum üçün lazerdən əvvəl fon ölçümü: 30 s.
• Lazer açıq təhlil müddəti: 30 s.
• Daşıyıcı qaz: He; sonra Ar ilə qarışıq.
• Birincil Pb/U standartı: 91500.
• İkincil standart: Mənbədə Temora/Tremora kimi adlandırılmışdır.
• NIST610, ²⁰⁷Pb/²⁰⁶Pb düzəlişləri üçün istifadə edilmişdir.

Mənbə ⁴⁹Ti, ⁵⁶Fe, ⁹⁰Zr, ¹⁷⁸Hf, ²⁰²Hg, ²⁰⁴Pb, ²⁰⁶Pb, ²⁰⁷Pb, ²⁰⁸Pb, ²³²Th, ²³⁵U və ²³⁸U izotoplarının ölçüldüyünü bildirir.

Elementlərin çoxu 0,17 s intervallarla ölçüldüyü halda Pb izotopları üçün 0,35 s ölçmə intervalı istifadə edilmişdir.

U–Pb təhlilində nümunə ayrımı

U–Pb yaşlandırmasında istifadə olunan JS-18, JS-22 və JS-25 nümunələri yeddi nümunədən ibarət bütün-süxur XRF məlumat dəsti ilə eyni nümunə qrupu deyil. Bu ayrım vacibdir; müxtəlif analitik məlumat dəstləri tək bir nümunə cədvəli kimi birləşdirilməməlidir.

Bütün-süxur XRF təhlili

Dörd Lower Devonian, iki Middle Devonian və bir Middle–Upper Devonian nümunə olmaqla yeddi süxur nümunəsi Olympus Delta Premium əl tipli XRF ilə təhlil edilmişdir.

Nümunələrin təmiz səthi süxur mişarı ilə kəsilmiş və cihazın geochemical funksiyasında hər nümunə üçün təxminən 160 saniyəlik ölçmə aparılmışdır.

İstifadə olunan standartlar:

• Blank SiO₂ — saf kvars qumu,
• TAS DIOR — Tasmania Diorite,
• TAS GRAN — Tasmania Granite,
• TAS BAS — Tasmania Basalt,
• GXR5 539,
• Fe kalibrlənməsi üçün polad cihaz monitoru.

Al₂O₃-dən Al çevrilməsi

Mənbə alüminiumu əvvəlcə oksid faizindən elementar Al faizinə çevirir:

\[ Al(\%)=Al_2O_3(\%)\times0.52926 \]

0,52926 əmsalı Al₂O₃ daxilində Al-ın kütlə payını təmsil edən çevirmə əmsalıdır.

Daha sonra:

\[ Al(\mathrm{ppm})=Al(\%)\times10000 \]

istifadə edilmişdir. Çünki 1 wt% = 10.000 ppm-dir.

XRF aşkarlanma hədləri və arsen problemi

Əl tipli XRF-də Cl, Co, Ag, Sn, Sb və Bi bütün nümunələrdə aşkarlanma həddindən aşağı qalmışdır. Fosfor üçün aşkarlanma həddi 1000 ppm kimi verilmiş və nümunələrdə P bu həddən aşağı qalmışdır.

Arsen üçün isə ciddi keyfiyyət problemi bildirilmişdir: məlum As dəyəri 0,5 ppm olan standart cihazda 18 ppm oxunmuşdur. Mənbə buna görə XRF As nəticələrinin etibarlı olmadığını açıq şəkildə yazır.

Bu xəbərdarlıq vacibdir; mənbə Cədvəl 2 yenə də As dəyərləri göstərir, lakin bunlar metod bölməsindəki etibarlılıq xəbərdarlığından ayrı qiymətləndirilə bilməz.

Bütün-süxur iz element məlumatları

*As xəbərdarlığı: Mənbənin metod bölməsi əl tipli XRF arsen ölçməsini etibarsız kimi qiymətləndirmişdir.

Cu/V məlumat qeydi: Mənbə Cədvəl 2-də Cu sətrindəki yeddi nümunə dəyəri V sətri ilə tam eynidir: 37, 77, 162, 47, 99, 57 və 65 ppm. Mənbə bunun məlumat təkrarı, həqiqi ölçmə nəticəsi və ya cədvəl xətası olub-olmadığını izah etmir. Verianla dəyərləri dəyişmir.

Mo vahidində mənbə fərqi

Cədvəl 2 Mo konsentrasiyalarını 3–18 ppm aralığında verir. Müzakirə mətninin bir yerində isə Lower Devonian Zebingyi və Middle Devonian Wetwun üçün Mo səviyyələri “1–5 wt%” kimi yazılmışdır. ppm və wt% eyni böyüklük deyil; mənbə bu vahid fərqini izah etmir.

Pirit iz element təhlili

Pirit iz element kimyası CODES, University of Tasmania-da Newwave UP213 lazer ablyasiya mikroprobunun Agilent 7500 və ya 7700 ICP-MS-ə qoşulması ilə ölçülmüşdür.

• Pirit səthləri çirklənməni azaltmaq üçün ön ablyasiyaya məruz qoyulmuşdur.
• Fon qaz ölçümü: 30 s.
• Təhlil ablyasiyası: təxminən 60–70 s.
• Lazer tezliyi: 5 Hz.
• Lazer flüensi: 3,5 J/cm².
• Pirit spot diametrləri: 10, 15, 20 və 22 µm.
• STDGL2b2 və GSD-1G, xalkofil və litofil elementlərin kəmiyyətləndirilməsində istifadə olunmuşdur.
• Peru Pyrite daxili standartı kükürdün kəmiyyətləndirilməsində istifadə olunmuşdur.

Mənbə metod bölməsində “10 grain per sample” və “8–12 spots per grains” ifadələrindən istifadə etdiyi halda nəticə bölməsində ümumilikdə 99 spot təhlili bildirir. Bu nümunələmə ifadələrinin bir-biri ilə necə uzlaşdırılacağı mənbədə ayrıca izah edilmir.

Sedimentar pirit necə fərqləndirildi?

Tədqiqat As/Ni nisbətindən pirit mənşəyi üçün proxy kimi istifadə etmiş və:

\[ 0.1 \leq \frac{As}{Ni} \leq 10 \]

aralığını sedimentar mənşə göstəricisi kimi qiymətləndirmişdir.

Mənbə Zebingyi piritlərinin %100-nü sedimentar mənşəli kimi şərh edir. Wetwun üçün piritləri sedimentar kimi xarakterizə etdiyi halda eyni paraqrafda %95-inin As/Ni=0,1–10 aralığında olduğunu, Padaukpin üçün isə %89-unun bu aralığa düşdüyünü bildirir.

Pirit ölçüləri

Mənbə əvvəlki ədəbiyyatda >5 µm piritlərin oksik–disoksik, <5 µm framboidlərin isə euxinik şəraitlə əlaqələndirildiyini bildirərək Wetwun və Padaukpin nəticələrini oksigenli dəniz suyu şəraiti ilə uyğun kimi müzakirə edir.

Pirit iz elementlərində əsas meyllər

Mənbə dörd əsas nümunəni xülasə edir:

1. As, Ni, Cd, Co, Tl, Bi, Se, Cu, Te, Sb və Ag bütün Devon boyunca vahid bir meyl göstərmir.
2. Padaukpin, Zebingyi və upper Wetwun vahidləri aşağı Au tərkibi göstərdiyi halda lower Wetwun ən yüksək Au dəyərini göstərir.
3. Zn Devon boyunca nisbətən aşağı qalır.
4. Mo upper Wetwun-da yüksəkdir və Zebingyi-də də nisbətən yüksək qalmışdır.

Lower Wetwun Qara Şistləri Niyə Qızıl Mənbə Süxuru Kimi Şərh Olunur?

Müəlliflərin şərhi Lower Wetwun sedimentar piritində Au-nun 1,1 ppm-ə qədər yüksəlməsinə, tədqiq edilən digər formasiyalarda Au-nun xeyli aşağı və ya aşkarlanma həddinə yaxın olmasına və qızılın sonrakı metamorfik mayelərə sedimentar piritdən ötürülə biləcəyi mənbə-süxur modelinə əsaslanır; tədqiqat iqtisadi filiz yatağını birbaşa göstərmir.

Fine-grained sedimentary rocks, yəni incə dənəli şist və palçıqdaşları Zn, Pb, Cu, Mo, Se, V, U, Ni, As, Ag, Sb, Cr və Au kimi iz metalları özündə saxlaya bilər. Mənbə bu metal ehtiyatının kifayət qədər yüksək olduğu hallarda bəzi şistlərin sonrakı filizləşməyə metal verə biləcək mənbə süxur funksiyası daşıya biləcəyini izah edir.

“Mənbə süxur” olmaq ilə “filiz yatağı” olmaq fərqli şeylərdir. Tədqiqat piritin sonradan metamorfik mayelərə Au verə biləcək metal rezervuarı ola biləcəyini müzakirə edir; minerallaşmanın həqiqi miqdarı, maye yolları, filiz zonalarının həndəsəsi, iqtisadi tenör və ya ehtiyat bu tədqiqatda müəyyən edilməmişdir.

Tədqiqatın birbaşa dəstəklədiyi nəticələr

• Lower Wetwun sedimentar piritində Au 1,1 ppm-ə qədər yüksəlmişdir.
• Zebingyi və Padaukpin-də Au xeyli aşağıdır.
• Yeddi bütün-süxur nümunəsi arasında TOC və əsas/iz element tərkibləri nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişir.
• Redoks proxy-ləri əsasən oksik–disoksik şərait, bəzi Wetwun qiymətləndirmələrində isə anoksik siqnal göstərir.
• Se/Co proxy-sindən atmosferik O₂ dəyişmələri təxmin edilmişdir.
• 45 detrital zirkondan 399, 480 və 537 Ma maksimum çökmə yaşları bildirilmişdir.
• Zirkon yaş paylanmaları Sibumasu və mümkün Gondwana əlaqəsi baxımından müzakirə edilmişdir.
• Müəlliflər zirkon məlumat dəstinin məhdud olduğunu açıq şəkildə qəbul edirlər.

Tədqiqatın birbaşa dəstəkləmədiyi nəticələr

• Lower Wetwun-da iqtisadi cəhətdən istismar edilə bilən qızıl ehtiyatının olduğu göstərilməmişdir.
• Au zənginləşməsinin yeganə səbəbinin atmosferik O₂ olduğu sübut edilməmişdir.
• Se/Co ilə hesablanan O₂ birbaşa atmosfer nümunəsi ölçümü deyil.
• Late Devonian kütləvi yoxolmasının yeganə səbəbinin oksigen azalması olduğu sübut edilməmişdir.
• Gondwana əlaqəsi qəti şəkildə təsdiqlənməmişdir.
• 399 Ma yaşı etibarlı təkbaşına formasiya yaşı kimi qəbul edilməməlidir.
• XRF arsen dəyərləri metod bölməsinə görə etibarlı deyil.
• Tədqiqat iqtisadi mədən qiymətləndirilməsi, ehtiyat hesabı və ya texniki-iqtisadi əsaslandırma işi deyil.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Ən mühüm məhdudiyyət detrital zirkon nümunəsinin kiçik olmasıdır. Ümumilikdə yalnız 45 zirkon təhlili üç nümunəyə bölünmüşdür və 399 Ma maksimum çökmə yaşı yalnız bir gənc zirkonla təmsil olunur.

Əl tipli XRF sürətli və dağıdıcı olmasa da, mənbə laboratoriya tipli daha həssas texnikalarla müqayisədə daha yüksək aşkarlanma həddinə malik olduğunu bildirir. Xüsusilə arsen standartındakı böyük sapma As nəticələrinin etibarlılığını məhdudlaşdırır.

Paleoredoks hədləri müxtəlif proxy-lərdə bir-birini tam dəstəkləmir. V/(V+Ni) təsnifatında mənbə tərəfindən verilən hədlərin öz daxilində üst-üstə düşən aralıqları da vardır.

Atmosferik O₂ sedimentar pirit Se/Co nisbətindən proxy modeli ilə təxmin edilir. Buna görə O₂ əyrisi birbaşa atmosfer qazı təhlili deyil və istifadə edilən proxy əlaqəsindən asılıdır.

Mənbə daxilində Th/U şərhləri, Mo vahidi, Cu/V cədvəl sətri və atmosferik O₂ zirvəsinin xronoloji ifadəsi kimi bəzi daxili uyğunsuzluqlar vardır. Buna görə nəticələrin bu məqamları diqqətlə oxunmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Geochemical and Age Constraints on Devonian Black Shales and Limestones in Myanmar: Insights into Gold Source Rocks

Müəlliflər: Charles Makoundi; Jordan Sheppard; Khin Zaw; Tin Aung Myint; Naing Win.

Məsul müəllif: Charles Makoundi.

E-poçt: c.makoundi@utas.edu.au

Qurum 1: Centre for Ore Deposit and Earth Sciences (CODES), University of Tasmania, Hobart, Tasmania, Australia.

Qurum 2: Department of Geology, Magway University, Magway, Myanmar.

Qurum 3: Geology Department, Mandalay University, Mandalay, Myanmar.

Jurnal: Habitable Planet.

Cild / nömrə: 2 / 2.

Səhifələr: 468–489.

DOI: 10.63335/j.hp.2026.0049.

Qəbul tarixi: 23 İyun 2026.

Reviziya tarixi: 9 Avqust 2026.

Qəbul edilmə tarixi: 23 Sentyabr 2026.

Nəşr tarixi: 29 Sentyabr 2026.

Nəşriyyat / nəşr platforması: Habitable Planet; International Association for Gondwana Research ilə əlaqəlidir və Scilight Press tərəfdaşlığı ilə nəşr olunur.

Rəy prosesi: Jurnal resenziyalıdır və rəsmi proses ən azı iki müstəqil rəyçinin iştirak etdiyi single-blind qiymətləndirmədən istifadə edir. Məqalənin təşəkkür bölməsində də iki anonim jurnal rəyçisinə və redaktorlara təşəkkür edilir.

Mənbə növü haqqında biblioqrafik fərq: PDF ilk səhifədə tədqiqatı “Review” kimi etiketləyir. Habitable Planet-ın rəsmi onlayn məqalə siyahısı eyni qeydi “Open Access Article” kimi göstərir. Tədqiqatın özü yeni sahə və analitik məlumat ehtiva edir. Bu fərq səssizcə vahid kateqoriyaya endirilməmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International — CC BY 4.0.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər tədqiqatın xarici maliyyə dəstəyi almadığını bəyan edirlər.

Təşəkkür / layihə dəstəyi: Khin Zaw rəhbərliyindəki “Ore Deposits of SE Asia Project” dəstəyinə; XRF işləri üçün Christine Cook, Catherine McGoldrick və Ian Little-a; LA-ICP-MS işləri üçün Sarah Gilbert-a; əvvəlki qaralamalar üçün Ross Large, Jeff Steadman və Sean Johnson-a təşəkkür edilmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Müəlliflər istifadə olunan bütün məlumatların məqalədə təqdim edildiyini bildirirlər. Tədqiqat həmçinin DOI üzərindən yüklənə bilən dəstəkləyici materiallara və S1/S2 əlavə məlumat dəstlərinə istinad edir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər tədqiqata təsir edə biləcək məlum maliyyə marağı və ya şəxsi münasibətin olmadığını bəyan edirlər.

Etik komitə: Institutional Review Board Statement — Not applicable.

Məlumatlandırılmış razılıq: Not applicable.

Süni intellekt bəyanatı: Müəlliflər məqalənin hazırlanmasında AI dəstəkli alətdən istifadə edilmədiyini bəyan edirlər.

Müəllif töhfələri: C.M.: məlumat kurasiyası; doğrulama; orijinal məqalənin nəzərdən keçirilməsi və redaktəsi. J.S.: konseptuallaşdırma; doğrulama; sahə və laboratoriya işi; ilkin qaralamanın yazılması. K.Z.: konseptuallaşdırma; doğrulama; nəzərdən keçirmə və redaktə. T.A.M.: sahə işi; nəzərdən keçirmə və redaktə. N.W.: sahə işi; nəzərdən keçirmə və redaktə.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfə və ya bərabər birinci müəlliflik bəyanatı yoxdur.

U–Pb nümunə sayı: Ümumilikdə 45 zirkon; JS-18 n=11, JS-22 n=10, JS-25 n=24.

U–Pb cihazı və şəraiti: Agilent 7900 quadrupole ICP-MS; Coherent COMPex Pro Ar-F excimer lazer, 193 nm; Resonetics S155 ablyasiya hüceyrəsi; 32 µm spot; 5 Hz.

XRF: Olympus Delta Premium handheld XRF; yeddi nümunə; təxminən 160 s/nümunə.

Pirit LA-ICP-MS: Newwave UP213 lazer + Agilent 7500/7700 ICP-MS; 5 Hz; 3,5 J/cm²; 10–22 µm spot diametrləri; ümumilikdə 99 spot təhlili bildirilmişdir.

Əsas U–Pb nəticəsi: 399, 480 və 537 Ma maksimum çökmə yaşları. 399 Ma yalnız bir gənc zirkona əsaslandığı üçün müəlliflər tərəfindən etibarlı hesab edilmir.

Əsas metal nəticəsi: Lower Wetwun sedimentar piritində Au 1,1 ppm-ə qədər yüksəlir.

Əsas şərh: Müəlliflər Lower Wetwun qara şistlərini regional qızıl mənbə süxuru kimi şərh edirlər; bu şərh iqtisadi filiz ehtiyatının sübutu deyil.

Mənbə daxili uyğunluq qeydi 1 — nəşr növü: PDF “Review”, rəsmi onlayn siyahı isə “Article” deyir.

Mənbə daxili uyğunluq qeydi 2 — Th/U: Nəticə bölməsində JS-18, JS-22 və JS-25 zirkonlarının müvafiq olaraq %91, %90 və %96-sının Th/U > 0,1 olduğu yazıldığı halda müzakirədə əksəriyyətinin Th/U < 0,1 olduğu və yalnız yeddi təhlilin >0,1 olduğu bildirilir.

Mənbə daxili uyğunluq qeydi 3 — arsen: XRF metod bölməsi As məlumatını etibarsız elan etdiyi halda Cədvəl 2 yenə də As dəyərləri təqdim edir.

Mənbə daxili uyğunluq qeydi 4 — Cu/V: Mənbə Cədvəl 2-də yeddi Cu dəyəri V dəyərləri ilə tam eynidir; bunun səbəbi açıqlanmır.

Mənbə daxili uyğunluq qeydi 5 — Mo: Cədvəl 2 Mo-nu 3–18 ppm göstərdiyi halda müzakirədəki bir cümlə “1–5 wt%” ifadəsindən istifadə edir.

Mənbə daxili uyğunluq qeydi 6 — atmosferik O₂ formulu: Şəkil 13 izahında tənlik “wt% O₂ = 30 P/1 + P” şəklində mötərizəsiz çap edilmişdir. Məxrəc/qruplaşdırma mənbədən müstəqil şəkildə yenidən şərh edilməmişdir.

Mənbə daxili uyğunluq qeydi 7 — O₂ xronologiyası: Xülasə və nəticə 28,7 wt% O₂ zirvəsini Middle Devonian-ın başlanğıcındakı Lower Wetwun ilə əlaqələndirdiyi halda Şəkil 13 altındakı müzakirə eyni dəyəri Lower Devonian kontekstində qeyd edir.

Mənbə daxili uyğunluq qeydi 8 — redoks hədləri: Mənbə V/(V+Ni) üçün 0,46–0,60 disoksik və 0,54–0,82 anoksik aralıqlarını birlikdə verir; bu iki sinif 0,54–0,60 arasında üst-üstə düşür.

Əsas şərh sərhədi: Atmosferik O₂ dəyərləri sedimentar pirit Se/Co proxy-sindən törədilmişdir; birbaşa paleoatmosfer ölçümü deyil. Au–O₂ zaman uyğunluğu səbəb əlaqəsini təkbaşına sübut etmir.

Paleocoğrafiya sərhədi: Sibumasu/Gondwana əlaqəsi məhdud detrital zirkon məlumat dəstinə əsaslanır və müəlliflər daha çox tədqiqat lazım olduğunu açıq şəkildə bildirirlər.