Açıq seksual təsvirlər ehtiva etməyən rəqəmsal insest narrativləri, ailədaxili seksual sərhədlərin pozulmasını bədii və ya narrativ formada işləyən, lakin uşaqların açıq seksual görüntülərini və ya birbaşa seksual hərəkətləri göstərməsi məcburi olmayan rəqəmsal məzmunlardır. Ida Musofiana, Rizki Adi Pinandito, Noor Lailatul Izza və Ahmed Kheir Osman tərəfindən aparılan tədqiqat bu cür məzmunların mövcud uşaq müdafiəsi və kiberməkan hüququ tənzimləmələrində niyə asanlıqla təsnif edilə bilmədiyini doktrinal hüquq metodu ilə araşdırır. Tədqiqat pozitiv hüququ, rəqəmsal etikanı və İslam hüququndakı maqāṣid al-sharīʿah prinsiplərini birləşdirən preventiv və proporsional tənzimləmə yanaşması hazırlayır. Lakin tədqiqat uşaqlarda məruzqalma və ya zərər ölçümü aparmamış, təklif olunan risk və tənzimləmə modelini empirik olaraq sınaqdan keçirməmişdir.

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi uşaqların seksual istismarına dair bir çox hüquqi tənzimləmənin açıq görüntü, müəyyən edilə bilən zərərçəkən, birbaşa istismar və ya açıq seksual davranış kimi konkret elementlərə yönəlməsidir. Müəlliflər açıq olmayan, lakin ailədaxili seksual sərhədləri narrativ şəkildə yenidən çərçivələyən rəqəmsal məzmunların bu hədlərin kənarında qala bildiyini və bunun tənzimləmə boşluğu yarada biləcəyini müdafiə edirlər.

Mənbə tədqiqat bu məzmunların avtomatik olaraq cinayət sayılmasını təklif etmir. Bunun əvəzinə rəqəmsal narrativin ictimai tənzimləmə baxımından qiymətləndirilməsinə kömək edə biləcək üç risk göstəricisi irəli sürür: məzmunun xariciləşdirilməsi və paylaşılması, qapalı özəl sahədən kənarda əlçatan olması və platforma strukturunun məzmunun uşaqlar daxil olmaqla nəzərdə tutulmayan və ya həssas istifadəçilərə çatmasını proqnozlaşdırıla bilən etməsi.

Bu risk qiymətləndirməsindən sonra üçqat tənzimləmə modeli təklif olunur. Birinci qat hüquqi şərhin kumulyativ və kontekstdən asılı riskləri nəzərə ala bilməsini; ikinci qat platforma səviyyəsində yaşa əsaslanan giriş, məzmun təsnifatı, alqoritmik hesabatlılıq və riskə həssas moderasiya kimi cəza xaricində tədbirləri; üçüncü qat isə etikaya və maqāṣid al-sharīʿah-a əsaslanan normativ rəhbərliyi əhatə edir.

1. Tədqiqatın əsas problemi

Uşaqların rəqəmsal mühitdə seksual istismardan qorunmasına yönəlmiş hüquqi sistemlər əsasən asanlıqla müəyyən edilə bilən konkret zərər formalarına görə qurulmuşdur. Uşaq seksual istismar materialı, onlayn seksual məqsədli yaxınlaşma və açıq seksual görüntülərin hazırlanması və ya yayılması kimi davranışlar bu çərçivənin tipik mövzularıdır.

Mənbə tədqiqatın araşdırdığı problem fərqlidir. Rəqəmsal məzmun açıq seksual görüntü göstərmirsə, müəyyən edilə bilən real uşaq zərərçəkən ehtiva etmirsə və birbaşa seksual hərəkəti təsvir etmirsə, mövcud cinayət hüququ hədlərinin kənarında qala bilər. Buna baxmayaraq, məzmun ailədaxili seksual və nəsillərarası sərhədlərin pozulmasını normal, romantik və ya qəbul edilə bilən göstərən narrativ çərçivə qura bilər.

Tədqiqatçılar bu nöqtədə iki ayrı hüquqi sualı bir-birindən ayırırlar:

• Məzmun mövcud cinayət hüququ baxımından cinayət təşkil edirmi?
• Məzmun cinayət təşkil etməsə belə, uşaqların müdafiəsi baxımından ictimai tənzimləmə marağı yarada biləcək risk daşıyırmı?

Tədqiqatın əsas töhfəsi ikinci suala yönəlməsidir. Tədqiqatçılar cinayət hüququnun cinayət tərkibi ölçülərini avtomatik genişləndirmək əvəzinə, cinayət hüququ həddindən aşağı qalan, lakin uşaq müdafiəsi baxımından qiymətləndirilməsi lazım ola bilən risklər üçün fərqli tənzimləmə vasitələrinin hazırlanmasını təklif edirlər.

Açıq Olmayan Rəqəmsal Seksual Zərər Nədir?

Açıq olmayan rəqəmsal seksual zərər, mənbə tədqiqatda birbaşa seksual istismar görüntüsü və ya açıq seksual hərəkət ehtiva etmədən; narrativ, təmsil, təkrar, simvolik çərçivələmə və rəqəmsal dövriyyə yolu ilə uşaqların müdafiəsinə dair normalara təsir edə biləcək riskləri təsvir etmək üçün istifadə olunan normativ anlayışdır. Anlayış müəyyən məzmunun uşaqlarda ölçülmüş zərər yaratdığını avtomatik iddia etmir; tədqiqatın məqsədi mövcud açıq məzmun mərkəzli hüquqi hədlərdən kənarda qalan mümkün kumulyativ və simvolik riskləri hüquqi qiymətləndirməyə açmaqdır.

2. Açıq məzmun həddinə əsaslanan tənzimləmə

Mənbə tədqiqatın tənqid etdiyi yanaşma hüquqi müdaxilənin əsasən açıq və sübut edilə bilən seksual istismar formalarına bağlanmasıdır. Bu yanaşmanın mühüm hüquqi dövlət əsaslandırması vardır: cinayət normaları müəyyən, proqnozlaşdırıla bilən və sübut edilə bilən olmalıdır.

Açıq görüntü, müəyyən edilə bilən zərərçəkən və ya birbaşa istismar hərəkəti kimi elementlər hansı davranışın cinayət olduğunu daha aydın müəyyən etməyə kömək edir. Beləliklə, özbaşına cəzalandırma riski azaldıla bilər.

Mənbə tədqiqat bu hüquqi müəyyənlik ehtiyacını rədd etmir. Problem kimi gördüyü məsələ uşaq müdafiəsinin tamamilə yalnız cinayət hüququ və açıq istismar materialı üzərindən düşünülməsidir.

Müəlliflərin yanaşmasına görə, məzmun cinayət hüququnda cinayət həddini keçməsə belə, platforma idarəçiliyi, yaşa uyğun giriş, məzmun təsnifatı və ya uşaq müdafiəsi siyasətləri baxımından ayrıca qiymətləndirilə bilər.

3. Kumulyativ zərər anlayışı

Kumulyativ zərər, tək bir hadisənin açıq və dərhal ölçülə bilən nəticəsindən daha çox, təkrarlanan məruzqalmanın və ya təkrarlanan ictimai təmsil formalarının zaman ərzində yarada biləcəyi birləşmiş risk ideyasıdır.

Mənbə tədqiqat bu anlayışdan rəqəmsal insest narrativlərinin hüquqi qiymətləndirilməsində istifadə edir. Bir narrativin birbaşa müəyyən uşaq üçün zərər yaratdığının sübutu əvəzinə, müəyyən narrativ formalarının geniş miqyasda təkrarlanmasının ailədaxili seksual sərhədlərin necə qavranılmasına təsir edə biləcəyi nəzəri olaraq müzakirə olunur.

Burada nəzərə alınmalı mühüm sərhəd tədqiqatın kumulyativ zərər səviyyəsini ölçməmiş olmasıdır. Heç bir məruzqalma müddəti, təkrar sayı, təsir böyüklüyü və ya risk faizi hesablanmamışdır.

4. Simvolik zərər anlayışı

Simvolik zərər, birbaşa fiziki müdaxilə əvəzinə təmsillər, narrativlər və məna çərçivələri vasitəsilə meydana gələ biləcəyi fərz edilən normativ və ya mədəni təsiri ifadə edir.

Tədqiqatçılar insest mövzulu rəqəmsal narrativlərin bəzi hallarda ailədaxili güc asimmetriyalarını, qadağan edilmiş münasibətləri və ya nəsillərarası sərhədləri daha yumşaq, romantik və ya neytral narrativ daxilində təqdim edə biləcəyini müzakirə edirlər.

Bu təhlil müəyyən platformadakı bütün bədii məzmunun eyni nəticəni yaratdığını demir. Mənbə tədqiqat riskin məzmunun xüsusiyyətinə, dövriyyə formasına, əlçatanlığına və hədəflənməmiş həssas qruplara çatma ehtimalına görə qiymətləndirilməsini təklif edir.

5. Mədəni normallaşma nə deməkdir?

Mənbə tədqiqatda mədəni normallaşma əvvəllər açıq şəkildə sərhəd pozuntusu kimi qiymətləndirilən davranış və ya münasibətin təkrarlanan təmsillər vasitəsilə daha adi, qəbul edilə bilən və ya daha az narahatedici qavranmasına dair nəzəri proses kimi istifadə olunur.

Bu prosesdə narrativ dil mühüm əhəmiyyət qazanır. Münasibətin istifadə olunan sözlərlə yumşaldılması, güc asimmetriyasının romantik qarşılıqlılıq kimi təqdim edilməsi və ya ailədaxili etik münaqişənin yalnız dramatik bədii elementə çevrilməsi tədqiqatçıların diqqət çəkdiyi təmsil strategiyalarıdır.

Mənbə bu strategiyaların uşaqlarda ölçülmüş konkret davranış nəticəsinə səbəb olduğunu empirik olaraq sınaqdan keçirməmişdir. Bunlar hüquqi və etik risk qiymətləndirilməsində istifadə olunan nəzəri mexanizmlərdir.

6. Rəqəmsal mühit niyə ənənəvi özəl fantaziyadan fərqli qiymətləndirilir?

Mənbə tədqiqatın əsas fərqləndirmələrindən biri zehində qalan özəl fikir ilə onlayn mühitdə xariciləşdirilən məzmun arasındadır.

Şəxsin yalnız zehni sahəsində qalan düşüncəsi kommunikativ dövriyyəyə girmir. Əvəzində rəqəmsal platformada yazılan, yayımlanan və ya paylaşılması mümkün olan narrativ artıq başqa istifadəçilərin daxil ola biləcəyi kommunikasiya obyektinə çevrilir.

Platformaların tövsiyə sistemləri, paylaşım mexanizmləri və istifadəçi şəbəkələri bu məzmunun ilkin hədəflənən çevrədən kənara yayılmasını mümkün edə bilər.

Tədqiqatçılar buna görə yalnız məzmun istehsalçısının “bu, özəl fantaziyadır” şəklində subyektiv tərifini kifayət hesab etmir; məzmunun faktiki olaraq necə xariciləşdirildiyinə və paylandığına da baxılmalı olduğunu müdafiə edirlər.

Özəl Fantaziya Nə Zaman İctimai Tənzimləmə Probleminə Çevrilir?

Mənbə tədqiqata görə rəqəmsal narrativin ictimai tənzimləmə baxımından qiymətləndirilməsi üç müşahidə edilə bilən şərtlə əlaqələndirilə bilər: xariciləşmə, yəni düşüncənin paylaşılması mümkün məzmuna çevrilməsi; əlçatanlıq, yəni məzmunun qapalı və ya nəzarət olunan çevrədən kənardakı istifadəçilərə açılması; və proqnozlaşdırıla bilən məruzqalma, yəni platforma strukturunun məzmunun uşaqlar kimi nəzərdə tutulmayan və ya həssas istifadəçilərə çatmasını ağlabatan şəkildə mümkün etməsi. Bu şərtlər avtomatik cinayət meyarları deyil, riskə əsaslanan tənzimləmə qiymətləndirilməsini başlada biləcək göstəricilərdir.

7. Xariciləşmə

Xariciləşmə düşüncənin fərdin zehni sahəsindən çıxaraq başqalarının oxuya, dinləyə, paylaşa və ya çoxalda biləcəyi formaya çevrilməsidir.

Mənbə modeldə bu mərhələ mühümdür; çünki hüquqi qiymətləndirmə yalnız şəxsin daxili dünyasına deyil, ictimai dövriyyəyə daxil olan ifadəyə yönəlir.

8. Əlçatanlıq

Əlçatanlıq məzmunun hansı istifadəçi qruplarına açıq olduğunu ifadə edir.

Tam qapalı, məhdud və nəzarət olunan kommunikasiya sahəsi ilə hər kəsə açıq və ya geniş istifadəçi qruplarına çata bilən platforma məzmunu eyni risk profilinə malik hesab edilmir.

Tədqiqatçılar buna görə məzmunun mövcudluğundan çox paylanma kontekstinin də qiymətləndirilməsini təklif edirlər.

9. Proqnozlaşdırıla bilən məruzqalma

Proqnozlaşdırıla bilən məruzqalma, məzmun istehsalçısının birbaşa uşaqları hədəfləməsi şərti olmadan, istifadə olunan rəqəmsal platformanın strukturuna görə uşaqların və ya digər həssas istifadəçilərin məzmuna çatmasının ağlabatan şəkildə gözlənilə bilməsidir.

Tövsiyə alqoritmləri, açıq giriş, yenidən paylaşma və şəbəkə əsaslı yayılma mexanizmləri bu qiymətləndirmədə rol oynaya bilər.

Bu meyar hər bir alqoritmik tövsiyənin zərər yaratdığını deyil, paylanma arxitekturasının tənzimləyici risk təhlilinə daxil edilməli olduğunu ifadə edir.

10. Riskə əsaslanan yanaşma niyə birbaşa qadağadan fərqlidir?

Riskə əsaslanan yanaşma bütün açıq olmayan insest mövzulu narrativləri bir hüquqi kateqoriyaya daxil etmir.

Məzmunun xüsusiyyəti, əlçatanlıq səviyyəsi, təkrar və yayılma forması, həssas istifadəçilərin məruzqalma ehtimalı və tətbiq oluna biləcək daha yüngül tədbirlər birlikdə qiymətləndirilir.

Bu struktur mənbə tədqiqatın proporsionallıq prinsipini qorumağa çalışdığı əsas nöqtədir. Tənzimləmə tədbiri məzmun riskinin xüsusiyyətinə və ağırlığına proporsional olmalıdır.

11. İfadə azadlığı niyə modelin daxilində qorunur?

Mənbə tədqiqat uşaq müdafiəsini ifadə azadlığından avtomatik olaraq üstün olan sərhədsiz əsas kimi qəbul etmir.

İfadə məhdudiyyətinin hüquqi əsasının olması, legitim məqsədə xidmət etməsi, zəruri olması və hədəflənən zərərlə proporsional qalması lazım olduğu vurğulanır.

Buna görə tədqiqat açıq olmayan narrativləri avtomatik cinayətləşdirmək əvəzinə daha yüngül və cəza xaricində tənzimləmə vasitələrini önə çəkən pilləli sistem təklif edir.

Maqāṣid al-Sharīʿah Bu Tədqiqatda Necə İstifadə Olunur?

Maqāṣid al-sharīʿah tədqiqatda pozitiv hüququn yerini alan müstəqil cəza sistemi kimi deyil, uşaqların və ailə bütövlüyünün qorunmasına dair riskləri şərh etməyə kömək edən tamamlayıcı normativ çərçivə kimi istifadə olunur. Xüsusilə ḥifẓ al-nasl nəslin və soyun qorunmasını, ḥifẓ al-‘irḍ isə insan ləyaqətinin və nüfuzunun qorunmasını təmsil edir; tədqiqatçılar bu prinsipləri ifadə azadlığını sərhədsiz məhdudlaşdırmaq üçün deyil, açıq cinayət həddindən aşağı qalan rəqəmsal risklərin preventiv və proporsional şəkildə qiymətləndirilməsinə töhfə verən normativ meyarlar kimi yerləşdirirlər.

12. Ḥifẓ al-nasl: Nəslin və ailə bütövlüyünün qorunması

Ḥifẓ al-nasl, maqāṣid al-sharīʿah ədəbiyyatında nəslin, soy münasibətlərinin və ailə nizamının qorunması ilə əlaqəli məqsədlərdən biridir.

Mənbə tədqiqat bu prinsipi rəqəmsal narrativlərin ailədaxili seksual və nəsillərarası sərhədləri necə təmsil etdiyini qiymətləndirən normativ meyar kimi istifadə edir.

Bu istifadə müəyyən rəqəmsal məzmunun yalnız dini baxımdan uyğun hesab edilmədiyinə görə avtomatik cinayət sayılması demək deyildir.

13. Ḥifẓ al-‘irḍ: İnsan ləyaqətinin və nüfuzunun qorunması

Ḥifẓ al-‘irḍ, mənbədə insan ləyaqətinin və nüfuzunun qorunması ilə əlaqələndirilir.

Tədqiqatın uşaq müdafiəsi perspektivində bu prinsip uşaqların ailə daxilində yalnız qorunmağa ehtiyacı olan obyektlər deyil, insan ləyaqətinə malik hüquq subyektləri kimi qiymətləndirilməsini dəstəkləyən normativ istinadlardan biridir.

14. Sadd al-dharāʾiʿ nədir?

Sadd al-dharāʾiʿ, özü birbaşa qadağan sayılmayan vasitənin ciddi zərərə və ya qadağan edilmiş nəticəyə aparma ehtimalı olduqda preventiv şəkildə məhdudlaşdırıla bilməsinə dair İslam hüququ doktrinasıdır.

Mənbə tədqiqat bu yanaşmadan rəqəmsal mühitdə sərhədsiz qadağa əsası kimi istifadə etmir.

Tədqiqatçıların təklif etdiyi daha məhdud tətbiqdə preventiv müdaxilə üçün məzmunla potensial zərər arasında ağlabatan əlaqə, rəqəmsal platforma vasitəsilə yayılma və ya məruzqalma riski və əvvəlcə cəza xaricində proporsional tədbirin olub-olmaması nəzərə alınmalıdır.

15. Ta‘zīr tədqiqatda nə deməkdir?

Ta‘zīr, mənbə tədqiqatda dəyişən ictimai risklərə qarşı səlahiyyətli orqanların sabit cəza kateqoriyalarından kənarda diskresion tənzimləmə hazırlaya bilməsinə dair normativ vasitələrdən biri kimi nəzərdən keçirilir.

Tədqiqat bu anlayışdan konkret yeni cəza təklif edən hazır hüquq qaydası kimi istifadə etmir. Daha çox yeni meydana çıxan rəqəmsal risklərə qarşı tənzimləyici sahənin ola biləcəyini göstərən doktrinal əsaslardan biri kimi müzakirə edir.

16. Maṣlaḥah mursalah və ictimai maraq

Maṣlaḥah mursalah, dəyişən ictimai şəraitdə açıq xüsusi hökm olmadığı hallarda ictimai marağın və sosial rifahın qorunmasına yönəlmiş normativ qiymətləndirməni ifadə edir.

Mənbə tədqiqatda uşaqların müdafiəsi, ailə bütövlüyü və rəqəmsal risklərin idarə edilməsi bu ictimai maraq perspektivi ilə əlaqələndirilir.

17. İslam hüququ pozitiv hüququn əvəzinəmi təklif olunur?

Xeyr. Mənbə tədqiqat bunu açıq şəkildə tamamlayıcı münasibət kimi qurur.

Pozitiv hüquq hüquqi müəyyənlik, məcburilik və sanksiya əsasını təmin edir. Rəqəmsal etika platformaların və məzmun ekosistemlərinin məsuliyyətini qiymətləndirməyə kömək edir. Maqāṣid əsaslı normativ yanaşma isə uzunmüddətli, simvolik və uşaqların həssaslığı ilə əlaqəli risklərin şərhinə dəyər əsaslı ölçü əlavə edir.

Bu üç sahədən heç biri digərinin yerinə keçirilmir.

18. Uşaq müdafiəsi və həddindən artıq kriminalizasiya riski

Mənbə tədqiqatın mühüm xüsusiyyətlərindən biri yeni risk kateqoriyasını müəyyən edərkən bütün şübhəli məzmunun cinayətləşdirilməsini müdafiə etməməsidir.

Cinayət hüququnun açıq və sübut edilə bilən zərərlər üçün istifadə olunmağa davam etməsi; daha aşağı və ya qeyri-müəyyən risklərdə isə məzmun təsnifatı, yaşa görə giriş, platforma standartları və alqoritmik hesabatlılıq kimi cəza xaricində mexanizmlərin üstün tutulması təklif olunur.

Bu fərqləndirmə hüquqi müəyyənlik və ifadə azadlığı baxımından mərkəzi əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Doktrinal Hüquq Tədqiqatı Bu Tədqiqatda Necə Tətbiq Edilmişdir?

Doktrinal hüquq tədqiqatı hüquqi problemi insanlardan yeni sahə məlumatı toplayaraq deyil; qanun, müqavilə, hüquq prinsipi, doktrina və akademik ədəbiyyatı sistemli şəkildə şərh etməklə araşdıran metoddur. Bu tədqiqatda uşaq müdafiəsi qanunvericiliyi, kiberhüquq tənzimləmələri və beynəlxalq hüquq sənədləri birincili material; resenziyalı tədqiqatlar, hüquq kitabları və şərhlər ikincili material; hüquq lüğətləri və ensiklopedik mənbələr isə üçüncülü material kimi istifadə edilmiş, təhlil qanunvericilik, konseptual və İslam hüququ yanaşmalarının birlikdə tətbiqi ilə aparılmışdır.

19. Tədqiqat niyə empirik deyil?

Mənbə tədqiqat açıq şəkildə bildirir ki, tədqiqat problemi insan davranışının nə qədər tez-tez baş verdiyini ölçməkdən çox, “zərər” anlayışının hüquqda necə müəyyən edildiyi və mövcud hüquqi çərçivənin yeni rəqəmsal məzmun formalarını qiymətləndirmək üçün yetərli olub-olmaması ilə bağlıdır.

Buna görə tədqiqatçılar uşaqlardan, valideynlərdən, platforma istifadəçilərindən və ya məzmun istehsalçılarından məlumat toplamamışdır.

Tədqiqatda eksperiment, sorğu, müsahibə, hal-nəzarət dizaynı, reqressiya və ya statistik hipotez testi yoxdur.

20. Birincili hüquqi materiallar

Tədqiqat birincili mənbə kimi uşaq müdafiəsi hüququnu, kiber tənzimləmələri və uşaqların onlayn seksual istismardan qorunmasına dair beynəlxalq hüquq vasitələrini araşdırır.

Nəticə bölməsində xüsusilə Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyanın uşaqların satışı, uşaq fahişəliyi və uşaq pornoqrafiyasına dair Fakültativ Protokolu ilə Budapeşt Kibercinayət Konvensiyası kimi beynəlxalq vasitələr açıq və sübut edilə bilən zərər mərkəzli hüquqi yanaşmanın nümunələri arasında nəzərdən keçirilir.

İndoneziya kontekstində uşaq müdafiəsi və elektron informasiya/əməliyyat qanunvericiliyi də tədqiqatın pozitiv hüquq təhlilinə daxildir.

21. İkincili və üçüncülü mənbələr

Mənbəyə görə ikincili materiallar rəqəmsal seksual zərər, rəqəmsal etika, uşaq müdafiəsi və İslam hüquq nəzəriyyəsi üzrə resenziyalı məqalələr, akademik kitablar və hüquqi şərhlərdən ibarətdir.

Bu ədəbiyyat üçün Scopus, Google Scholar və hüquq tədqiqat repozitoriyalarında axtarış aparıldığı bildirilir.

Mənbədə verilən axtarış anlayışları arasında “digital sexual harm”, “incest narratives”, “content regulation”, “child protection” və “maqāṣid al-sharīʿah” var.

Hüquq terminlərini izah etmək üçün lüğət və ensiklopedik mənbələrdən də istifadə edilmişdir.

Bununla yanaşı tədqiqat axtarış tarixlərini, tapılan ümumi qeyd sayını, dublikatların necə çıxarıldığını və ya daxil etmə/xaric etmə axınını bildirmir. Buna görə ədəbiyyat toplama prosesi PRISMA tipli sistematik icmalla eyni təkraristehsal edilə bilmə səviyyəsinə malik deyil.

22. Üç analitik yanaşma

23. Sistemli və teleoloji şərh

Tədqiqatçılar hüquq mətnlərini yalnız söz mənası ilə oxumurlar.

Sistemli şərh, hüquq normasını əlaqəli digər normalar və hüquq sistemi daxilindəki yeri ilə birlikdə qiymətləndirməyi məqsəd qoyur.

Teleoloji şərh isə qaydanın hansı hüquqi məqsədi qoruduğunu nəzərə alır.

Uşaq müdafiəsi baxımından bu, yalnız “mövcud maddədə bu məzmun açıq şəkildə yazılıbmı?” sualına deyil, hüquq sisteminin uşaqların təhlükəsizliyini və insan ləyaqətini hansı məqsədlərlə qoruduğuna da baxmağa imkan verir.

Bununla yanaşı teleoloji şərh açıq cinayət normalarının əvəzinə sərhədsiz şərh səlahiyyəti verilməsi demək deyildir. Mənbə tədqiqat qanunilik və proporsionallıq prinsiplərinin qorunmasını xüsusi vurğulayır.

24. Mənbənin müəyyən etdiyi tənzimləmə boşluğu

Tədqiqatın əsas doktrinal tapıntısı mövcud hüquqi sistemlərin açıq, birbaşa və fərdiləşdirilə bilən seksual zərərlərə qarşı daha güclü vasitələrə malik olduğu halda açıq olmayan, narrativ və kumulyativ riskləri qiymətləndirməkdə daha məhdud olmasıdır.

Məzmun real uşaq görüntüsü, açıq seksual hərəkət və ya birbaşa istismar ehtiva etmədikdə cinayət hüququnun klassik elementləri yaranmaya bilər.

Mənbə bunu avtomatik olaraq “hüquq natamamdır, yeni cinayət yaradılmalıdır” şəklində şərh etmir.

Bunun əvəzinə hüquqi şərh, platforma idarəçiliyi və normativ rəhbərlik arasında daha incə tənzimləmə arxitekturası təklif edir.

25. Actus reus və mens rea niyə müzakirə olunur?

Actus reus, cinayət hüququnda cinayətin maddi davranış elementini; mens rea isə təqsirli zehni elementi ifadə edən klassik anlayışlardır.

Mənbə tədqiqat bu anlayışların müəyyən və fərdiləşdirilə bilən cinayət hərəkətlərinin qiymətləndirilməsində güclü olduğunu; lakin uzun müddət ərzində yığılan simvolik və ya mədəni prosesləri birbaşa cinayət elementlərinə çevirməkdə məhdud qaldığını müzakirə edir.

Bu qiymətləndirmə actus reus və ya mens rea prinsiplərinin dəyişdirilməsini və ya ləğvini təklif etmir. Əksinə, açıq olmayan risklər üçün cinayət hüququndan kənarda əlavə tənzimləmə qatlarından istifadə edilməsinin əsaslarından biri kimi təqdim olunur.

26. Üç əməliyyat risk həddi

27. Üçqat tənzimləmə modeli

28. Birinci qat: Hüquqi-şərhedici yanaşma

Birinci qatda hüquq orqanlarının “zərər” anlayışını yalnız birbaşa fiziki və ya açıq seksual görüntü ilə məhdudlaşdırmadan, proqnozlaşdırıla bilən və kumulyativ riskləri də müəyyən şərtlərdə qiymətləndirə bilməsi təklif olunur.

Bununla yanaşı bu şərh qanunilik prinsipini aradan qaldırmır. Xüsusilə cinayət məsuliyyətində müəyyənlik, qanunilik və sübut tələbləri qorunmalıdır.

29. İkinci qat: Platforma idarəçiliyi

Platforma idarəçiliyi qatı birbaşa cəza sanksiyasından kənardakı texniki və inzibati mexanizmlərə yönəlir.

Mənbə tədqiqatda təklif olunan nümunələr bunlardır:

• yaşa əsaslanan giriş nəzarətləri,
• məzmun təsnifatı sistemləri,
• riskə həssas moderasiya standartları,
• alqoritmik hesabatlılıq,
• yüksək riskli məzmunun nəzərdə tutulmayan istifadəçilərə paylanmasını azalda biləcək platforma siyasətləri.

Mənbə bu vasitələrdən heç birini eksperimental olaraq sınaqdan keçirmir. Buna görə hansı platforma tədbirinin nə qədər təsirli olduğu tədqiqatda ölçülməmişdir.

30. Üçüncü qat: Normativ rəhbərlik

Üçüncü qat hüquq siyasəti hazırlanarkən rəqəmsal etika ilə maqāṣid al-sharīʿah prinsiplərindən istifadə olunmasını təklif edir.

Bu qat birbaşa məcburi cinayət norması yaratmaq əvəzinə, risk qiymətləndirilməsində hansı dəyərlərin nəzərə alınacağı barədə rəhbərlik verir.

Mənbə xüsusilə uşaqların insan ləyaqəti, ailə bütövlüyü və nəslin qorunması kimi dəyərləri önə çıxarır.

31. Preventiv ədalət yanaşması

Tədqiqatın təklif etdiyi model zərərin tamamlanmasını gözləmək əvəzinə proqnozlaşdırıla bilən riskləri erkən mərhələdə azaltmağa çalışan preventiv ədalət anlayışı ilə əlaqəlidir.

Lakin “preventiv” olmaq sərhədsiz müdaxilə səlahiyyəti demək deyil. Mənbə preventiv tədbirlərin qanunilik, zərurilik, hesabatlılıq və proporsionallıq prinsipləri ilə məhdudlaşdırılmalı olduğunu xüsusi qeyd edir.

32. Tədqiqatın yenilik iddiası nə qədər genişdir?

Tədqiqatçılar təklif etdikləri modelin tamamilə əvvəllər görünməmiş olduğunu iddia etmirlər.

Mənbədə orijinal töhfə pozitiv hüquq, rəqəmsal etika və İslam hüququ normativ yanaşmasının xüsusilə açıq olmayan insest mövzulu rəqəmsal narrativlər və uşaq müdafiəsi kontekstində sistemli şəkildə birlikdə qurulması kimi müəyyən edilir.

Bu ifadə vacibdir; tədqiqat mövcud hüquq, etika və maqāṣid ədəbiyyatı üzərində yeni inteqrasiya təklifi qurur.

Tədqiqat Rəqəmsal İnsest Narrativlərinin Uşaqlara Zərər Verdiyini Sübut Edirmi?

Xeyr. Tədqiqat rəqəmsal insest narrativlərinə məruz qalan uşaqlardan empirik məlumat toplamamış və müəyyən narrativin uşaqlarda psixoloji, davranışsal və ya sosial zərər yaratdığını səbəb-nəticə baxımından sınaqdan keçirməmişdir. Müəlliflərin kumulyativ zərər, normallaşma, duyarsızlaşma və sistemik risk müzakirələri hüquqi-normativ təhlilə və əvvəlki ədəbiyyatın konseptual tapıntılarına əsaslanır; tədqiqatın özü məruzqalma tezliyi, təsir böyüklüyü və ya səbəbli zərər nisbəti hesablamamışdır.

33. Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

34. Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri cinayət hüququ ilə uşaq müdafiəsi siyasəti arasındakı fərqi qorumasıdır. Müəlliflər açıq olmayan bütün məzmunun avtomatik kriminalizə edilməsini müdafiə etmirlər.

İkinci güclü tərəf ifadə azadlığı problemini birbaşa modelə daxil etməsidir. Uşaq müdafiəsi əsası öz-özlüyündə sərhədsiz ifadə məhdudiyyəti üçün kifayət hesab edilmir; qanunilik, zərurilik və proporsionallıq şərtləri qorunur.

Üçüncü güclü tərəf “özəl fantaziya” və “ictimai məzmun” arasındakı fərqi abstrakt əxlaq müzakirəsində saxlamayıb xariciləşmə, əlçatanlıq və proqnozlaşdırıla bilən məruzqalma kimi daha konkret analitik meyarlara bağlamasıdır.

Dördüncü güclü tərəf maqāṣid al-sharīʿah-ı pozitiv hüququn yerinə qoymadan risklərin şərhində tamamlayıcı normativ vasitə kimi yerləşdirməsidir.

35. Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət: Tədqiqat doktrinal və normativ xarakter daşıyır. Uşaqlar, valideynlər, platforma istifadəçiləri və ya məzmun istehsalçıları üzərində yeni empirik tədqiqat aparılmamışdır.

İkinci məhdudiyyət: Kumulyativ zərər, simvolik zərər və normallaşma anlayışları tədqiqatda kəmiyyət dəyişənlərinə çevrilməmişdir.

Üçüncü məhdudiyyət: Üç risk həddi və üçqat tənzimləmə modeli hər hansı tənzimləyici qurumda və ya rəqəmsal platformada tətbiq edilərək sınaqdan keçirilməmişdir.

Dördüncü məhdudiyyət: Tədqiqatda istifadə olunan ədəbiyyat üçün Scopus, Google Scholar və hüquq məlumat repozitoriyalarından bəhs olunsa da tam axtarış tarixləri, tapılan qeyd sayları, seçim axını və ətraflı daxil etmə meyarları bildirilmir.

Beşinci məhdudiyyət: Rəqəmsal platformaların alqoritmik sistemləri bir-birindən fərqlənir. Tədqiqat konkret platforma alqoritminin real paylanma davranışını texniki məlumatla təhlil etmir.

Altıncı məhdudiyyət: Təklif olunan normativ modelin fərqli hüquq sistemlərində konstitusion ifadə azadlığı standartları ilə necə tətbiq olunacağı gələcəkdə ayrıca sınaqdan keçirilməlidir.

Yeddinci məhdudiyyət: Mənbə tədqiqatın özü də gələcəkdə təklif olunan meyarların və tənzimləmə modelinin fərqli hüquq sistemləri və rəqəmsal mühitlərdə empirik olaraq sınaqdan keçirilməli olduğunu qəbul edir.

36. Ümumi elmi-hüquqi qiymətləndirmə

Musofiana, Pinandito, Izza və Osman-ın tədqiqatı uşaqların rəqəmsal mühitdə qorunmasına dair hüquqi müzakirəni yalnız açıq seksual istismar materialı üzərindən aparmağın yetərli olub-olmadığını sorğulayan doktrinal tədqiqatdır.

Mənbə tədqiqatın əsas müəyyənləşdirməsi müasir rəqəmsal mühitdə bəzi risklərin tək bir açıq cinayət hərəkəti formasında deyil; məzmunun paylaşılması, təkrarlanması, alqoritmik olaraq geniş auditoriyaya çatması və müəyyən sərhəd pozuntularının narrativ şəkildə yenidən çərçivələnməsi yolu ilə meydana gələ bilməsidir.

Lakin bu müəyyənləşdirmə empirik səbəbiyyət nəticəsi deyil. Tədqiqatçılar nəzəri və hüquqi ədəbiyyatdan çıxış edərək tənzimləmə problemini müəyyən edirlər.

Təklif olunan həll üç mərhələdə diqqətli məhdudlaşdırmanı ehtiva edir. Əvvəlcə məzmunun həqiqətən ictimai risk sahəsinə daxil olub-olmadığı xariciləşmə, əlçatanlıq və proqnozlaşdırıla bilən məruzqalma meyarları ilə qiymətləndirilir. Sonra mümkün qədər pilləli və cəza xaricində tənzimləmə vasitələri nəzərdən keçirilir. Nəhayət, etik və maqāṣid prinsipləri şərhedici rəhbərlik təmin edir.

Bu struktur uşaq müdafiəsini gücləndirməyi hədəfləyərkən ifadə azadlığını və hüquqi müəyyənliyi tamamilə aradan qaldırmamağa çalışır.

Buna görə tədqiqat “bu narrativlər mütləq cinayətdir” nəticəsinə gələn kriminalizasiya araşdırması deyil. Tədqiqat açıq cinayət həddindən aşağı qalan rəqəmsal risklər üçün daha təfərrüatlı, proporsional və preventiv uşaq müdafiəsi hüququ arxitekturasının necə düşünülə biləcəyinə dair normativ model təklif edir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal akademik nəşrin biblioqrafik kimliyi

Orijinal başlıq: Digital Incest Narratives and Child Protection: Addressing Regulatory Gaps through Legal and Islamic Normative Reconstruction

Müəlliflər: Ida Musofiana; Rizki Adi Pinandito; Noor Lailatul Izza; Ahmed Kheir Osman.

Birinci qurum: Faculty of Law, Sultan Agung Islamic University, Semarang, Indonesia.

İkinci qurum: Faculty of Law, Somali National University, Somalia.

Məsul müəllif: Ida Musofiana.

Jurnal: JURIS (Jurnal Ilmiah Syariah).

Nəşriyyat: Universitas Islam Negeri Mahmud Yunus Batusangkar.

Cild / say: 25(1), 2026.

Səhifələr: 167–183.

DOI: 10.31958/juris.v25i1.16555.

Göndərilmə tarixi: 23 yanvar 2026.

Reviziya tarixi: 8 may 2026.

Qəbul tarixi: 23 may 2026.

Nəşr tarixi qeydi: Rəsmi say səhifəsi 25(1) sayının 9 fevral 2026 tarixində nəşr edildiyini göstərir; bu tarix məqalənin 23 may 2026 qəbul tarixi ilə xronoloji olaraq uyğun gəlmir. Mənbələr dəqiq düzəldilmiş məqalə nəşr günü təqdim etmədiyindən burada ayrıca dəqiq gün yaradılmamışdır.

Mənbə növü: Resenziyalı jurnalda nəşr olunmuş normativ/doktrinal hüquq tədqiqatı.

Resenziya prosesi: Jurnal ikiqat kor resenziya tətbiq etdiyini və tədqiqat məqalələrini ən azı iki ekspert rəyçiyə göndərdiyini bildirir.

Lisenziya: Jurnalın rəsmi müəllif hüquqları siyasətində Creative Commons Attribution lisenziyası göstərilir. Əlçatan siyasət mətnində lisenziya versiyası ayrıca göstərilmədiyindən versiya nömrəsi təxmin edilməmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan etmişdir.

Maliyyələşdirmə: Mənbə mətndə ayrıca və açıq maliyyələşdirmə bəyanatı müəyyən edilməmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca məlumat əlçatanlığı bölməsi yoxdur. Tədqiqat yeni empirik məlumat dəsti yaratmır.

Müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT/müəllif töhfələri bölməsi yoxdur.

Tədqiqatın tədqiqat metodu

Tədqiqat təsviri-analitik xüsusiyyət daşıyan doktrinal hüquq tədqiqatıdır.

Birincili hüquqi mənbələr uşaq müdafiəsi qanunvericiliyi, kiber tənzimləmələr və əlaqəli beynəlxalq hüquq vasitələrindən ibarətdir.

İkincili materiallar rəqəmsal seksual zərər, uşaq müdafiəsi, rəqəmsal etika və İslam hüququ üzrə akademik məqalələr, kitablar və hüquqi şərhlərdir.

Mənbə bu ədəbiyyatın Scopus, Google Scholar və hüquq tədqiqat repozitoriyalarında müvafiq açar anlayışlarla axtarıldığını bildirir.

Təhlil üç yanaşmanı birləşdirir: qanunvericilik yanaşması, konseptual yanaşma və maqāṣid al-sharīʿah əsaslı İslam hüququ yanaşması.

Hüquqi şərhdə sistemli və teleoloji metodlardan istifadə edilmişdir.

Akademik istifadə sərhədi: Konkret rəqəmsal məzmunun hüquqa zidd olub-olmaması, konkret ölkədə hansı cəza və ya platforma tənzimləməsinin tətbiq ediləcəyi və ya ifadə azadlığının hansı dərəcədə məhdudlaşdırıla biləcəyi konkret qanunvericilik və məhkəmə presedentlərinə əsasən ayrıca qiymətləndirilməlidir.