Qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüş (legal seclusion / conjugal visitation), cəzaçəkmə müəssisəsində olan şəxsin müəyyən şərtlər daxilində qanuni həyat yoldaşı ilə məxfilik şəraitində görüşməsinə və ailə/ər-arvad münasibətlərinin müəyyən tərəflərini davam etdirməsinə imkan verən icra qaydasıdır. Benmessaoud Hayet və Larouci Rachid-in müqayisəli hüquq tədqiqatı məhbusların cinsi və ailə həyatına dair bu qaydanın reabilitasiya və sosial reinteqrasiya baxımından necə əsaslandırıldığını; bəzi ərəb ölkələrindəki hüquqi tətbiqləri, İslam hüququndakı fikir ayrılıqlarını və həbsxana daxilində/xaricində tətbiq modellərini araşdırır. Tədqiqat yeni empirik məlumat yaratmır; əsasən mövcud hüquqi tənzimləmələr və ikincil ədəbiyyat əsasında normativ müqayisə aparır.

Mənbənin əsas tezisi budur ki, azadlıqdan məhrumetmə cəzası şəxsin azadlığını məhdudlaşdırır, lakin insan olmasından irəli gələn bütün hüquqlarının aradan qalxması demək deyil. Tədqiqatçılar ər-arvad və ailə əlaqələrinin qorunmasının məhbusun reabilitasiyasını və sosial reinteqrasiyasını dəstəkləyə biləcəyini müdafiə edir; qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşü bu yanaşmanın vasitələrindən biri kimi qiymətləndirirlər.

Tədqiqat həmçinin cinsi məhrumiyyətin həbsxanadaxili aqressiya, cinsi zorakılıq, eyni cinsdən olan şəxslər arasında cinsi davranış və psixoloji qeyri-sabitliklə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürən daha köhnə ikincil mənbələri müzakirə edir. Lakin mövcud məqalə bu əlaqələri öz eksperimental və ya sahə məlumatları ilə sınaqdan keçirməyib. Buna görə mənbədə irəli sürülən səbəb əlaqələri yeni elmi sübut kimi deyil, tədqiqatın söykəndiyi ədəbiyyat və müəlliflərin şərh çərçivəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqatda Səudiyyə Ərəbistanı, İordaniya, Küveyt, Misir və Əlcəzair nümunələri müqayisə olunur. Bundan əlavə, İslam hüququnda məhbusun həyat yoldaşı ilə məxfi görüşünə icazə verilməsi, qadağan edilməsi və ya ictimai mənafe/xüsusi şərtlərdən asılı olaraq məhdudlaşdırılması istiqamətində üç fərqli mövqe nəzərdən keçirilir. Tətbiq modelləri isə cəzaçəkmə müəssisəsi daxilində ər-arvad görüşü və ailə görüşü; müəssisədən kənarda müvəqqəti çıxış icazəsi və cəzanın fasiləli/bölünmüş icrası kimi təsnif edilir.

Ən mühüm şərh sərhədi: Mənbə qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşü güclü şəkildə dəstəkləyən normativ tədqiqat olsa da, bunun reabilitasiya uğurunu, həbsxana zorakılığını və ya təkrar cinayət törətməni hansı kəmiyyət ölçüsündə dəyişdirdiyini ölçmür. Eyni şəkildə məqalədə bu hüququn müstəqil və universal beynəlxalq müqavilə hüququ olduğunu təsdiqləyən ətraflı müqavilə təhlili yoxdur.

1. Tədqiqatın əsas hüquqi problemi

Müasir cəza icra hüququndakı əsas mübahisələrdən biri şəxsin azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum edilməsi ilə hansı hüquqlarının məhdudlaşdığı və hansı hüquqlarının davam etdiyi məsələsidir.

Azadlıqdan məhrumetmə cəzasının birbaşa nəticəsi hərəkət azadlığının aradan qalxması və ya ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmasıdır. Lakin bundan məhbusun insan ləyaqəti, sağlamlıq, ailə münasibətləri, din, hüquqi müraciət və ya bütün digər hüquqlarının öz-özünə aradan qalxdığı nəticəsi çıxmır.

Mənbə tədqiqat bu ümumi prinsipdən çıxış edərək daha mübahisəli sual qaldırır: Məhbusun həyat yoldaşı ilə cinsi və ailə həyatını müəyyən şərtlər daxilində davam etdirməsinə imkan verilməlidirmi?

Tədqiqatçılar bu sualı yalnız şəxsi məxfilik çərçivəsində deyil, reabilitasiya, ailə bütövlüyü, insan ləyaqəti və cəzanın təsirlərinin məhkumun ailəsinə lazımsız şəkildə yayılmaması baxımından qiymətləndirirlər.

Qanuni Həyat Yoldaşı ilə Məxfi Görüş Nədir?

Qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüş mənbə tədqiqatda cəzaçəkmə müəssisəsində olan şəxsin qanuni həyat yoldaşı ilə müəssisə rəhbərliyinin müəyyən etdiyi təhlükəsizlik və uyğunluq şərtləri altında, əməkdaşların birbaşa nəzarəti olmadan məxfi şəkildə görüşməsinə imkan verən qaydanı ifadə edir. İngiliscə mənbədə bu tətbiq legal seclusion adlandırılmışdır; anlayış hüceyrəyə qapatma və ya solitary confinement mənasındakı “seclusion” ilə qarışdırılmamalıdır.

2. “Qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüş” niyə adi həbsxana ziyarətindən fərqlidir?

Adi həbsxana ziyarəti adətən ziyarətçi ilə məhbus arasında əməkdaşların nəzarəti altında və ya birbaşa təhlükəsizlik nəzarəti olan mühitdə keçirilir.

Qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşdə isə məqsəd ər-arvadın müəyyən edilmiş müddət ərzində şəxsi həyatın məxfiliyini qoruya biləcəyi şəraitdə bir araya gəlməsidir.

Mənbə tədqiqatda bu mexanizm yalnız cinsi əlaqənin təmin edilməsinə endirilmir. Nikah bağının, yaxınlığın və ailə münasibətlərinin davam etdirilməsi reabilitasiya arqumentinin hissələri kimi istifadə olunur.

3. “Hüquq” ilə “imtiyaz” arasındakı fərq

Mənbədə bütün tətbiq formaları eyni hüquqi statusa malik deyil.

Bəzi ölkə qaydaları ər-arvad görüşünü müəyyən şərtlərlə məhbusa verilən hüquq və ya icra təminatı kimi nəzərdən keçirərkən, müvəqqəti çıxış icazəsi kimi bəzi institutlar mənbənin izahında idarənin şərtlərə görə verə bildiyi imtiyaz kimi qiymətləndirilir.

Bu fərq mühümdür. Tətbiqin reabilitasiya üçün faydalı hesab edilməsi onun mütləq şərtsiz və hər kəs üçün tələb oluna bilən fundamental hüquq olması demək deyil.

4. Cəzanın şəxsiliyi prinsipi ilə əlaqə

Mənbə tədqiqatın normativ əsaslandırmalarından biri cəzanın şəxsiliyi prinsipidir.

Bu prinsipin əsas məntiqi cinayət və cəza münasibətinin məhkum şəxsə yönəlməsi, cəzanın zəruri olmayan nəticələrinin həyat yoldaşına və ya ailə üzvlərinə yayılmamasıdır.

Tədqiqat uzunmüddətli ailə və ər-arvad münasibətinin tam kəsilməsinin yalnız məhbusa deyil, həyat yoldaşına da faktiki təsir etdiyini və buna görə icra siyasətində ailə əlaqələrinin mümkün olduğu qədər qorunmalı olduğunu müdafiə edir.

5. Reabilitasiya anlayışı ilə əlaqə

Reabilitasiya cəza icrasının yalnız cəzalandırıcı deyil, şəxsin yenidən cəmiyyət daxilində hüquqa uyğun yaşamasını dəstəkləyən funksiyaya malik olmasıdır.

Mənbə müəllifləri ər-arvad və ailə bağlarının davamını psixoloji sabitlik, sosial bağlılıq və azadlığa çıxdıqdan sonra reinteqrasiya baxımından faydalı ola biləcək amil kimi qiymətləndirirlər.

Lakin bu tədqiqat reabilitasiyanı ölçən təkrar cinayət törətmə göstəricisi, psixometrik qiymətləndirmə, davranış balı və ya nəzarət qrupu istifadə etmir. Buna görə təklif olunan təsirin böyüklüyü bu araşdırmada hesablanmayıb.

Cinsi Məhrumiyyətin Həbsxana Zorakılığına Səbəb Olduğu Bu Tədqiqatda Sübut Edilibmi?

Xeyr. Mənbə tədqiqat cinsi məhrumiyyətlə aqressiya, zorakılıq və bəzi həbsxanadaxili davranışlar arasında əlaqə quran daha köhnə ikincil nəşrlərə istinad edir; lakin tədqiqat öz eksperimentini, nəzarət qrupunu və ya yeni sahə məlumatını yaratmayıb. Buna görə “cinsi məhrumiyyət həbsxana zorakılığına səbəb olur” şəklində qəti səbəbiyyət nəticəsi bu tədqiqatdan çıxarıla bilməz.

6. Mənbənin zorakılıq barədə yanaşması

Məqalə həbsxanada cinsi məhrumiyyətin fiziki və psixoloji gərginliyi artıra biləcəyini və bunun aqressiv davranışlarla əlaqəli ola biləcəyini müdafiə edən ikincil mənbələrə əsaslanır.

Mənbə həmçinin həbsxana mühitində güc, kişilik və hökmranlıq nümayişlərinin fiziki və ya şifahi zorakılıqla əlaqəli ola biləcəyini müzakirə edir.

Lakin burada iki səviyyə ayrılmalıdır:

• Mənbə tədqiqatın ötürdüyü nəzəri/ikincil izahlar.
• Mövcud məqalənin birbaşa ölçdüyü nəticələr.

İkinci kateqoriyada yeni eksperiment və ya ölçmə yoxdur.

7. Cinsi zorakılıq ilə razılığa əsaslanan cinsi davranış eyni deyil

Mənbə həbsxana mühitindəki cinsi zorakılıqları ayrıca problem sahəsi kimi müzakirə edir.

Cinsi zorakılıq, razılıq olmadan və ya təzyiq, güc, hədə və ya məcburetmə altında baş verən cinsi davranışdır. Razılığa əsaslanan cinsi münasibətlə hüquqi və elmi baxımdan eyni kateqoriya deyil.

Məqalə zorakılığın həbsxanadakı hakimiyyət münasibətləri, güc bərabərsizliyi, borc münasibətləri, cəzalandırma və cinsi təmin kimi müxtəlif səbəblərlə ortaya çıxa biləcəyini bildirir.

Tədqiqatçıların istinad etdiyi ikincil mənbələr məhbusların qisas qorxusu, utanc və ya institutlara etimadsızlıq səbəbindən zorakılıqları bildirməyə biləcəyini də müzakirə edir.

8. “Qaranlıq rəqəm” nə deməkdir?

Kriminologiyada “qaranlıq rəqəm” baş verdiyi halda rəsmi statistikaya və ya şikayət qeydlərinə daxil olmayan cinayət və hadisələri ifadə edir.

Mənbə tədqiqatda həbsxanadaxili cinsi zorakılığın bildirilməməsinin hadisələrin real tezliyinin rəsmi şikayət qeydlərindən daha yüksək ola biləcəyi barədə qeyri-müəyyənlik yaratdığı müdafiə olunur.

Lakin məqalə öz qaranlıq rəqəm təxminini hesablamır.

9. Mənbənin ötürdüyü köhnə sahə məlumatları necə oxunmalıdır?

Bu göstəricilərdən “cinsi məhrumiyyət eyni cinsə yönəlməyə səbəb olur” nəticəsi çıxarıla bilməz. Mənbə cinsi davranış ilə cinsi yönəlməni də həmişə analitik şəkildə ayırmır.

Eyni şəkildə razılığa əsaslanan eyni cinsdən cinsi davranışı cinsi zorakılıqla eyni kateqoriyaya yerləşdirmək elmi və hüquqi baxımdan uyğun deyil.

10. Həssas qruplar

Mənbənin söykəndiyi ikincil ədəbiyyat həbsxanadakı bəzi şəxslərin cinsi zorakılığa daha həssas ola biləcəyini müzakirə edir.

Məqalə xüsusilə gəncləri, fiziki cəhətdən zəif şəxsləri, yeni məhbusları, fiziki və ya əqli əlilliyi olan şəxsləri və müxtəlif həbsxana iyerarxiyalarında müdafiəsiz vəziyyətdə olan məhbusları nümunə göstərir.

Bu siyahı risk qiymətləndirilməsi baxımından mənbənin izahıdır; mövcud tədqiqat bu qruplar üçün yeni risk göstəricisi hesablamayıb.

11. Qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşün ailə bağı ilə əlaqəsi

Mənbə ər-arvad görüşünün məhbusun ailə əlaqələrini qoruması baxımından əhəmiyyətini xüsusilə vurğulayır.

Məhbusun həyat yoldaşından uzun müddət fiziki və emosional ayrılması yalnız fərdi məhrumiyyət deyil, nikah münasibətinə və ailənin davamlılığına təsir göstərə biləcək icra nəticəsi kimi şərh edilir.

Tədqiqatçılar buna görə ər-arvad görüşünü yalnız “cinsi ehtiyac” üzərindən deyil, ər-arvad arasındakı sosial və emosional əlaqənin qorunması üzərindən də əsaslandırırlar.

12. Müqayisəli cəza icra sistemlərində üç ümumi yanaşma

Mənbə tədqiqatın giriş hissəsindəki təsnifata görə məhbusların həyat yoldaşları ilə cinsi və məxfi münasibətlərinin tənzimlənməsi baxımından cəza icra sistemləri üç ümumi yanaşma göstərə bilər:

1. Hüququ və ya tətbiqi açıq şəkildə tanıyan və qanunvericilikdə tənzimləyən sistemlər.
2. Bu imkanı tanımayan və ya rədd edən sistemlər.
3. Qanunda açıq tənzimləmə etməyib məsələni həbsxana idarəsinin tətbiqinə buraxan sistemlər.

Bu üçlü təsnifat tədqiqatçıların müqayisəli hüquq çərçivəsidir; bütün ölkələrin ətraflı qanunvericiliyini əhatə edən qlobal təsnifat deyil.

13. Səudiyyə Ərəbistanı nümunəsi

Mənbə Səudiyyə Ərəbistanını ərəb ölkələri arasında qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşü erkən dövrdə tənzimləyən nümunələrdən biri kimi təqdim edir.

Məqalənin ötürdüyü 1978-ci il Daxili İşlər Nazirliyi qaydasına görə, həbsxanada ən azı üç aydır olan məhkum və ya saxlanılan şəxsin həyat yoldaşı ilə ayda bir dəfə təxminən üç saat xüsusi görüş imkanından yararlana bildiyi göstərilir.

Mənbəyə görə, 1990-cı il sonrakı qayda görüş tezliyini ayda ikiyə qaldırmış; çoxarvadlılıq halında ayda dörd görüşə qədər imkan verilə biləcəyini və görüşlərin ziyarətçilərdən ayrı xüsusi yerdə aparılacağını müəyyən etmişdir.

Məqalə bu sistemin kişi məhbuslar üzərindən tənzimlənməsini gender bərabərliyi baxımından tənqid edir.

Bu məlumatlar mövcud mənbənin ötürdüyü tarixi qanunvericilik məlumatlarıdır; Səudiyyə Ərəbistanının 2026-cı ildəki cari hüququ barədə müstəqil doğrulama deyil.

14. İordaniya nümunəsi

Mənbə 2004-cü il İordaniya Correctional and Rehabilitation Centers Law-un müəyyən şərtləri ödəyən məhkumlara həyat yoldaşları ilə xüsusi görüş imkanı tanıdığını bildirir.

Məqalə bu imkanın ən azı bir illik həbs cəzasına məhkum edilmiş şəxslərlə məhdudlaşdırılmasını və müvəqqəti saxlanılanları əhatə etməməsini tənqid edir.

Mənbə mətninə dair qeyd: İngiliscə PDF-də görüşün keçiriləcəyi yer üçün “Central Bank” ifadəsi işlədilir. Həbsxana kontekstində bu ifadə məna baxımından problemli görünür; mənbədə nə nəzərdə tutulduğu dəqiq olmadığı üçün burada səssizcə başqa qurum adı ilə əvəz edilməyib.

15. Küveyt nümunəsi

Mənbəyə görə, Küveyt Daxili İşlər Nazirliyi 13 aprel 2016-cı ildə “Family Home Project” çərçivəsində müəyyən məhbusların ailələri ilə xüsusi yaşayış sahəsində görüşünə dair proqram elan etmişdir.

Məqalənin ötürdüyü şərtlər arasında:

• Küveyt vətəndaşı olmaq,
• kişi və ya qadın məhbus olmaq,
• daha yüngül cinayətlərə görə məhkum olmaq,
• yaxşı davranış göstərmək,
• cəzanın dörd ayını tamamlamış olmaq,
• həbsxananın sosial fəaliyyətlərində iştirak etmək

yer alır.

Dövlət təhlükəsizliyi cinayətləri, öldürmə və narkotik qaçaqmalçılığı kimi bəzi cinayət kateqoriyalarının proqramdan kənarda saxlanıldığı; uyğun şəxslərə ayda bir dəfə, bir gündən üç günədək xüsusi yaşayış bölməsində ailə görüşü imkanı verildiyi mənbədə bildirilir.

16. Misir nümunəsi

Mənbə 1956-cı il Misir Prison Organization Law-un 2022-ci il dəyişikliyinə baxmayaraq qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşü açıq şəkildə tənzimləmədiyini bildirir.

Bununla belə, bəzi dövrlərdə və bəzi müəssisələrdə, məsələn mənbədə Tora Prison nümunəsi verilərək, belə tətbiqə rast gəlinə bildiyi irəli sürülür.

Bu bölmənin əsası məqalənin ədəbiyyat siyahısındakı internet nəşridir; ölkə miqyasında sistemli tətbiq məlumatı deyil.

17. Əlcəzair nümunəsi

Məqalənin əsas milli konteksti Əlcəzairdir.

Tədqiqatçılar Əlcəzair cəza icra hüququnda məhbusların ziyarət hüquqları tənzimlənsə də qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşün ayrıca hüquq kimi tənzimlənmədiyini müdafiə edirlər.

Mənbə bunu həm mühafizəkar ictimai yanaşma, həm də tətbiq üçün tələb olunan xüsusi məkanların olmaması ilə əlaqələndirir.

Nəticə bölməsində tədqiqatçılar qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşün birbaşa tanınmasına əlavə olaraq Əlcəzair hüququnda mövcud müvəqqəti çıxış icazəsi mexanizmlərinin və ya cəzanın bölünmüş icrasının ailə həyatını qorumaq məqsədilə qiymətləndirilə biləcəyini təklif edirlər.

İslam Hüququnda Məhbusun Həyat Yoldaşı ilə Məxfi Görüşünə Dair Vahid Mövqe Varmı?

Xeyr. Mənbə tədqiqat İslam hüququndakı yanaşmanı üç mövqe altında təqdim edir: müəyyən şərtlərlə həyat yoldaşı ilə məxfi görüşə icazə verən mövqe, bunu həbs cəzasının məqsədi ilə uzlaşmadığı üçün qəbul etməyən mövqe və əsas qaydanın icazə olduğunu, lakin ictimai mənafe və ya konkret icra şərtləri tələb edərsə məhdudlaşdırıla biləcəyini müdafiə edən mövqe. Buna görə mənbə İslam hüququnda tamamilə vahid yanaşma olduğunu göstərmir.

18. Birinci mövqe: Şərtlər varsa icazə

Mənbəyə görə, Hənəfi və Hənbəli hüquqşünasların çoxluğu ilə bəzi Maliki və Şafii mövqeləri, uyğun məkan olduqda və məhbus tələb etdikdə həyat yoldaşı ilə məxfi görüşün mümkün ola biləcəyini qəbul edir.

Bu mövqe ailə və ər-arvad hüquqlarının azadlıqdan məhrumetmə cəzası ilə tamamilə aradan qalxmadığı düşüncəsinə əsaslandırılır.

19. İkinci mövqe: Həbsin məqsədi ilə uzlaşmadığı üçün qadağa

Mənbə bəzi Maliki və Hənəfi hüquqşünasların, həbsin şəxsin hərəkət və bəzi şəxsi azadlıqlarını məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıdığı əsaslandırması ilə bu imkana qarşı çıxdığını bildirir.

Bu mövqedə həyat yoldaşı ilə məxfi görüşün cəzanın çəkindirici və məhdudlaşdırıcı xarakteri ilə ziddiyyət təşkil edə biləcəyi irəli sürülür.

20. Üçüncü mövqe: Əsas qayda hüquqdur, lakin mənafe tələb edərsə məhdudlaşdırıla bilər

Mənbə bəzi Şafii hüquqşünaslara aid etdiyi üçüncü yanaşmada, məhbusun ər-arvad münasibətini davam etdirməsinin qayda olaraq qanuni hüquq olduğunu; lakin ictimai mənafe və ya cəza icrasının xüsusi tələblərinə görə məhdudlaşdırıla biləcəyini bildirir.

Bu mövqe mütləq hüquq ilə mütləq qadağa arasında şərtli yanaşma təqdim edir.

21. Mənbənin öz fiqh sintezi

Tədqiqatçılar müxtəlif mövqeləri təqdim etdikdən sonra, mənbədə istinad edilən hüquq ədəbiyyatının mühüm hissəsinin həyat yoldaşı ilə məxfi görüşü məhbus üçün yalnız əyləncə deyil, insan ləyaqəti, ailə həyatı və psixoloji tarazlıqla əlaqəli tələb kimi qiymətləndirdiyini müdafiə edirlər.

Lakin bu nəticə bütün məzhəblər və hüquqşünaslar arasında yekdil razılıq olduğu demək deyil; məqalənin özü artıq əks mövqeləri ətraflı şəkildə təqdim edir.

22. Tarixi İslam hüququ nümunələri

Mənbə mövzunun müasir cəza icra hüququ ilə yaranmadığını göstərmək məqsədilə erkən İslam tarixinə dair nümunələrə də müraciət edir.

Məqalə Hz. Ömər dövründə bir məhbusun həyat yoldaşını ziyarət etməsinə icazə verildiyinə və İmam Malik dövrünə aid bənzər hüquqi qiymətləndirməyə istinad edir.

Bu tarixi iddialar məqalənin ikincil mənbələrindən ötürülüb; mövcud tədqiqat tarixi ilkin mənbə araşdırması aparmır.

Məhbusların Ər-Arvad və Ailə Həyatını Davam Etdirməsi Üçün Hansı Modellər İstifadə Olunur?

Mənbə tədqiqat mexanizmləri iki əsas qrupa ayırır: cəzaçəkmə müəssisəsinin daxilində keçirilən ər-arvad/ailə görüşləri və məhbusun müəyyən şərtlərlə müəssisədən kənarda olmasına imkan verən sistemlər. Müəssisədaxili modellər qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüş və ailə görüşü; müəssisədənkənar modellər isə müvəqqəti çıxış icazəsi və cəzanın fasiləli/bölünmüş icrasıdır.

23. Həbsxana daxilində qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüş

Mənbənin tərifində bu sistem məhbusun həyat yoldaşını xüsusi hazırlanmış otaqda müəyyən müddət ərzində məxfilik şəraitində qəbul etməsinə əsaslanır.

Mənbədə tipik şərtlər kimi:

• yaxşı davranış,
• qanuni nikah münasibətinin rəsmi sənədlə sübut edilməsi,
• əvvəlcədən müəyyən edilmiş ziyarət müddəti,
• ziyarətdən əvvəl təhlükəsizlik yoxlaması,
• qadağan olunmuş əşyaların müəssisəyə daxil olmasının qarşısını almağa yönəlmiş nəzarət

sadalanır.

Məqalə nümunə model üçün görüş müddətinin iki saatdan az olmaması və ayda ən azı bir dəfə tətbiq edilməli olduğunu bildirən ikincil ədəbiyyata əsaslanır. Bu şərtlər bütün ölkələr üçün universal standart deyil.

24. Ailə görüşü

Ailə görüşü yalnız ər-arvad arasındakı məxfi münasibətə deyil, məhbusun həyat yoldaşı və uşaqları ilə daha uzun müddət ailə həyatına bənzər şəraitdə olmasına yönəlir.

Mənbə xüsusi mənzil və ya ailə bölmələrinin istifadə oluna bildiyini və görüşlərin bir neçə saatdan bir neçə günədək davam edə bildiyini bildirir.

Mənbədaxili izah problemi: Eyni bölmədə ailə görüşünün cəzaçəkmə müəssisəsi daxilindəki mənzillərdə aparıldığı deyildiyi halda, məhbusun iki və ya üç gün müəssisədən ayrıla bildiyi də yazılır. Bu iki tətbiq modeli mənbədə aydın şəkildə ayrılmayıb; Verianla bu boşluğu fərziyyə ilə doldurmur.

25. Müvəqqəti çıxış icazəsi

Müvəqqəti çıxış icazəsi məhbusun cəzası davam etdiyi halda müəyyən ailəvi, sağlamlıq və ya sosial səbəblərlə məhdud müddət ərzində cəzaçəkmə müəssisəsindən kənarda olmasına imkan verən sistemdir.

Mənbə Əlcəzairdəki Law No. 05-04-un 129-cu maddəsinə əsaslanaraq müəyyən yaxşı davranışlı məhbusların ən çox on gün müddətinə mühafizəsiz çıxış icazəsindən yararlana bildiyini bildirir.

Məqalənin mühüm fərqləndirməsi budur ki, bir çox icra sistemində müvəqqəti çıxış mütləq məhbus hüququ deyil, şərtlər yarandıqda idarə tərəfindən verilə bilən imtiyaz xarakteri daşıya bilər.

26. Cəzanın bölünərək icrası

Cəzanın bölünərək və ya fasiləli icrası həbs cəzasının vahid və fasiləsiz dövr əvəzinə müəyyən zaman kəsiklərində icra olunmasıdır.

Mənbə həftəsonu və ya rəsmi bayram dövrlərində cəzanın icrası kimi modelləri nümunə göstərir.

Bu üsulun məqsədi şəxsin sağlamlıq, ailə, peşə və ya sosial həyatındakı müəyyən bağları tamamilə qırmadan həbs cəzasının icra edilə bilməsidir.

Məqalə Fransa cinayət-prosessual qanunvericiliyinə dair bir müddəaya istinad edir və qalan cəza müddətinin müəyyən şərtlərlə hissələrə bölünə bildiyini bildirir. Mənbə müddəanın nömrəsini ingiliscə mətndə “Chapter 1-720” kimi göstərir; bu istinadın texniki yazılışı ayrıca doğrulanmayıb.

27. Dörd model arasındakı əsas fərq

28. İnsan ləyaqəti və məhbus hüquqları

Mənbənin hüquq siyasəti yanaşması cəza icrasının şəxsin insan statusunu aradan qaldırmadığı fikrinə əsaslanır.

Məhbusun azadlığının məhdudlaşdırılması icranın tələb etmədiyi bütün digər hüquqların aradan qalxması demək olmamalıdır.

Lakin hansı hüquqların həbsxanada necə və hansı həddə istifadə edilə biləcəyi təhlükəsizlik, nizam, başqalarının hüquqları və müvafiq hüquq sistemi ilə birlikdə qiymətləndirilir.

29. “Beynəlxalq müqavilələr bu hüququ tanıyır” iddiasının sərhədi

Mənbə nəticə bölməsində həyat yoldaşı ilə cinsi həyatın davam etdirilməsini bir çox beynəlxalq sənədin dəstəklədiyi sağlamlıq və insan hüquqları yanaşması ilə əlaqələndirir.

Lakin məqalə hər hansı konkret beynəlxalq müqavilənin maddə nömrəsini və ya məhkəmə şərhini təhlil etməklə müstəqil “conjugal visitation hüququ” müəyyən etmir.

Buna görə Verianla izahında tədqiqat beynəlxalq hüquqda bu hüququn qəti və universal şəkildə tanındığını sübut edən araşdırma kimi təqdim edilmir.

30. Mənbənin reabilitasiya iddiasının sərhədi

Tədqiqatçılar qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşün psixoloji tarazlığı qoruya biləcəyini, ailə bağlarını davam etdirə biləcəyini və reabilitasiya proqramlarında iştirakı asanlaşdıra biləcəyini müdafiə edirlər.

Lakin mənbə:

• təkrar cinayət törətmə göstəricisi,
• həbsxana zorakılığı göstəricisi,
• intizam cəzası sayı,
• psixoloji şkala nəticəsi,
• ailə bütövlüyü balı,
• nəzarət qrupu

istifadə etmir.

Buna görə tətbiqin reabilitasiyaya təsiri tədqiqatda kəmiyyət və ya səbəbiyyət baxımından ölçülməyib.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

31. Tədqiqatın araşdırma quruluşu

Mənbədə ayrıca “Methods” bölməsi yoxdur.

Məqalənin tədqiqat sualı və bölmə quruluşu araşdırıldıqda, tədqiqat qanunvericiliyi, İslam hüququndakı mövqeləri və ikincil həbsxana ədəbiyyatını müqayisə edən doktrinal və müqayisəli hüquq araşdırması xarakteri daşıyır.

Müəlliflər tədqiqatı iki əsas bölmə şəklində qurmuşlar:

1. Cinsi məhrumiyyətə aid edilən həbsxanadaxili davranış nəticələrinin araşdırılması.
2. Müqayisəli cəza icra sistemlərində ər-arvad/cinsi həyatın hansı üsullarla tənzimləndiyinin araşdırılması.

32. Yeni empirik məlumat varmı?

Xeyr.

Mənbədə:

• yeni nümunə,
• sorğu,
• müsahibə,
• eksperiment,
• statistik test,
• p dəyəri,
• etibar intervalı,
• reqressiya,
• təsir ölçüsü,
• klinik qiymətləndirmə

yoxdur.

33. Mənbələrin quruluşu

Məqalənin ədəbiyyat siyahısı iki kitab, üç akademik məqalə və bir internet mənbəsindən ibarətdir.

Tədqiqat sistematik ədəbiyyat icmalı deyil. Məlumat bazası axtarış strategiyası, daxil etmə/xaric etmə meyarı, mənbə keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi və ya sübut dərəcələndirməsi barədə hesabat verilmir.

34. Birinci əsas nəticə: İnsan ləyaqəti ilə icra arasındakı tarazlıq

Mənbə müasir icra siyasətinin yalnız qisas və ya əzab vermək məqsədi ilə deyil, reabilitasiya və sosial reinteqrasiya məqsədi ilə qurulmalı olduğunu müdafiə edir.

Məhbusun insan hüquqlarının cəzaçəkmə müəssisəsində də qorunmalı olması tədqiqatın normativ başlanğıc nöqtəsidir.

35. İkinci əsas nəticə: Ölkələr arasında vahid model yoxdur

Müqayisəli nümunələr məhbusların ər-arvad və ailə həyatını davam etdirməsinə dair vahid cəza icra modelinin olmadığını göstərir.

Bəzi sistemlər birbaşa xüsusi ər-arvad görüşünü tənzimləyir, bəziləri ailə evi və ya uzunmüddətli ailə ziyarəti modelindən istifadə edir; bəziləri isə bu hüququ açıq şəkildə tanımır.

36. Üçüncü əsas nəticə: Tətbiq maddi infrastruktura ehtiyac duyur

Qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşün qanunda tanınması öz-özlüyündə kifayət deyil.

Məxfiliyin qoruna biləcəyi təhlükəsiz məkanların, ziyarət prosedurlarının, şəxsiyyət və nikah yoxlamasının və həbsxana təhlükəsizlik qaydalarının yaradılması lazımdır.

Mənbə xüsusilə fiziki məkanın olmamasını hüququn tətbiq edilə bilməməsinin praktik səbəblərindən biri kimi müzakirə edir.

37. Dördüncü əsas nəticə: Ailə münasibətinin cəza icrasındakı yeri

Mənbə ailə əlaqələrini reabilitasiya prosesinin dəstəkləyici ünsürlərindən biri kimi qiymətləndirir.

Həyat yoldaşı və ailə ilə əlaqənin qorunmasının məhkumun azadlığa çıxdıqdan sonra cəmiyyətə yenidən qayıtmasına kömək edə biləcəyi müdafiə olunur.

Lakin bu fikir tədqiqatda uzunmüddətli reinteqrasiya və ya təkrar cinayət törətmə təhlili ilə sınaqdan keçirilməyib.

38. Beşinci əsas nəticə: İslam hüququnda fikir ayrılığı var

Mənbə bəzi İslam hüquqşünaslarının qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşü hüquq kimi dəstəklədiyini, bəzilərinin həbsin məqsədi ilə ziddiyyət təşkil etdiyinə görə qəbul etmədiyini, bəzi hüquqşünasların isə ictimai mənafe tələb etmədikcə icazə verilməli olduğunu müdafiə etdiyini göstərir.

Buna görə “İslam hüququ qəti şəkildə vahid yanaşmanı qəbul edir” nəticəsi mənbədən çıxarıla bilməz.

39. Tədqiqatçıların Əlcəzair üçün əsas təklifləri

Nəticə bölməsində tədqiqatçılar xüsusilə Əlcəzair üçün üç islahat istiqaməti təklif edirlər:

1. Məhbusun həyat yoldaşı ilə cinsi/ailə həyatını müəyyən şərtlərlə davam etdirməsinə dair açıq hüquqi tənzimləmə aparılması.
2. Birbaşa qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüş qəbul edilməzsə, müvəqqəti çıxış icazəsinin və ya bölünmüş icranın daha səmərəli istifadəsi.
3. Cəzaçəkmə müəssisələrində məxfi görüşün təhlükəsiz və insan ləyaqətinə uyğun aparıla biləcəyi xüsusi fiziki məkanların yaradılması.

Mənbə həmçinin belə islahatların həyata keçirilməsi üçün siyasi iradənin zəruri olduğunu müdafiə edir.

40. Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

41. Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri həssas və bir çox cəza icra mübahisəsində arxa planda qalan ailə və ər-arvad münasibətini birbaşa hüquq siyasətinin mövzusuna çevirməsidir.

İkinci güclü tərəf yalnız bir ölkənin tənzimləməsi ilə məhdudlaşmayıb müxtəlif tətbiq modellərini müqayisə etməsidir.

Üçüncü güclü tərəf məsələyə yalnız pozitiv hüquq baxımından deyil, İslam hüququ və cəza icra siyasətinin reabilitasiya məqsədi baxımından da yanaşmasıdır.

Dördüncü güclü tərəf ər-arvad görüşündən başqa müvəqqəti çıxış və bölünmüş icra kimi alternativ mexanizmləri də müzakirə etməsidir.

42. Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət: Tədqiqatın öz empirik məlumat dəsti yoxdur.

İkinci məhdudiyyət: Cinsi məhrumiyyət və davranış arasındakı güclü səbəbiyyət ifadələri əsasən ikincil və bəziləri kifayət qədər köhnə mənbələrə əsaslanır.

Üçüncü məhdudiyyət: Razılığa əsaslanan eyni cinsdən cinsi davranış, cinsi yönəlmə və cinsi zorakılıq arasındakı anlayış fərqi mənbədə həmişə kifayət qədər aydın deyil.

Dördüncü məhdudiyyət: Mənbədə təqdim olunan bəzi köhnə prevalans məlumatlarının ilkin tədqiqat metodu kifayət qədər izah olunmur.

Beşinci məhdudiyyət: Müqayisə edilən ölkələrin qanunvericiliyinin aktuallığı sistematik və rəsmi qanunvericilik yoxlaması ilə göstərilməyib.

Altıncı məhdudiyyət: İordaniya bölməsindəki “Central Bank” ifadəsi kontekst baxımından qeyri-müəyyən görünür.

Yeddinci məhdudiyyət: Ailə görüşü bölməsində həbsxanadaxili xüsusi mənzil modeli ilə müəssisədən kənara çıxış modeli eyni izahda bir-birinə qarışır.

Səkkizinci məhdudiyyət: Beynəlxalq insan hüquqları sənədlərinin məhbusun cinsi həyatına dair müstəqil hüquq tanıdığı iddiası ətraflı müqavilə təhlili ilə göstərilməyib.

Doqquzuncu məhdudiyyət: Reabilitasiya təsiri təkrar cinayət törətmə, davranış nəticəsi və ya nəzarətli müqayisə ilə ölçülməyib.

43. Ümumi elmi-hüquqi qiymətləndirmə

Benmessaoud Hayet və Larouci Rachid-in tədqiqatı məhbusun ər-arvad və ailə münasibətlərini cəza icra hüququnun ikinci dərəcəli mövzusu kimi deyil, insan ləyaqəti və reabilitasiya mübahisəsinin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirən müqayisəli hüquq araşdırmasıdır.

Mənbənin əsas hüquq siyasəti yanaşması budur ki, azadlıqdan məhrumetmə cəzası şəxsin azadlığını məhdudlaşdırır, lakin cəza icrasının zəruri etmədiyi bütün insani münasibətlərin tamamilə aradan qaldırılması cəzanın məqsədi ilə avtomatik izah oluna bilməz.

Tədqiqatçılar buna görə qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşü ailə bağlarını və məhbusun psixoloji-sosial sabitliyini dəstəkləyə biləcək vasitə kimi müdafiə edirlər.

Bununla yanaşı, mənbə tədqiqatın ən mühüm metodoloji sərhədi müdafiə etdiyi reabilitasiya və davranış təsirlərini özünün empirik şəkildə ölçməməsidir. Xüsusilə cinsi məhrumiyyətlə aqressiya və ya eyni cinsdən cinsi davranış arasındakı əlaqələr məqalənin istinad etdiyi daha köhnə ikincil mənbələrin şərhlərinə əsaslanır.

Buna görə tədqiqat qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüşün təsirini eksperimental şəkildə “sübut edən” araşdırma kimi deyil; bu institutun insan hüquqları, ailə münasibətləri, İslam hüququ və müqayisəli cəza icra siyasəti baxımından niyə müzakirə edilməli olduğunu müdafiə edən normativ hüquq tədqiqatı kimi oxunmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal akademik nəşrin biblioqrafik kimliyi

Orijinal başlıq: Activating the legal seclusion system as a mechanism for rehabilitating detainees under comparative penal systems

Müəlliflər: Benmessaoud Hayet; Larouci Rachid.

Birinci müəllifin qurumu: University of Abdelhamid Ibn Badis, Mostaganem, Algeria.

İkinci müəllifin qurumu: Faculty of Legal and Political Sciences, University of Nouakchott, Mauritania.

Jurnal: The International Tax Journal.

Nəşriyyat: Panel Publishers.

Cild / say: 53(3), 2026.

Səhifələr: 1550–1557.

Print ISSN: 0097-7314.

Online ISSN: 3066-2370.

DOI: Mənbə PDF və rəsmi məqalə qeydində DOI göstərilməyib.

Rəsmi məqalə səhifəsindəki nəşr tarixi: 10-06-2026.

Göndərilmə tarixi: 23 noyabr 2025.

Reviziya tarixi: 25 fevral 2026.

Qəbul tarixi: 5 may 2026.

Rəsmi nəşr linki: https://internationaltaxjournal.online/index.php/itj/article/view/670

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0).

Mənbə növü: Doktrinal/normativ və müqayisəli cəza icra hüququ araşdırması.

Resenziya statusu: Jurnalın rəsmi saytında bu məqalə üçün açıq və müstəqil şəkildə doğrulana bilən resenziya prosesi məlumatı müəyyən edilmədi. Buna görə resenziya statusu dəqiqləşdirilməyib.

Məsul müəllif: Mənbə PDF-də ayrıca “corresponding author” işarəsi yoxdur.

Maliyyələşdirmə: Mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqların toqquşması: Mənbədə ayrıca maraqların toqquşması bəyanatı yoxdur.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca məlumat əlçatanlığı bölməsi yoxdur; tədqiqat yeni empirik məlumat dəsti yaratmır.

Müəllif töhfələri: Mənbədə ayrıca CRediT/müəllif töhfələri bölməsi yoxdur.

Tədqiqatın metodoloji quruluşu

Mənbədə ayrıca və ətraflı metod bölməsi yoxdur. Tədqiqatın sualı, istifadə olunan ölkə qanunvericiliyi, İslam hüququ mövqeləri, kitablar və akademik məqalələr birlikdə qiymətləndirildikdə araşdırmanın doktrinal və müqayisəli hüquq araşdırması olduğu anlaşılır.

Birinci bölmədə cinsi məhrumiyyətə aid edilən həbsxanadaxili davranış nəticələri, ikinci bölmədə isə müqayisəli cəza icra sistemlərində ər-arvad və ailə münasibətlərini davam etdirmə mexanizmləri araşdırılmışdır.

Yeni sorğu, müsahibə, eksperiment və ya kəmiyyət statistik təhlili aparılmayıb.

Mənbədə ötürülən köhnə sayısal tədqiqatların statusu

1982 California tədqiqatı, 1983-cü ildə 17 həbsxananı əhatə etdiyi bildirilən tədqiqat və cəmiyyət/həbsxana üçün verilən %2–%15 müqayisəsi mövcud tədqiqatın məlumat dəsti deyil. Bu rəqəmlər məqalənin istinad etdiyi ikincil mənbələrdən ötürülüb.

Buna görə Verianla məqaləsi həmin göstəriciləri cari prevalans məlumatı, səbəbiyyət sübutu və ya tədqiqatçıların öz ölçməsi kimi təqdim etməyib.

Mənbədaxili terminoloji və mətn qeyri-müəyyənlikləri

Legal seclusion: İngiliscə ifadə solitary confinement mənasına gələ bildiyi üçün Azərbaycan dilində “qanuni həyat yoldaşı ilə məxfi görüş” kimi kontekstləşdirilmişdir.

İordaniya nümunəsi: Mənbənin ingiliscə mətnində görüş yeri üçün “Central Bank” yazılıb. Bu ifadə kontekstə uyğun görünməsə də orijinal mənbədəki qeyri-müəyyənlik səssizcə düzəldilməyib.

Ailə görüşü: Mənbə eyni izahda həm həbsxana daxilindəki ailə mənzillərindən, həm də məhbusun iki və ya üç gün müəssisədən ayrılmasından bəhs edir. İki model arasındakı sərhəd mənbədə aydın deyil.

Beynəlxalq hüquq iddiası: Mənbə bir çox beynəlxalq sənədin məhbusun cinsi həyatını dəstəklədiyini irəli sürür; lakin konkret müqavilə maddələrini təhlil etmədiyi üçün bu iddia müstəqil hüquqi doğrulama kimi təqdim edilməyib.

Elmi və hüquqi istifadə sərhədi: Müəyyən ölkədə məhbusun həyat yoldaşı ilə məxfi görüş hüququnun mövcud olub-olmaması, hansı məhbusları əhatə etməsi, cari ziyarət müddətləri, icra şərtləri və konstitusion/beynəlxalq hüquq statusu üçün həmin ölkənin qüvvədə olan rəsmi qanunvericiliyi ayrıca araşdırılmalıdır.