Туздуулук стресси — өсүмдүк турган чөйрөдөгү эриген туздар жаратып, сууну сиңирүүгө, клеткалык функцияларга жана өсүүгө таасир этиши мүмкүн болгон абиотикалык стресс түрү. Бул эксперименттик изилдөө зыгыр өсүмдүгүнүн (Linum usitatissimum L.) 29 ар башка генотипинде натрий хлориди (NaCl) менен түзүлгөн беш туздуулук деңгээлинин (0, 4, 8, 12 жана 16 dS m⁻¹) үрөндүн өнүшүнө кандай таасир этерин изилдейт. Көзөмөлдөнгөн лабораториялык шартта жүргүзүлгөн изилдөөдө акыркы өнүү пайызы, туздуулукка чыдамдуулук индекси, орточо күндүк өнүү пайызы, өнүүнүн башталуу убактысы, максималдуу өнүү убактысы жана өнүү узактыгы бааланган.

Эксперимент Bangladesh Agricultural Research Institute мекемесинин Газипурдагы Oilseed Research Centre борборунда 2019–2020 кыш мезгилинде жүргүзүлгөн. Ар бир генотип жана туздуулук айкалышы төрт Петри табагында кайталанган; ар бир табакка 25 үрөн жайгаштырылган. Үрөндөр 25–28 °C лабораториялык температурада беш күн байкалган.

Булактын Кошумча Таблица 1ине ылайык, 29 генотиптин орточо акыркы өнүү пайызы көзөмөл шартында %90,89 болсо, 4 dS m⁻¹ деңгээлинде %83,80ге, 8 dS m⁻¹ деңгээлинде %77,70ке, 12 dS m⁻¹ деңгээлинде %67,10го жана 16 dS m⁻¹ деңгээлинде %50,60ка төмөндөгөн. Демек, бул эксперименттин жалпы жыйынтыгы — NaCl туздуулугу көбөйгөн сайын зыгыр үрөндөрүнүн акыркы өнүүсү азаят. Бирок төмөндөөнүн көлөмү генотиптер арасында айырмаланат.

Айрыкча BD-10708 жана Lin-1403 генотиптери 16 dS m⁻¹ шартында %80 акыркы өнүү көрсөткөн. BD-10708дин төрт туздуулук колдонмосу боюнча эсептелген орточо чыдамдуулук индекси %89,55; Lin-1403түку %88,08 жана Lin-W-17ники %86,04 деп билдирилген. Ал эми BD-10710 генотипинде эң жогорку туздуулук деңгээлиндеги акыркы өнүү %22ге чейин төмөндөп, ошол генотиптин орточо чыдамдуулук индекси %62,81 болгон.

Изилдөөнүн негизги илимий баалуулугу — зыгыр генотиптеринин туздуулукка карата өнүү жооптору бири-биринен айырмаланарын көрсөтүшү. Бирок беш күндүк Петри табагындагы эксперимент генотиптер туздуу айыл чарба жерлеринде сөзсүз жогорку түшүм берерин, бардык өнүгүү баскычтарында туздуулукка чыдамдуу болорун же талаа шартында ошол эле өнүү пайыздарын камсыз кыларын көрсөтпөйт. Жыйынтыктар кийинки изилдөөлөрдө карала турган генотиптерди алдын ала тандоо жагынан бааланууга тийиш.

Зыгыр өсүмдүгү жана изилдөөнүн айыл чарбадагы мааниси

Зыгыр (Linum usitatissimum L.) Linaceae тукумуна кирген бир жылдык чөп өсүмдүк. Зыгыр үрөндөрү май, белок жана ар кандай азыктык компоненттер боюнча баалуу. Изилдөөнүн кириш бөлүгүндө үрөндөр болжол менен %35–40 май камтый турганы жана зыгыр майы тамак-аш, боёк, лак, басма сыясы жана косметика сыяктуу ар кандай тармактарда колдонулушу мүмкүн экени баяндалат. Мындан тышкары, май алынгандан кийин калган күнжара мал азыгы катары пайдаланылышы мүмкүн.

Бул өсүмдүктүн туздуулукка чыдамдуу генотиптерин аныктоо, айрыкча туздануудан улам айыл чарба өндүрүшү чектелген аймактар үчүн маанилүү. Изилдөөнүн географиялык баштапкы контексти — Бангладештин жээк аймактары. Изилдөөчүлөр айрым аймактарда жаанчыл мезгилде Aman күрүчү өстүрүлөрүн, бирок күрүч жыйналгандан кийин топурактын туздуулугу жана ылайыктуу эгин сортторунун жоктугу себептүү жерлердин бир бөлүгү бош каларын түшүндүрүшөт.

Зыгырдын белгилүү деңгээлдерде туздуулукка чыдай алышы аны бул жерлерде альтернативдүү эгин катары изилдөөнү маанилүү кылат. Бирок өсүмдүк жалпысынан орточо деңгээлде тузга чыдамдуу деп сүрөттөлсө, анын бардык генотиптери бирдей чыдамдуулукту көрсөтөт дегенди билдирбейт. Изилдөө генотиптердин ушул айырмасын түздөн-түз өнүү баскычында карайт.

Генотип деген эмне жана эмне үчүн 29 ар башка материал изилденген?

Генотип организмдин генетикалык түзүлүшүн же белгилүү бир изилдөөдө бири-биринен айырмаланган генетикалык материалын билдирет. Бир эле өсүмдүк түрүнө таандык ар башка генотиптер сырткы шарттарга бирдей жооп бербеши мүмкүн. Зыгырдын эки генотипи бир эле туздуу эритмеге дуушар болгондо, биринде көбүрөөк, экинчисинде азыраак үрөн өнүшү мүмкүн.

Бул изилдөөдө 29 генотиптин колдонулушу зыгырдын жалпы туздуулук реакциясын гана өлчөбөстөн, генотиптер арасындагы өзгөрмөлүүлүктү да аныктоого мүмкүндүк берген. Изилдөөгө Бангладештеги генетикалык ресурстар жана майлуу үрөндөрдү изилдөө борборлорунан, фермерлерден жана ар кайсы өлкөлөрдөн алынган материалдар кирген.

Neela генотипи Бангладеште өстүрүүгө сунушталган сорт болгондуктан изилдөөдө салыштыруу материалы катары колдонулган. Бул жерде Neelaнын болушу тузсуз көзөмөл колдонмосунан башка салыштыруу функциясын аткарат: Neela — генотиптик салыштыргыч; 0 dS m⁻¹ болсо туздуулук көзөмөлү.

Туздуулук эмне үчүн үрөндүн өнүшүнө таасир этиши мүмкүн?

Үрөндүн өнүшү — тирүү эмбриондун метаболизмдик активдүүлүгүн иштетип, өсүүнү башташы. Өнүүнүн алгачкы баскычтарынын бири — сууну сиңирүү. Кургак үрөн ылайыктуу чөйрөдө суу алат; клеткалык активдүүлүк, фермент системалары жана топтолгон азык заттарды пайдалануу активдешет. Эмбриондук тамырдын үрөндөн сыртка чыгышы өнүүнүн көзгө көрүнгөн белгилеринин бири.

Изилдөөнүн талкуу бөлүмүндө мурдагы илимий адабияттарга таянып, туздуулук өнүүгө зыян келтириши мүмкүн болгон бир нече механизм түшүндүрүлөт. Алардын биринчиси осмостук стресс. Туздуу эритменин суу потенциалы төмөндөгөндө үрөндүн чөйрөдөн суу алышы кыйындашы мүмкүн. Үрөн керектүү көлөмдө суу ала албаса, өнүүнүн башталышы кечеңдеши же таптакыр болбой калышы мүмкүн.

Экинчи механизм — иондук стресс жана иондордун уулуулугу. NaCl сууда натрий (Na⁺) жана хлорид (Cl⁻) иондоруна ажырайт. Бул иондордун ашыкча топтолушу клеткалык функцияларга жана иондук тең салмакка терс таасир этиши мүмкүн. Үчүнчү механизм реактивдүү кычкылтек түрлөрү менен байланышкан клеткалык зыянды камтыган кычкылдануу стресси.

Булак туздуулук менен байланышкан гормондук жөнгө салууну да карайт. Абсциз кислотасы (ABA) адатта үрөндүн дорманттуулугун сактоо жана өнүүнү басаңдатуу менен; гиббереллин кислотасы (GA) болсо дорманттуулукту бузуу жана өнүүнү колдоо менен байланышат. Этилен да айрым шарттарда ABAнын өнүүнү басуучу таасирине каршы роль ойношу мүмкүн.

Илимий чек: Бул экспериментте үрөндөрдүн гормон курамы, Na⁺ жана Cl⁻ топтолушу, кычкылдануу зыянынын көрсөткүчтөрү же ген экспрессиясы өлчөнгөн эмес. Ошондуктан аталган механизмдер — изилдөөчүлөр адабияттарга таянып берген биологиялык түшүндүрмөлөр; алар ушул 29 генотипте түздөн-түз өлчөнүп далилденген механизмдер эмес.

Электр өткөрүмдүүлүк жана dS m⁻¹ бирдиги

Изилдөөдө туздуулук деңгээли эритменин электр өткөрүмдүүлүгү аркылуу аныкталган. Электр өткөрүмдүүлүк (Electrical Conductivity, EC) — эритменин электр тогун өткөрүү жөндөмүн билдирген физикалык чоңдук. Эритменин ичинде кыймылдай алган иондор электр өткөрүмдүүлүккө салым кошот.

dS m⁻¹ метрге десисиеменс дегенди билдирет. Сименс электр өткөрүмдүүлүккө байланышкан өлчөө бирдиги; десисиеменс бир сименстин ондон бир бөлүгү. Булак колдонулган NaCl эритмелеринин туздуулук деңгээлдерин 0, 4, 8, 12 жана 16 dS m⁻¹ деп көрсөтөт.

Бул бирдик эритмедеги туз массасын түздөн-түз грамм же миллиграмм менен бербейт. Белгилүү өткөрүмдүүлүк маанисинин туз концентрациясы менен байланышы эритменин иондук курамына жана өлчөө шарттарына байланыштуу. Изилдөөдө максаттуу өткөрүмдүүлүк деңгээлдери NaCl менен даярдалып, EC метр менен текшерилген. Ар бир деңгээл үчүн колдонулган так NaCl массасы же молярдык концентрация булакта берилбегендиктен, бул жерде эсептелген эксперименттик рецепт сунушталбайт.

Эксперименттин физикалык түзүлүшү жана өнүүнү байкоо

Экспериментте үрөндүн беттери алгач %0,5 Chlorox (NaOCl) менен 10 мүнөт стерилденген; андан кийин стерилдүү дистилденген суу менен үч жолу чайкалган. Бул иштин илимий максаты — үрөндүн бетиндеги керексиз микробдук булгануу коркунучун азайтуу. Стерилдөө үрөндүн ички ткандарындагы бардык микроорганизмдерди толугу менен жок кылды деп айтылбайт.

Эки катмар фильтр кагазы 90 mm Петри табактарына жайгаштырылып, ар бир табак тиешелүү туздуулук деңгээлине туура келген 10 mL эритме менен нымдалган. Ар бир табакка 25 үрөн салынган. Петри табактары кургап кетүүнү азайтуу үчүн парафильм менен жабылган. Лабораториялык температура 25–28 °C чегинде кармалып, байкоолор 24 сааттык аралык менен беш күн жүргүзүлгөн.

Экспериментте эмне үчүн кайталоо колдонулган?

Бир генотиптин бир Петри табагында көрсөткөн өнүүсүнө үрөндөрдүн жеке айырмачылыктары жана эксперименттик өзгөрмөлүүлүк таасир этиши мүмкүн. Бир эле колдонмону төрт өзүнчө Петри табагында кайталоо байкоолордун өзгөрмөлүүлүгүн баалоого жардам берет.

Изилдөөнүн дизайны 29 × 5 фактордук түзүлүшкө ээ. Бул жерде 29 генотип беш туздуулук деңгээли менен айкалыштырылган. Ошентип, 145 ар башка генотип–туздуулук айкалышы түзүлгөн. Ар бир айкалышта төрт Петри табагы колдонулганы жалпысынан 580 эксперименттик табакты билдирет. Ар бир табакка 25 үрөн салынгандыктан, пландалган жалпы үрөн саны 14.500. Бул суммалар булакта берилген эксперименттик түзүлүштөн жасалган арифметикалык эсептөөлөр; жаңы өлчөө натыйжасы эмес.

Фактордук дизайн туздуулуктун жалпы таасирин гана эмес, генотиптер бири-биринен башкача жооп береби же жокпу — муну да статистикалык жактан изилдөөгө мүмкүндүк берет.

Өнүү көрсөткүчтөрүнүн илимий мааниси

Изилдөөдө алты негизги көрсөткүч колдонулган. Бул көрсөткүчтөр бир эле биологиялык процесстин ар башка жактарын чагылдырат. Акыркы өнүү пайызы канча үрөн өнгөнүн, ал эми өнүү убактысына тиешелүү көрсөткүчтөр байкалган өнүү качан башталганын жана кайсы убакыт аралыгында өткөнүн баалайт.

Өнүү Пайызы (GP) Кантип Эсептелет?

Акыркы өнүү пайызы (Germination Percentage, GP) — байкоо мөөнөтү аяктаганда өнүп чыккан үрөндөрдүн санынын себилген жалпы үрөн санына болгон катышынын пайыз менен берилген формасы. Изилдөөнүн биринчи теңдемеси бул катышты аныктайт.

\[\mathrm{GP}=\frac{\text{Çimlenen tohum sayısı}}{\text{Ekilen toplam tohum sayısı}}\times100\tag{1}\]

Формулада алым белгиленген байкоо критерийине ылайык өнгөн үрөндөрдүн санын; бөлүм болсо башында жайгаштырылган жалпы үрөн санын көрсөтөт. Эки маанинин тең бирдиги — үрөндүн саны. Бөлүүнүн натыйжасында өлчөмсүз катыш алынат жана 100гө көбөйтүлүп пайызга айландырылат.

Окутуучу эсеп мисалы: Бир табакта 25 үрөн бар жана алардын 20сы өнүп чыкты деп элестетели. Бул учурда GP = (20/25) × 100 = %80 болот. Бул сан изилдөөдөн алынган өзүнчө байкоо эмес; теңдеменин кантип иштээрин түшүндүргөн математикалык мисал.

GP жогору болгондо белгиленген байкоо мөөнөтүндө көбүрөөк үрөн өнүп чыккан. Бирок GP өзүнчө алганда үрөндөр канчалык тез өнгөнүн, көчөттөр канчалык дени сак экенин же жетилген өсүмдүктүн түшүмдүүлүгүн көрсөтпөйт.

Туздуулукка Чыдамдуулук Индекси (STI) Эмнени Өлчөйт?

Туздуулукка чыдамдуулук индекси (Salt Tolerance Index, STI) — генотиптин белгилүү туздуулук деңгээлиндеги акыркы өнүү пайызын ошол эле генотиптин көзөмөл шартындагы өнүү пайызына салыштырып көрсөткөн салыштырма өлчөм. Изилдөөдө колдонулган төртүнчү теңдеме төмөнкүдөй:

\[\mathrm{STI}(\%)=\frac{\mathrm{GP}_{\mathrm{tuzlu}}}{\mathrm{GP}_{\mathrm{kontrol}}}\times100\tag{4}\]

Бул жерде GP_tuzlu тиешелүү NaCl деңгээлинде өлчөнгөн акыркы өнүү пайызын; GP_kontrol болсо ошол эле генотиптин 0 dS m⁻¹ көзөмөл шартындагы акыркы өнүү пайызын билдирет. Эки чоңдуктун бирдиги бирдей болгондуктан, катыш өлчөмсүз.

STI мааниси %100 болсо, туздуу чөйрөдө алынган өнүү пайызы көзөмөл шартындагы өнүү пайызына барабар экенин көрсөтөт. %80 мааниси туздуу шарттагы өнүү көзөмөл маанисинин %80ине барабар экенин билдирет. Индекстин жогору болушу бул изилдөөнүн контекстинде өнүү салыштырмалуу жакшы сакталганына ишарат кылат.

Маанилүү айырма: Акыркы өнүү пайызы менен STI бир эле өзгөрмө эмес. Көзөмөл чөйрөсүндө эле төмөн өнгөн генотип туздуу чөйрөдө көзөмөл маанисине жакын натыйжа көрсөткөндө салыштырмалуу жогору STI алышы мүмкүн; бирок абсолюттук өнүү пайызы дагы эле төмөн болушу ыктымал. Ошондуктан генотип тандаганда GP жана STI чогуу бааланууга тийиш.

Булактын Кошумча Таблица 2синде STI маанилери 4, 8, 12 жана 16 dS m⁻¹ үчүн гана берилген. Көзөмөлдүн өзүнчө STI мамычасы жок; анткени көзөмөл мааниси теңдемедеги салыштыруу бөлүмү. Көзөмөл өзүнө салыштырылганда, көзөмөл GP нөл болбосо, математикалык жактан %100 чыгат.

Орточо күндүк өнүү пайызы (MDG)

Mean Daily Germination (MDG) изилдөөнүн экинчи теңдемесинде акыркы өнүү пайызын максималдуу өнүү убактысына бөлүү катары аныкталган.

\[\mathrm{MDG}=\frac{\mathrm{GP}}{\mathrm{MGT}}\tag{2}\]

GP пайыз, MGT күн менен берилсе, MDGнин бирдиги пайыз/күн болот. Формуладагы MGT изилдөөчүлөр максималдуу сандагы өнгөн үрөндөр байкалган убакыт деп аныктаган көрсөткүч. Ошондуктан изилдөөдөгү MDG аныктамасын GPни автоматтык түрдө туруктуу беш күндүк жалпы байкоо мөөнөтүнө бөлүү деп өзгөртүүгө болбойт.

Окутуучу эсеп мисалы: GP %80, ал эми MGT төрт күн деп кабыл алсак, MDG = 80/4 = 20 пайыздык пункт/күн болот. Бул формуланын математикалык колдонулушу гана; булакка кошулган жаңы эксперименттик маалымат эмес.

MDGнин жогору болушу берилген математикалык аныктаманын алкагында өнүү пайызы кыскараак убакыт бөлүмүнө туура келерин көрсөтөт. Бирок MDG үрөндөрдүн чыныгы күн сайын өнүү сандары өз-өзүнчө өлчөнгөн бөлүштүрүүнүн толук эквиваленти эмес. Бул көрсөткүчтү түшүндүрүүдө GP жана MGT экөө тең натыйжага таасир этери унутулбашы керек.

Өнүүнүн башталуу убактысы (GIT)

Germination Initial Time (GIT) — үрөндө болжол менен 2 mm узундуктагы эмбриондук тамыр (радикула) биринчи жолу көрүнгөнгө чейинки убакыт. Изилдөөдө күн менен берилген.

Радикула — эмбриондун тамыр түзө турган бөлүгү. Радикуланын сыртка чыгышы үрөндүн өнүү процессинде көрүнгөн өнүгүү болгонун көрсөтөт.

Төмөн GIT мааниси аныкталган көрүнгөн өнүү окуясы эртерээк болгонун билдирет. Бирок башталуу убактысынын кыска болушу өзүнчө жогорку акыркы өнүү пайызын билдирбейт.

Максималдуу өнүү убактысы (MGT)

Maximum Germination Time (MGT) — изилдөөнүн аныктамасына ылайык, максималдуу сандагы өнгөн үрөн байкалган убакыттын күн менен берилген мааниси. Бул көрсөткүч үрөндөрдүн өнүү процессинин убакыттык өлчөмүн баалоо үчүн колдонулган.

MGT менен эксперименттин жалпы мөөнөтүн айырмалоо керек. Байкоо беш күн жүргүзүлгөнү менен, ар башка генотип жана туздуулук шарттарында билдирилген MGT маанилери айырмаланышы мүмкүн. Булак таблицасында айрым орточо маанилердин беш күндөн ашканы байкоо жана орточо эсептөө ыкмаларын түшүндүрүүдө этияттыкты талап кылат.

Өнүү узактыгы (GDT)

Germination Duration Time (GDT) — изилдөөчүлөр колдонгон үчүнчү теңдемеде максималдуу өнүү убактысы менен башталуу убактысынын айырмасы:

\[\mathrm{GDT}=\mathrm{MGT}-\mathrm{GIT}\tag{3}\]

GIT жана MGT күн менен өлчөнгөндүктөн, GDTнин бирдиги да күн. Мисалы, GIT эки күн, MGT төрт күн болсо, GDT эки күн болот. Бул окутуучу математикалык мисал.

GDTнин кыска болушу өнүү белгиленген эки убакыт чекитинин ортосунда тар аралыкка топтолгонун көрсөтөт. Бирок кыска өнүү узактыгы ар бир шартта жогорку туздуулукка чыдамдуулукту же жогорку көчөт сапатын билдирбейт.

Эмне үчүн алты көрсөткүч чогуу изилденген?

Бул алты өзгөрмөнү чогуу колдонуу өнүүнүн көлөмүн да, убакыттык өзгөчөлүктөрүн да баалоого мүмкүндүк берген. Изилдөөнүн маанилүү жыйынтыктарынын бири — акыркы өнүү пайызы туздуулук менен жалпысынан азайганы менен, өнүү убактысына тиешелүү өзгөрмөлөр бардык генотиптерде бирдей багытта өзгөрбөгөнү.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Материал, эксперименттик шарттар жана фактордук дизайн

Изилдөөдө ар башка келип чыгыштагы 29 зыгыр генотипи каралган. Булактын материал бөлүмүндө Bangladesh Agricultural Research Institute мекемесине караштуу генетикалык ресурстар жана майлуу үрөндөрдү изилдөө борборлору, фермердик материалдар жана Кытай, Вьетнам, Таиланддан алынган генотиптер көрсөтүлөт. Бирок бул бөлүмдө аталган айрым генотип аттары менен Кошумча Таблица 1деги толук генотип тизмесинин ортосунда айырмачылыктар болгондуктан, ар бир материалдын келип чыгышы өзүнчө такталгандай көрсөтүлбөйт.

Эксперимент толук туш келди тажрыйба схемасында, 29 генотип × 5 туздуулук деңгээли × 4 кайталоо түрүндө жүргүзүлгөн. Генотип менен туздуулуктун таасирин чогуу баалоого мүмкүндүк берген бул түзүлүш фактордук эксперимент деп аталат.

Статистикалык талдоо: ANOVA жана LSD

Изилдөөчүлөр алынган маалыматтарды дисперсиялык талдоо (Analysis of Variance, ANOVA) менен баалашкан. ANOVA топтор арасында байкалган орточо айырмачылыктарды эксперимент ичиндеги өзгөрмөлүүлүк менен салыштырууга негизделген статистикалык ыкма.

Бул изилдөөдө эки негизги фактор бар: зыгыр генотипи жана туздуулук деңгээли. Генотип фактору ар башка генетикалык материалдар арасында өнүү маанилери өзгөрөбү же жокпу; туздуулук фактору ар башка NaCl колдонмолору жыйынтыкка таасир этеби же жокпу — ушуну баалоого мүмкүндүк берет. Факторлордун өз ара аракеттенүүсү болсо туздуулуктун таасири генотиптерге жараша айырмаланабы деген суроого байланыштуу.

Орточо маанилерди салыштыруу үчүн эң кичине маанилүү айырма (Least Significant Difference, LSD) тести колдонулган. Булакта статистикалык салыштыруу үчүн %5 ыктымалдык деңгээли көрсөтүлгөн. Бул тесттер жалпысынан P ≤ 0,05 чегинде бааланганын билдирет.

LSD мааниси тиешелүү статистикалык модель жана ката өзгөрмөлүүлүгү алкагында эки орточо маанинин ортосундагы кандай чоңдуктагы айырма статистикалык жактан маанилүү деп эсептелерин баалоо үчүн колдонулат. Айырманын статистикалык маанилүү болушу анын айыл чарба жагынан чоң же экономикалык жактан маанилүү экенин өзүнчө далилдебейт.

Булак ANOVAнын бардык майда ката квадраттарынын орточолорун жана эркиндик даражасынын компоненттерин көрүнүктүү таблицалар түрүндө бербейт. Ошондуктан бул жерде булактан кайра алынбай турган F статистикалары, жаңы P маанилери, ишеним интервалдары же эффект өлчөмдөрү чыгарылган эмес.

Туздуулук көбөйгөн сайын акыркы өнүү пайызы кантип өзгөргөн?

Булактын Кошумча Таблица 1инде берилген 29 генотиптин бириктирилген орточо өнүү пайыздары NaCl өткөрүмдүүлүгү көбөйгөн сайын айкын азайган. Көзөмөл шартындагы %90,89 мааниси эң жогорку туздуулук деңгээлинде %50,60ка төмөндөгөн.

Бул маалыматтар эксперименттеги негизги тенденцияны көрсөтөт. Туздуулук деңгээли 0дөн 16 dS m⁻¹ге көтөрүлгөндө орточо GP мааниси 40,29 пайыздык пунктка азайган. Бул көзөмөл маанисине салыштырмалуу болжол менен %44,3 салыштырма төмөндөөгө туура келет. Акыркы эки сан булак таблицасындагы орточо маанилерден жасалган түшүндүрмө арифметикалык эсептөөлөр.

Көзөмөл шартында генотиптердин GP маанилери %76,65тен %98,33кө чейин өзгөргөн. 4 dS m⁻¹де диапазон болжол менен %70,00–91,65; 8 dS m⁻¹де %60,00–88,35; 12 dS m⁻¹де %48,33–85,03 жана 16 dS m⁻¹де болжол менен %21,68–80,00 деп көрсөтүлөт. Кошумча Таблица 1де айрым чек маанилер тегеректелген түрдө берилген.

Бардык генотиптерде 16 dS m⁻¹ шартындагы акыркы өнүү пайызы көзөмөл шартынан төмөн болгон. Бирок бардык генотиптер бир эле туздуулук деңгээлинде статистикалык маанилүү төмөндөөнү баштаганы байкалган эмес. Бул айырмачылык генотип менен туздуулук шарттарын чогуу баалоо зарылдыгын көрсөтөт.

Өзгөчө көрүнгөн генотиптерди түз салыштыруу

BD-10708 жана Lin-1403 генотиптери эң жогорку туздуулук деңгээлинде %80 өнүүнү сактаганы үчүн өзгөчө көңүл бурат. Салыштыруу материалы Neelaнын ошол эле деңгээлдеги акыркы өнүүсү %67,00; BD-10710дуку болсо %22,00 деп билдирилген.

BD-10708дин 16 dS m⁻¹де %80 акыркы өнүүнү сакташы изилдөөдө колдонулган шарттарда күчтүү өнүү чыдамдуулугунун көрсөткүчү. Бирок генотиптин жогорку туздуулукта өнүүнү улантышы менен туздуу топуракта ийгиликтүү жана экономикалык түшүм түзүшү эки башка изилдөө суроосу.

STI жыйынтыктары жана салыштырма чыдамдуулукту баалоо

Булактын Кошумча Таблица 2синде STIнин бардык генотиптер үчүн туздуулук деңгээлине жараша маанилери берилген. Бириктирилген орточо STI маанилери 4 dS m⁻¹де %92,62, 8 dS m⁻¹де %85,79, 12 dS m⁻¹де %73,83 жана 16 dS m⁻¹де %55,81.

Төрт колдонмонун орточосу боюнча эң жогорку STI мааниси BD-10708де %89,55 деп билдирилген. Андан кийин Lin-1403 (%88,08) жана Lin-W-17 (%86,04) турат. BD-10710 (%62,81), Lin-V-18 (%67,25), Lin-1303 (%67,63) жана Lin-2403 (%67,68) төмөнүрөөк орточо STI көрсөткөн материалдардын катарына кирет.

Булакта статистикалык жактан окшош топтор жөн гана сандык рейтингден кенен. Мисалы, эң жогорку орточо STIге ээ BD-10708дин мааниси менен айрым башка генотиптердин маанилеринин ортосунда LSD тести боюнча маанилүү айырма жок экени айтылат. Ошондуктан сандык жактан биринчи болуу бардык башка генотиптерге карата статистикалык артыкчылык далилденгенин билдирбейт.

Орточо күндүк өнүү (MDG) жыйынтыктары

Булактын Кошумча Таблица 1инде бириктирилген MDG орточосу көзөмөл шартында 25,05 пайыздык пункт/күн, 4 dS m⁻¹де 24,64, 8 dS m⁻¹де 19,84, 12 dS m⁻¹де 19,29 жана 16 dS m⁻¹де 14,22 деп берилген.

Бул маанилер жалпы алганда туздуулук көбөйгөн сайын MDG азайганын көрсөтөт. Бирок ар бир генотипте туздуулуктун ар бир жогорулаган баскычында MDG бир багытта өзгөргөн деп айтууга болбойт. Булактын жыйынтык бөлүмү айрым генотиптер белгилүү туздуулук деңгээлдеринде көзөмөлдөн жогору MDG көрсөткөнүн, айрымдарында жооп ырааттуу болбогонун билдирет.

Мисалы, BD-10708 генотипинде MDG көзөмөл шартында 28,62 болсо, 16 dS m⁻¹де 12,78 деп билдирилген. Ошол эле учурда бул генотиптин ушул жогорку туздуулук деңгээлиндеги акыркы GP мааниси %80. Бул мисал жогорку акыркы өнүү пайызы сөзсүз түрдө жогорку MDGни билдирбесин көрсөтөт.

Өнүүнүн башталуу убактысы (GIT) жыйынтыктары

Көзөмөл шартында генотиптердин көбүндө алгачкы көрүнгөн өнүү болжол менен эки күндүн ичинде башталган. Булак айрым генотиптерде туздуулук деңгээли көбөйгөн сайын GIT кечиккенин, айрымдарында болсо статистикалык маанилүү өзгөрүү болбогонун билдирет.

Кошумча Таблица 2де бириктирилген GIT орточолору көзөмөл, 4, 8, 12 жана 16 dS m⁻¹ шарттары үчүн тиешелүүлүгүнө жараша 2,02; 2,02; 2,30; 2,22 жана 2,26 күн деп берилген.

Бул маанилер GIT туздуулук менен ар бир баскычта туруктуу көбөйбөгөнүн көрсөтөт. Айрым генотиптер жогорку туздуулукта да радикула эрте чыкканын көрсөтө алган; бирок бул жыйынтык өзүнчө жогорку акыркы өнүү пайызын кепилдебейт.

Максималдуу өнүү убактысы (MGT) жыйынтыктары

Булактын Кошумча Таблица 3үндө MGTнин көзөмөл шартындагы бириктирилген орточосу 3,71 күн; 4, 8, 12 жана 16 dS m⁻¹ шарттарындагы орточолору тиешелүүлүгүнө жараша 3,57; 4,08; 3,64 жана 3,81 күн деп билдирилген.

Бул өзгөрүүлөр бир багыттуу эмес. Айрым генотиптерде туздуулук менен MGT көбөйгөн, айрымдарында азайган, айрымдарында статистикалык жактан айкын айырма табылган эмес. Демек, MGT реакциясы ар бир генотиптин өз көзөмөл маанисине карата бааланууга тийиш.

Өнүү узактыгы (GDT) жыйынтыктары

Булактын Кошумча Таблица 3үндө GDTнин бириктирилген орточолору көзөмөл шартында 1,66 күн, 4 dS m⁻¹де 1,53 күн, 8 dS m⁻¹де 1,80 күн, 12 dS m⁻¹де 1,48 күн жана 16 dS m⁻¹де 1,62 күн деп билдирилген.

GDT маанилери да туздуулук көбөйгөн сайын дайыма жогорулай берген эмес. Булак ар башка генотиптер туздуулукка карата төрт түрдүү убакыт реакциясын көрсөтүшү мүмкүн экенин талкуулайт: маанилүү өзгөрүү көрсөтпөө, узактыктын көбөйүшү, узактыктын азайышы же туздуулук деңгээлине жараша ар башка багытта өзгөрүү.

Изилдөөчүлөр GIT, MGT жана GDT арасында маанилүү байланыштар бар экенин; бирок акыркы өнүү пайызы бул үч убакыт өзгөрмөсү менен маанилүү байланыш көрсөтпөгөнүн билдиришет. Бул байкалган өнүү убактысы акыркы өнүү пайызы менен бирдей маалымат эмес экенин баса белгилейт. Корреляциянын болушу же болбошу өзүнчө биологиялык себептүүлүктү далилдебейт.

Өнүү убактысына тиешелүү үч көрсөткүчтү бирге окуу

Таблицадагы орточо маанилер булакта жазылгандай сакталган. GDT = MGT − GIT байланышы жеке байкоолор үчүн аныкталган. Бирок жарыяланган топтолгон орточо маанилердин айрымдарында бул байланыштан күтүлгөн маанилер менен кичине айырмачылыктар бар. Мындан тышкары, айрым жеке саптарда чоңураак шайкешсиздиктер бар. Чийки байкоо маалыматтары жана эсептөө процесси берилбегендиктен, айырмачылыктар божомол менен оңдолгон эмес.

Булакта билдирилген LSD маанилери

Бул LSD маанилери жарыяланган кошумча таблицалардан алынган. GP, MDG жана STI үчүн өлчөөлөр пайызга; GIT, MGT жана GDT үчүн күнгө негизделет. Ар башка өзгөрмөлөрдүн LSD маанилерин чоңдугу боюнча түз салыштырууга болбойт. Ошондой эле каалаган эки уячанын орточолорун баалоо үчүн тиешелүү салыштыруу түрүнүн LSD мааниси колдонулушу керек.

Булактын талкуу бөлүмүндөгү корреляция жана регрессия туюнтмалары

Булактын талкуу бөлүмүндө туздуулук деңгээли менен GPдеги төмөндөөнүн ортосунда оң багыттагы, маанилүү байланыш бар экени жана корреляция коэффициенти r = 0,981 деп билдирилгени көрүнөт. Бул жердеги оң корреляция деген сөз жогорку туздуулук менен төмөндөөнүн өлчөмү көбөйөт деген контекстте окулууга тийиш; жогорку туздуулук GPни көбөйтөт дегенди билдирбейт.

Булакта MDG төмөндөшүнө байланыштуу корреляция коэффициенти да r = 0,921 деп берилет. Бирок регрессия туюнтмаларынан GP үчүн жазылган YGP = 12.193+–7.2045x формасы синтаксистик жактан бүдөмүк. MDG үчүн берилген YMDG = 6.575+6.90x туюнтмасындагы өзгөрмө түшүндүрмөлөрү да башка айрым маалымат аныктамалары менен толук шайкеш эмес.

Ошондуктан булактагы регрессия теңдемелери бул жерде тастыкталган божомол моделдери катары кайра колдонулган эмес. Чийки маалымат, эсептөө деталдары жана өзгөрмөлөрдүн аныктамалары такталмайынча бул теңдемелер аркылуу аралык туздуулук деңгээлдери үчүн сандык өнүү божомолдорун чыгаруу илимий жактан ишенимдүү эмес.

BD-10708 жана Lin-1403 эмне үчүн өзгөчө көрүнөт?

BD-10708 жана Lin-1403 генотиптери булактын Кошумча Таблица 1инде 16 dS m⁻¹ деңгээлинде %80 өнүү көрсөткөн эки генотип. Бул деңгээл изилдөөдөгү эң жогорку NaCl өткөрүмдүүлүк колдонмосу. Эки генотиптин тең беш туздуулук деңгээлиндеги бириктирилген GP орточосу %87,33 деп берилген.

Булактын жыйынтык бөлүмүндө бул эки генотиптен тышкары Neela, BD-10698, BD-10707, Lin-1203, Lin-W-17 жана Lin-2403 генотиптери 12 dS m⁻¹ге чейин кеминде %80 өнүү көрсөткөнү үчүн көңүл бурууга арзыйт деп белгиленет.

Бул жерде тандоо критерийин ачык кармоо маанилүү: BD-10708 жана Lin-1403 үчүн %80 өнүү эң жогорку 16 dS m⁻¹ деңгээлинде сакталган; ал эми аталган башка генотиптер үчүн бул чек 12 dS m⁻¹ деңгээли. Бул эки ар башка абалды бирдиктүү жалпы чыдамдуулук даражасына айландыруу жыйынтыктардын маанисин өзгөртөт.

Изилдөөнүн күчтүү жактары

Изилдөөнүн маанилүү күчтүү жактары — көп сандагы генотиптердин бир эле эксперименттик алкакта бааланганы, беш туздуулук деңгээлинин колдонулганы, төрт кайталоолуу фактордук дизайн жана алты өзүнчө өнүү көрсөткүчүнүн изилденгени. Көзөмөл шарттарынын болушу ар бир генотипте туздуулуктун таасирин өзүнүн баштапкы көрсөткүчү менен салыштырууга мүмкүндүк берген.

Кошумча таблицаларда ар бир генотип үчүн берилген GP, MDG, STI, GIT, MGT жана GDT маанилери жалпы орточону гана караганда көрүнбөй кала турган генотип айырмачылыктарын көрүүгө мүмкүндүк берет.

Изилдөөнүн чектөөлөрү

Биринчи чектөө: Эксперимент көзөмөлдөнгөн Петри табагы шартында жүргүзүлгөн. Реалдуу айыл чарба талааларындагы топурак түзүлүшү, суунун кыймылы, температура өзгөрүүлөрү, микробдук чөйрө жана туздардын тамыр зонасында бөлүштүрүлүшү ошол эле түрдө чагылдырылган эмес.

Экинчи чектөө: Байкоо мөөнөтү беш күн. Бул мөөнөт эрте өнүү жоопторун баалоого ылайыктуу, бирок көчөттүн кийинки өнүгүү этаптары, гүлдөө, үрөн түшүмү жана түшүм сапаты тууралуу түз жыйынтык бербейт.

Үчүнчү чектөө: Өнүүгө байланыштуу физиологиялык механизмдер талкууланганы менен, ион курамы, гормон көлөмү, фермент активдүүлүгү жана кычкылдануу стрессинин биомаркерлерин өлчөө бул эксперименттин өзгөрмөлөрүнө кирген эмес.

Төртүнчү чектөө: Изилдөөнүн айрым таблица жана текст бөлүктөрүндө генотип аттары, орточо маанилер жана математикалык туюнтмалар арасында шайкешсиздиктер бар. Чийки маалыматтын бөлүшүлбөгөнү бул айырмачылыктарды көз карандысыз чечүүнү чектейт.

Бешинчи чектөө: Жыйынтыктар NaCl менен түзүлгөн туздуулук колдонмолоруна гана негизделет. Реалдуу туздуу топурактарда бир нече ион болушу мүмкүн жана өсүмдүктүн реакциясына чөйрөнүн башка физикалык жана химиялык өзгөчөлүктөрү да таасир этет.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• NaCl менен түзүлгөн туздуулук изилденген зыгыр генотиптеринин акыркы өнүүсүн жалпысынан азайткан.
• Генотиптердин туздуулукка жооптору бири-биринен айырмаланат.
• BD-10708 жана Lin-1403, 16 dS m⁻¹ шартында %80 акыркы өнүү көрсөткөн.
• BD-10708 булактагы STI орточосуна ылайык жогорку салыштырма чыдамдуулук көрсөткөн.
• MDG маанилери топтолгон деңгээлде туздуулук көбөйгөн сайын төмөндөө тенденциясын көрсөткөн.
• GIT, MGT жана GDT жооптору бардык генотиптерде бирдей сызыктуу же бир багыттуу үлгүнү карманган эмес.
• Өнүүгө негизделген скрининг кийинки этаптарда кененирээк изилдене турган генотиптерди тандоого жардам бере алат.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

Изилдөө BD-10708 же Lin-1403 бардык айыл чарба шарттарында эң жогорку түшүм берүүчү зыгыр сорттору экенин көрсөтпөйт. Изилдөө белгилүү генотиптин туздуулукка чыдамдуулугу үчүн жооптуу гендерди же молекулалык механизмдерди аныктабайт. Ошондой эле сугат талаа, кайрак талаа, ар башка топурак туздары, узак мөөнөттүү өстүрүү же экономикалык пайдалуулук боюнча так жыйынтык бербейт.

Туздуулукка чыдамдуулуктун эрте өнүү мезгилинде байкалышы бардык өнүгүү этаптарында ошондой эле деңгээлдеги чыдамдуулук бар экенин далилдебейт. Ошондуктан лабораториялык скрининг жыйынтыктарын талаа шартына өткөрүү үчүн ар башка чөйрөлөрдө жана өнүгүү баскычтарында өзүнчө текшерүү керек.

Булак текстиндеги маалымат жана аталыш айырмачылыктарын баалоо

Оригинал изилдөөнүн аннотациясында BD-107808 жана Lin-V-16 деген генотип аттары кездешкени менен, негизги жыйынтыктарда жана кошумча таблицаларда тиешелүү жазуулар BD-10708 жана Lin-V-18 деп берилген. Булактын акыркы баалоосунда BD-10708 жана Lin-1403 өзгөчө белгиленет. Verianla баянында таблица жана кеңири жыйынтыктар аркылуу көзөмөлдөнө турган аталыштар колдонулуп, булак аннотациясындагы айырма жашырылган эмес.

Аннотацияда GP жана MDG төмөндөшүнө тиешелүү айрым бириктирилген орточо маанилердин саны алардын тушунда жазылган төрт туздуулук деңгээлине туура келбейт. Талкууда берилген айрым пайыздык төмөндөө маанилери да башка бөлүмдөр менен так дал келбейт. Ошондуктан негизги сандык жыйынтыктарды берүүдө мүмкүн болушунча түздөн-түз Кошумча Таблица 1, Кошумча Таблица 2 жана Кошумча Таблица 3төгү ачык маанилерге артыкчылык берилген.

Булакта 16 dS m⁻¹ колдонмосундагы эң төмөн GP мааниси бир бөлүмдө %21,68 деп көрсөтүлгөнү менен, Кошумча Таблица 1де BD-10710 үчүн %22,00 берилгени сыяктуу тегеректөө же көчүрүү айырмачылыктары да бар. Бул маанилер өз алдынча эки башка эксперименттик жыйынтык катары бааланбашы керек.

Жыйынтыгында, изилдөөнүн негизги тенденциясы — туздуулук көбөйгөн сайын өнүү азайып, генотиптердин жооптору арасында маанилүү айырмачылыктар болушу — колдоого алынат. Бирок булактагы бардык сандар жана математикалык туюнтмалар толук шайкеш деп айтылбайт.

Жыйынтык жана изилдөөнүн колдонмолук баалуулугу

Бул изилдөө зыгыр өсүмдүгүндө эрте өнүү мезгилиндеги туздуулукка чыдамдуулук генотиптен генотипке айырмаланарын көрсөтөт. Эң жогорку туздуулук деңгээлинде BD-10708 жана Lin-1403 генотиптеринин %80 акыркы өнүү көрсөтүшү бул материалдарды кийинки туздуулук изилдөөлөрүндө баалоо үчүн көңүл бурууга арзый турган жыйынтык.

Айыл чарба колдонмолору жагынан негизги тыянак — туздуу аймактар үчүн материал тандоо бир гана түр деңгээлинде жүргүзүлбөшү керек. Бир түрдүн генотиптеринин ортосунда маанилүү натыйжа айырмачылыктары болушу мүмкүн. Бирок лабораториядагы эрте өнүү реалдуу талаа шартындагы чыгып өсүү, тамырдын өнүгүшү, өсүмдүктүн өсүшү жана үрөн түшүмдүүлүгү менен чогуу бааланууга тийиш.

Изилдөөнүн илимий салымы жаңы туздуулукту жоюу ыкмасын иштеп чыгуу же так талаа түшүмүн божомолдоодон көрө, ар башка генотиптердин көзөмөлдөнгөн NaCl стресси алдындагы өнүү жүрүм-турумун салыштырмалуу түрдө көрсөтүүдө.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Оригинал макала: Effect of Salinity on Germination Related Parameters of Linseed Genotypes (Linum usitatissimum L.) under Control Condition.

Авторлор жана ирети: Hosna Kohinoor; N. A. Sultana; Shamsun Nahar Mahfuza; Md. Milon Mia; Abul Kashem Chowdhury.

Мекемелер: Oilseed Research Centre, Bangladesh Agricultural Research Institute, Gazipur, Bangladesh; Plant Physiology Division, Bangladesh Agricultural Research Institute, Gazipur, Bangladesh; Bangladesh University of Professionals, Dhaka, Bangladesh; Department of Genetics and Plant Breeding, Patuakhali Science and Technology University, Bangladesh.

Жооптуу автор: Hosna Kohinoor.

Журнал: European Journal of Ecology, Biology and Agriculture.

Басмакана: AMO Publisher.

Жарыяланган жыл: 2026.

Жарыяланган дата: 1 Январь 2026.

Том, сан жана беттер: 3(1), 15–28.

ISSN: 3041-1580.

DOI: 10.59324/ejeba.2026.3(1).02.

Расмий жарыя дареги: https://ejeba.com/index.php/journal/article/view/186

Zenodo жазуусу: https://zenodo.org/records/18078299

Булак түрү: Журналда жарыяланган оригинал эксперименттик изилдөө макаласы.

Рецензия абалы: Журналдын жарыяланган макала жазуусу тастыкталган. Жеке рецензенттик отчеттордун деталдары бул кароодо тастыкталган эмес.

Лицензия: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Кайра колдонууда тиешелүү шилтеме жана лицензия шарттары сакталууга тийиш.

Эксперимент жүргүзүлгөн мезгил: Декабрь 2019–Январь 2020. Эксперименттин датасы макаланын 2026-жылдагы жарыя датасы менен чаташтырылбашы керек.

Каржылоо жана ыраазычылык: Биринчи автор Krishi Gobeshana Foundation жана Bangladesh Agricultural Research Council тарабынан берилген изилдөө каржылоосу жана стипендиялык колдоону белгилеген. Ошондой эле Bangladesh Agricultural Research Institute жетекчилерине жана генетикалык ресурстар бөлүмүнө ыраазычылык билдирилген.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Макаланын үч кошумча таблицасында генотип боюнча топтолгон жыйынтыктар берилген. Петри табагы деңгээлиндеги бардык көз карандысыз чийки байкоолор үчүн өзүнчө жана тастыкталган ачык маалымат архиви табылган эмес.

Ыкма: Көзөмөлдөнгөн лабораториялык чөйрөдө 29 × 5 фактордук эксперимент; толук туш келди тажрыйба схемасы; төрт кайталоо; беш NaCl өткөрүмдүүлүк деңгээли; алты өнүү көрсөткүчү; ANOVA жана LSD тести.

Статистикалык программа: Statistix 10.

Негизги түшүндүрмө чеги: Жыйынтыктар кыска мөөнөттүү көзөмөлдөнгөн өнүү экспериментине тиешелүү. Талаа түшүмдүүлүгүн, чыныгы топурак шартындагы так туздуулукка чыдамдуулукту же молекулалык чыдамдуулук механизмдерин түздөн-түз далилдебейт.