Duzluluq stresi, bitkilərin yerləşdiyi mühitdə həll olmuş duzların yaratdığı və suyun mənimsənilməsinə, hüceyrə funksiyalarına və böyüməyə təsir göstərə bilən abiotik stress növüdür. Bu eksperimental tədqiqat kətan bitkisinin (Linum usitatissimum L.) 29 müxtəlif genotipində natrium xlorid (NaCl) ilə yaradılmış beş duzluluq səviyyəsinin (0, 4, 8, 12 və 16 dS m⁻¹) toxum cücərməsinə necə təsir etdiyini araşdırır. Nəzarət olunan laboratoriya şəraitində aparılan tədqiqatda son cücərmə faizi, duzluluğa tolerantlıq indeksi, orta gündəlik cücərmə faizi, cücərmənin başlanğıc vaxtı, maksimum cücərmə vaxtı və cücərmə müddəti qiymətləndirilmişdir.

Təcrübə Banqladeş Kənd Təsərrüfatı Tədqiqat İnstitutunun Qazipurdakı Yağlı Toxumlar Tədqiqat Mərkəzində 2019–2020 qış dövründə aparılmışdır. Hər genotip və duzluluq kombinasiyası dörd Petri qabında təkrarlanmış; hər qaba 25 toxum yerləşdirilmişdir. Toxumlar 25–28 °C laboratoriya temperaturunda beş gün izlənmişdir.

Mənbənin Əlavə Cədvəl 1-nə görə 29 genotipin orta son cücərmə faizi nəzarət şəraitində %90,89 olduğu halda, 4 dS m⁻¹ səviyyəsində %83,80-ə, 8 dS m⁻¹ səviyyəsində %77,70-ə, 12 dS m⁻¹ səviyyəsində %67,10-a və 16 dS m⁻¹ səviyyəsində %50,60-a enmişdir. Beləliklə, bu təcrübənin ümumi nəticəsi artan NaCl duzluluğunun kətan toxumlarının son cücərməsini azaltmasıdır. Bununla belə, azalmanın böyüklüyü genotiplər arasında fərqlənir.

Xüsusilə BD-10708 və Lin-1403 genotipləri 16 dS m⁻¹ şəraitində %80 son cücərmə göstərmişdir. BD-10708-in dörd duzluluq tətbiqi üzrə hesablanan orta tolerantlıq indeksi %89,55; Lin-1403-ün %88,08 və Lin-W-17-nin %86,04 olaraq bildirilmişdir. Buna qarşılıq BD-10710 genotipində ən yüksək duzluluq səviyyəsində son cücərmə %22-yə enmiş, eyni genotipin orta tolerantlıq indeksi %62,81 olmuşdur.

Tədqiqatın əsas elmi dəyəri kətan genotiplərinin duzluluğa qarşı cücərmə reaksiyalarının bir-birindən fərqli olduğunu göstərməsidir. Lakin beş günlük Petri qabı təcrübəsi genotiplərin şoran kənd təsərrüfatı torpaqlarında mütləq yüksək məhsul verəcəyini, bütün inkişaf mərhələlərində duzluluğa davamlı olacağını və ya tarla şəraitində eyni cücərmə faizlərini təmin edəcəyini göstərmir. Nəticələr sonrakı tədqiqatlarda araşdırıla biləcək genotiplərin ilkin seçimi baxımından qiymətləndirilməlidir.

Kətan bitkisi və tədqiqatın kənd təsərrüfatı əhəmiyyəti

Kətan (Linum usitatissimum L.) Linaceae fəsiləsinə aid birillik ot bitkisidir. Kətan toxumları yağ, zülal və müxtəlif qida komponentləri baxımından dəyərlidir. Tədqiqatın giriş hissəsində toxumların təxminən %35–40 yağ ehtiva etdiyi və kətan yağının qida, boya, lak, çap mürəkkəbi və kosmetika kimi müxtəlif sahələrdə istifadə oluna bildiyi bildirilir. Həmçinin yağ çıxarıldıqdan sonra qalan jmıx heyvanların yemləndirilməsində istifadə oluna bilər.

Bu bitkinin duzluluğa davamlı genotiplərinin müəyyənləşdirilməsi, xüsusilə şoranlaşma səbəbindən kənd təsərrüfatı istehsalının məhdudlaşdığı bölgələr üçün vacibdir. Tədqiqatın coğrafi başlanğıc nöqtəsi Banqladeşin sahilyanı bölgələridir. Tədqiqatçılar bəzi bölgələrdə yağışlı mövsümdə Aman düyüsünün yetişdirildiyini, lakin düyü yığımından sonra torpaq duzluluğu və uyğun məhsul sortlarının olmaması səbəbindən torpaqların bir hissəsinin boş qaldığını izah edirlər.

Kətanın müəyyən səviyyələrdə duzluluğa dözə bilməsi onun bu ərazilərdə alternativ məhsul kimi araşdırılmasını mənalı edir. Lakin bir bitkinin ümumilikdə orta dərəcədə duza davamlı kimi təsvir edilməsi həmin bitkinin bütün genotiplərinin eyni davamlılığı göstərəcəyi demək deyil. Tədqiqat bu genotip fərqini birbaşa cücərmə mərhələsində araşdırır.

Genotip nədir və niyə 29 müxtəlif material araşdırılmışdır?

Genotip, bir orqanizmin genetik quruluşunu və ya müəyyən bir tədqiqatda bir-birindən fərqləndirilən genetik materialını ifadə edir. Eyni bitki növünə aid müxtəlif genotiplər xarici şəraitə eyni reaksiya verməyə bilər. Kətanın iki genotipi eyni duzlu məhlula məruz qoyulduqda birində daha çox, digərində daha az toxum cücərə bilər.

Bu tədqiqatda 29 genotipdən istifadə edilməsi yalnız kətanın ümumi duzluluq reaksiyasını ölçmək əvəzinə genotiplər arasındakı dəyişkənliyi də müəyyənləşdirməyə imkan vermişdir. Tədqiqatda Banqladeşdəki genetik ehtiyat və yağlı toxum tədqiqat mərkəzlərindən, fermerlərdən və müxtəlif ölkələrdən əldə edilən materiallar yer alır.

Neela genotipi Banqladeşdə becərilməsi tövsiyə olunan sort olduğu üçün tədqiqatda müqayisə materialı kimi istifadə edilmişdir. Burada Neela-nın mövcudluğu duzsuz nəzarət tətbiqindən fərqli müqayisə funksiyası daşıyır: Neela genotip müqayisəçisidir; 0 dS m⁻¹ isə duzluluq nəzarətidir.

Duzluluq niyə toxum cücərməsinə təsir göstərə bilər?

Toxumun cücərməsi canlı embrionun metabolik fəaliyyətlərini aktivləşdirərək böyüməyə başlamasıdır. Cücərmənin ilk mərhələlərindən biri suyun mənimsənilməsidir. Quru toxum uyğun mühitdə su qəbul edir; hüceyrə fəaliyyətləri, ferment sistemləri və ehtiyat qida maddələrinin istifadəsi aktivləşir. Embrion kökünün toxumdan xaricə çıxması cücərmənin müşahidə oluna bilən əlamətlərindən biridir.

Tədqiqatın müzakirə hissəsində əvvəlki elmi ədəbiyyata əsaslanaraq duzluluğun cücərməyə zərər verə biləcəyi müxtəlif mexanizmlər izah edilir. Bunlardan birincisi osmotik stressdir. Duzlu məhlulun su potensialı azaldıqda toxumun mühitdən su alması çətinləşə bilər. Toxumun lazım olan miqdarda su ala bilməməsi cücərmənin başlamasını gecikdirə və ya onun baş verməsinə mane ola bilər.

İkinci mexanizm ion stresi və ion toksikliyidir. NaCl suda natrium (Na⁺) və xlorid (Cl⁻) ionlarına ayrılır. Bu ionların həddindən artıq toplanması hüceyrə funksiyalarına və ion balansına mənfi təsir göstərə bilər. Üçüncü mexanizm reaktiv oksigen növləri ilə əlaqəli hüceyrə zədələrini əhatə edən oksidləşdirici stressdir.

Mənbə həmçinin duzluluqla əlaqəli hormonal tənzimləmələri nəzərdən keçirir. Absisik turşu (ABA) adətən toxum dormansiyasının qorunması və cücərmənin basdırılması ilə; gibberellik turşu (GA) isə dormansiyanın pozulması və cücərmənin dəstəklənməsi ilə əlaqələndirilir. Etilen də bəzi şəraitlərdə ABA-nın cücərməni basdırıcı təsirlərinə qarşı rol oynaya bilər.

Elmi sərhəd: Bu təcrübədə toxumların hormon miqdarları, Na⁺ və Cl⁻ yığılmaları, oksidləşdirici zədələnmə göstəriciləri və ya gen ifadəsi ölçülməmişdir. Buna görə göstərilən mexanizmlər tədqiqatçıların ədəbiyyata əsaslanaraq təqdim etdiyi bioloji izahlardır; bu 29 genotip üzərində birbaşa ölçülərək sübut olunmuş mexanizmlər deyil.

Elektrik keçiriciliyi və dS m⁻¹ vahidi

Tədqiqatda duzluluq səviyyəsi məhlulun elektrik keçiriciliyi əsasında müəyyən edilmişdir. Elektrik keçiriciliyi (Electrical Conductivity, EC), məhlulun elektrik cərəyanını keçirmə qabiliyyətini ifadə edən fiziki kəmiyyətdir. Məhlul daxilində hərəkət edə bilən ionlar elektrik keçiriciliyinə töhfə verir.

dS m⁻¹, metrə düşən desisiemens deməkdir. Siemens elektrik keçiriciliyi ilə əlaqəli ölçü vahididir; desisiemens bir siemensin onda biridir. Mənbə istifadə olunan NaCl məhlullarının duzluluq səviyyələrini 0, 4, 8, 12 və 16 dS m⁻¹ olaraq göstərir.

Bu vahid məhluldakı duz kütləsini birbaşa qram və ya milliqramla vermir. Müəyyən keçiricilik dəyərinin duz konsentrasiyası ilə əlaqəsi məhlulun ion tərkibi və ölçmə şəraitindən asılıdır. Tədqiqatda hədəf keçiricilik səviyyələri NaCl ilə hazırlanmış və EC metrlə yoxlanmışdır. Hər səviyyə üçün istifadə olunan dəqiq NaCl kütləsi və ya molyar konsentrasiya mənbədə verilmədiyi üçün burada hesablanmış təcrübə resepti təqdim edilmir.

Təcrübənin fiziki quruluşu və cücərmənin müşahidəsi

Təcrübədə toxum səthləri əvvəlcə %0,5 Chlorox (NaOCl) istifadə edilərək 10 dəqiqə sterilizasiya edilmiş; daha sonra steril distillə edilmiş su ilə üç dəfə yaxalanmışdır. Bu prosesin elmi məqsədi toxum səthində arzuolunmaz mikrob çirklənməsi riskini azaltmaqdır. Sterilizasiyanın toxumun daxili toxumasındakı bütün mikroorqanizmləri aradan qaldırdığı iddia edilmir.

İki qat filtr kağızı 90 mm Petri qablarına yerləşdirilmiş və hər qab müvafiq duzluluq səviyyəsinə aid 10 mL məhlulla nəmləndirilmişdir. Hər qaba 25 toxum qoyulmuşdur. Petri qabları qurumanı azaltmaq məqsədilə parafilm ilə bağlanmışdır. Laboratoriya temperaturu 25–28 °C arasında saxlanılmış; müşahidələr 24 saatlıq intervallarla beş gün davam etdirilmişdir.

Təcrübədə niyə təkrar istifadə edilmişdir?

Bir genotipin tək bir Petri qabında göstərdiyi cücərmə toxumların fərdi fərqlərindən və eksperimental dəyişkənlikdən təsirlənə bilər. Eyni tətbiqin dörd ayrı Petri qabında təkrarlanması müşahidələrin dəyişkənliyini qiymətləndirməyə kömək edir.

Tədqiqatın dizaynı 29 × 5 faktorial quruluşa malikdir. Burada 29 genotip beş duzluluq səviyyəsi ilə çarpazlaşdırılmışdır. Beləliklə, 145 müxtəlif genotip–duzluluq kombinasiyası yaranmışdır. Hər kombinasiyada dörd Petri qabının istifadə olunması ümumilikdə 580 təcrübə qabı deməkdir. Hər qaba 25 toxum yerləşdirildiyinə görə planlaşdırılan ümumi toxum sayı 14.500-dür. Bu cəmlər mənbədə verilən təcrübə quruluşundan edilən arifmetik hesablamalardır; yeni ölçmə nəticəsi deyil.

Faktorial dizayn yalnız duzluluğun ümumi təsirinin deyil, genotiplərin bir-birindən fərqli reaksiya verib-vermədiyinin də statistik olaraq araşdırılmasına imkan verir.

Cücərmə göstəricilərinin elmi mənası

Tədqiqatda altı əsas göstəricidən istifadə edilmişdir. Bu göstəricilər eyni bioloji prosesin müxtəlif tərəflərini təmsil edir. Son cücərmə faizi neçə toxumun cücərdiyini, cücərmə vaxtına aid göstəricilər isə müşahidə olunan cücərmənin nə vaxt başladığını və hansı zaman intervalında baş verdiyini qiymətləndirir.

Cücərmə Faizi (GP) Necə Hesablanır?

Son cücərmə faizi (Germination Percentage, GP), müşahidə müddətinin sonunda cücərmiş toxum sayının əkilən ümumi toxum sayına nisbətinin faizlə ifadəsidir. Tədqiqatın birinci tənliyi bu nisbəti müəyyən edir.

\[\mathrm{GP}=\frac{\text{Çimlenen tohum sayısı}}{\text{Ekilen toplam tohum sayısı}}\times100\tag{1}\]

Formulda surət müəyyən edilmiş müşahidə meyarına görə cücərmiş toxumların sayını; məxrəc isə başlanğıcda yerləşdirilmiş ümumi toxum sayını göstərir. Hər iki dəyər toxum sayıdır. Bölmə nəticəsində ölçüsüz nisbət alınır və 100-ə vurularaq faizə çevrilir.

Öyrədici hesablama nümunəsi: Bir qabda 25 toxum olduğunu və bunlardan 20-sinin cücərdiyini fərz edək. Bu halda GP = (20/25) × 100 = %80 olur. Bu rəqəm tədqiqatdan alınmış ayrıca müşahidə deyil; tənliyin necə işlədiyini izah edən riyazi nümunədir.

GP yüksək olduqda müəyyən edilmiş müşahidə müddətində daha çox toxum cücərmişdir. Lakin GP təkbaşına toxumların nə qədər tez cücərdiyini, cücərtilərin nə qədər sağlam olduğunu və ya yetkin bitkinin məhsuldarlığını göstərmir.

Duzluluğa Tolerantlıq İndeksi (STI) Nəyi Ölçür?

Duzluluğa tolerantlıq indeksi (Salt Tolerance Index, STI), bir genotipin müəyyən duzluluq səviyyəsindəki son cücərmə faizini eyni genotipin nəzarət şəraitindəki cücərmə faizinə görə ifadə edən müqayisəli göstəricidir. Tədqiqatda istifadə olunan dördüncü tənlik belədir:

\[\mathrm{STI}(\%)=\frac{\mathrm{GP}_{\mathrm{tuzlu}}}{\mathrm{GP}_{\mathrm{kontrol}}}\times100\tag{4}\]

Burada GP_tuzlu müvafiq NaCl səviyyəsində ölçülən son cücərmə faizini; GP_kontrol isə eyni genotipin 0 dS m⁻¹ nəzarət şəraitindəki son cücərmə faizini ifadə edir. İki kəmiyyətin vahidi eyni olduğundan nisbət ölçüsüzdür.

STI dəyərinin %100 olması duzlu mühitdə əldə edilən cücərmə faizinin nəzarət şəraitindəki cücərmə faizinə bərabər olduğunu göstərir. %80 dəyəri duzlu şəraitdəki cücərmənin nəzarət dəyərinin %80-i olduğunu ifadə edir. İndeksin yüksək olması bu tədqiqat kontekstində cücərmənin nisbi olaraq daha yaxşı qorunduğuna işarə edir.

Vacib fərq: Son cücərmə faizi ilə STI eyni dəyişən deyil. Nəzarət mühitində onsuz da aşağı cücərən genotip duzlu mühitdə nəzarət dəyərinə yaxın nəticə göstərdikdə nisbətən yüksək STI əldə edə bilər; lakin mütləq cücərmə faizi yenə aşağı ola bilər. Buna görə genotip seçərkən GP və STI birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Mənbənin Əlavə Cədvəl 2-də STI dəyərləri yalnız 4, 8, 12 və 16 dS m⁻¹ üçün verilmişdir. Nəzarət üçün ayrıca STI sütunu yoxdur; çünki nəzarət dəyəri tənliyin müqayisə məxrəcidir. Nəzarətin özü ilə müqayisəsindən, nəzarət GP sıfır olmadığı müddətdə riyazi olaraq %100 alınır.

Orta gündəlik cücərmə faizi (MDG)

Mean Daily Germination (MDG), tədqiqatın ikinci tənliyində son cücərmə faizinin maksimum cücərmə vaxtına bölünməsi kimi müəyyən edilmişdir.

\[\mathrm{MDG}=\frac{\mathrm{GP}}{\mathrm{MGT}}\tag{2}\]

GP faiz, MGT günlə ifadə edildikdə MDG-nin vahidi faiz/gündür. Formuldakı MGT tədqiqatçıların maksimum sayda cücərmiş toxumun müşahidə edildiyi vaxt kimi müəyyən etdiyi göstəricidir. Buna görə tədqiqatın MDG tərifi GP-nin avtomatik olaraq sabit beş günlük ümumi izləmə müddətinə bölünməsi kimi dəyişdirilməməlidir.

Öyrədici hesablama nümunəsi: GP-nin %80 və MGT-nin dörd gün olduğunu fərz etdikdə MDG = 80/4 = 20 faiz bəndi/gün olur. Bu yalnız formulun riyazi tətbiqidir; mənbəyə əlavə edilmiş yeni eksperimental məlumat deyil.

MDG-nin daha yüksək olması göstərilən riyazi tərif çərçivəsində cücərmə faizinin daha qısa zaman məxrəcinə uyğun gəldiyini göstərir. Lakin MDG toxumların faktiki gündəlik cücərmə saylarının ayrı-ayrılıqda ölçülmüş paylanmasının tam ekvivalenti deyil. Bu göstərici şərh edilərkən həm GP, həm də MGT-nin nəticəyə təsir etdiyi unudulmamalıdır.

Cücərmənin başlanğıc vaxtı (GIT)

Germination Initial Time (GIT), toxumda təxminən 2 mm uzunluğunda embrion kökünün (radikula) ilk dəfə göründüyü vaxta qədər keçən müddətdir. Tədqiqatda günlə ifadə edilmişdir.

Radikula embrionun kök əmələ gətirəcək hissəsidir. Radikulanın xaricə çıxması toxumun cücərmə prosesində görünən inkişafın baş verdiyini göstərir.

Daha aşağı GIT dəyəri müəyyən edilmiş görünən cücərmə hadisəsinin daha erkən baş verdiyini ifadə edir. Lakin başlanğıc vaxtının qısa olması təkbaşına yüksək son cücərmə faizi demək deyil.

Maksimum cücərmə vaxtı (MGT)

Maximum Germination Time (MGT), tədqiqatın tərifinə görə maksimum sayda cücərmiş toxumun görüldüyü vaxtın günlə ifadəsidir. Bu göstərici toxumların cücərmə prosesinin zaman ölçüsünü qiymətləndirmək üçün istifadə edilmişdir.

MGT ilə ümumi təcrübə müddəti bir-birindən fərqləndirilməlidir. Müşahidə beş gün davam etdirilmiş olsa da, müxtəlif genotip və duzluluq şəraitində bildirilən MGT dəyərləri fərqlənə bilər. Mənbə cədvəlində bəzi orta dəyərlərin beş günü aşması müşahidə və orta hesablanması üsullarının şərhində diqqət tələb edir.

Cücərmə müddəti (GDT)

Germination Duration Time (GDT), tədqiqatçıların istifadə etdiyi üçüncü tənlikdə maksimum cücərmə vaxtı ilə başlanğıc vaxtı arasındakı fərqdir:

\[\mathrm{GDT}=\mathrm{MGT}-\mathrm{GIT}\tag{3}\]

GIT və MGT günlə ölçüldüyündən GDT-nin vahidi də gündür. Məsələn, GIT iki gün, MGT dörd gün olduqda GDT iki gündür. Bu əməliyyat öyrədici riyazi nümunədir.

GDT-nin qısa olması cücərmənin müəyyən edilmiş iki zaman nöqtəsi arasında daha dar intervalda cəmləşdiyini göstərir. Lakin qısa cücərmə müddəti hər şəraitdə yüksək duzluluq tolerantlığı və ya yüksək cücərti keyfiyyəti demək deyil.

Altı göstərici niyə birlikdə araşdırılmışdır?

Bu altı dəyişənin birlikdə istifadə edilməsi cücərmənin həm miqdarının, həm də zaman xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsinə imkan vermişdir. Tədqiqatın vacib nəticələrindən biri, son cücərmə faizinin duzluluqla ümumən azalmasına baxmayaraq cücərmə vaxtına aid dəyişənlərin bütün genotiplərdə eyni istiqamətdə dəyişməməsidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Material, eksperimental şərait və faktorial dizayn

Tədqiqatda müxtəlif mənşəli 29 kətan genotipi araşdırılmışdır. Mənbənin material hissəsində Banqladeş Kənd Təsərrüfatı Tədqiqat İnstitutuna bağlı genetik ehtiyat və yağlı toxum tədqiqat mərkəzləri, fermer materialları və Çin, Vyetnam, Tayland mənşəli genotiplər göstərilir. Bununla belə, bu bölmədə sadalanan bəzi genotip adları ilə Əlavə Cədvəl 1-dəki tam genotip siyahısı arasında fərqlər olduğundan, hər materialın mənşəyi ayrıca dəqiqləşdirilmiş kimi təqdim edilmir.

Təcrübə tam təsadüfi sınaq dizaynında, 29 genotip × 5 duzluluq səviyyəsi × 4 təkrar şəklində aparılmışdır. Genotip və duzluluq təsirlərini birlikdə qiymətləndirməyə imkan verən bu quruluş faktorial təcrübə adlanır.

Statistik analiz: ANOVA və LSD

Tədqiqatçılar əldə olunan məlumatları dispersiya analizi (Analysis of Variance, ANOVA) ilə qiymətləndirmişlər. ANOVA qruplar arasında müşahidə olunan orta fərqlərin təcrübədaxili dəyişkənliklə müqayisəsinə əsaslanan statistik üsuldur.

Bu tədqiqatda iki əsas amil var: kətan genotipi və duzluluq səviyyəsi. Genotip amili müxtəlif genetik materiallar arasında cücərmə dəyərlərinin dəyişib-dəyişmədiyini; duzluluq amili müxtəlif NaCl tətbiqlərinin nəticələrə təsir edib-etmədiyini qiymətləndirməyə imkan verir. Amillərin qarşılıqlı təsiri isə duzluluğun təsirinin genotiplərə görə fərqlənib-fərqlənməməsi ilə bağlıdır.

Ortalamalar arasındakı müqayisələr üçün ən kiçik əhəmiyyətli fərq (Least Significant Difference, LSD) testindən istifadə edilmişdir. Mənbədə statistik müqayisə üçün %5 ehtimal səviyyəsi göstərilmişdir. Bu ifadə testlərin ümumən P ≤ 0,05 həddində qiymətləndirildiyini bildirir.

LSD dəyəri müvafiq statistik model və xəta dəyişkənliyi çərçivəsində iki orta arasındakı hansı böyüklükdə fərqin statistik olaraq əhəmiyyətli sayılacağını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Fərqin statistik əhəmiyyətli olması təkbaşına onun kənd təsərrüfatı baxımından böyük və ya iqtisadi baxımdan əhəmiyyətli olduğunu sübut etmir.

Mənbə ANOVA-nın bütün ətraflı xəta kvadratları ortalamasını və sərbəstlik dərəcəsi komponentlərini görünən cədvəllərlə təqdim etmir. Buna görə burada mənbədən yenidən əldə edilə bilməyən F statistikaları, yeni P dəyərləri, etibar intervalları və ya təsir ölçüləri yaradılmamışdır.

Duzluluq artdıqca son cücərmə faizi necə dəyişmişdir?

Mənbənin Əlavə Cədvəl 1-də verilən 29 genotipin birləşdirilmiş orta cücərmə faizləri NaCl keçiriciliyinin artması ilə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalmışdır. Nəzarət şəraitindəki %90,89 dəyəri ən yüksək duzluluq səviyyəsində %50,60-a enmişdir.

Bu məlumatlar təcrübədəki əsas meyli göstərir. Duzluluq səviyyəsi 0-dan 16 dS m⁻¹-ə yüksəldikdə orta GP dəyəri 40,29 faiz bəndi azalmışdır. Bu, nəzarət dəyərinə nisbətən təxminən %44,3 nisbi azalmaya uyğundur. Son iki rəqəm mənbə cədvəlindəki orta dəyərlərdən edilən izahedici arifmetik hesablamalardır.

Nəzarət şəraitində genotiplərin GP dəyərləri %76,65 ilə %98,33 arasında dəyişmişdir. 4 dS m⁻¹-də diapazon təxminən %70,00–91,65; 8 dS m⁻¹-də %60,00–88,35; 12 dS m⁻¹-də %48,33–85,03 və 16 dS m⁻¹-də təxminən %21,68–80,00 kimi açıqlanır. Əlavə Cədvəl 1-də bəzi sərhəd dəyərləri yuvarlaqlaşdırılmış şəkildə verilir.

Bütün genotiplərdə 16 dS m⁻¹ şəraitində son cücərmə faizi nəzarət şəraitindən aşağıdır. Bununla belə, bütün genotiplərin eyni duzluluq səviyyəsində statistik əhəmiyyətli azalma göstərməyə başlamadığı müşahidə edilmişdir. Bu fərq genotip və duzluluq şəraitinin birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu göstərir.

Önə çıxan genotiplərin birbaşa müqayisəsi

BD-10708 və Lin-1403 genotipləri ən yüksək duzluluq səviyyəsində %80 cücərməni qoruduqlarına görə xüsusilə diqqət çəkir. Müqayisə materialı Neela-nın eyni səviyyədə son cücərməsi %67,00; BD-10710-un isə %22,00 olaraq bildirilmişdir.

BD-10708-in 16 dS m⁻¹-də %80 son cücərməni qoruması tədqiqatda istifadə olunan şəraitdə güclü cücərmə tolerantlığı göstəricisidir. Bununla belə, genotipin yüksək duzluluqda cücərməni davam etdirməsi ilə şoran torpaqda uğurlu və iqtisadi məhsul yaratması fərqli tədqiqat suallarıdır.

STI nəticələri və nisbi tolerantlığın qiymətləndirilməsi

Mənbənin Əlavə Cədvəl 2-də STI-nin bütün genotiplər üçün duzluluq səviyyələrinə görə dəyərləri verilmişdir. Birləşdirilmiş orta STI dəyərləri 4 dS m⁻¹-də %92,62, 8 dS m⁻¹-də %85,79, 12 dS m⁻¹-də %73,83 və 16 dS m⁻¹-də %55,81-dir.

Dörd tətbiq üzrə ən yüksək orta STI dəyəri BD-10708-də %89,55 olaraq bildirilmişdir. Onu Lin-1403 (%88,08) və Lin-W-17 (%86,04) izləyir. BD-10710 (%62,81), Lin-V-18 (%67,25), Lin-1303 (%67,63) və Lin-2403 (%67,68) daha aşağı orta STI dəyərləri göstərən materiallar sırasındadır.

Mənbədə statistik olaraq oxşar qruplar yalnız ədədi sıralamadan daha genişdir. Məsələn, ən yüksək orta STI-yə malik BD-10708-in dəyəri ilə bəzi digər genotiplərin dəyərləri arasında LSD testi çərçivəsində əhəmiyyətli fərq olmadığı bildirilir. Buna görə rəqəmsal olaraq birinci olmaq bütün digər genotiplərə qarşı statistik üstünlüyün sübut olunduğu demək deyil.

Orta gündəlik cücərmə (MDG) nəticələri

Mənbənin Əlavə Cədvəl 1-də birləşdirilmiş MDG ortalaması nəzarət şəraitində 25,05 faiz bəndi/gün, 4 dS m⁻¹-də 24,64, 8 dS m⁻¹-də 19,84, 12 dS m⁻¹-də 19,29 və 16 dS m⁻¹-də 14,22 olaraq verilmişdir.

Bu dəyərlər ümumən artan duzluluqla MDG-nin azaldığını göstərir. Lakin hər genotipdə duzluluğun hər artan pilləsində MDG-nin eyni istiqamətdə dəyişdiyini demək olmaz. Mənbənin nəticələr bölməsi bəzi genotiplərin müəyyən duzluluq səviyyələrində nəzarətdən yüksək MDG dəyərləri göstərdiyini, bəzi genotiplərdə isə cavabın ardıcıl olmadığını bildirir.

Məsələn, BD-10708 genotipində MDG nəzarət şəraitində 28,62 ikən 16 dS m⁻¹-də 12,78 olaraq bildirilmişdir. Buna qarşılıq bu genotipin eyni yüksək duzluluq səviyyəsində son GP dəyəri %80-dir. Bu nümunə yüksək son cücərmə faizinin yüksək MDG-ni məcburi etmədiyini göstərmək baxımından öyrədicidir.

Cücərmənin başlanğıc vaxtı (GIT) nəticələri

Nəzarət şəraitində genotiplərin böyük hissəsində ilk görünən cücərmə təxminən iki gün ərzində başlamışdır. Mənbə bəzi genotiplərdə duzluluq səviyyəsi artdıqca GIT dəyərinin gecikdiyini, bəzilərində isə statistik əhəmiyyətli dəyişiklik olmadığını bildirir.

Əlavə Cədvəl 2-də birləşdirilmiş GIT ortalamaları nəzarət, 4, 8, 12 və 16 dS m⁻¹ şəraiti üçün müvafiq olaraq 2,02; 2,02; 2,30; 2,22 və 2,26 gün verilmişdir.

Bu dəyərlər GIT-nin duzluluqla hər pillədə müntəzəm artmadığını göstərir. Bəzi genotiplər yüksək duzluluqda da erkən radikula çıxışı göstərə bilmişdir; lakin bu nəticə təkbaşına yüksək son cücərmə faizinə zəmanət vermir.

Maksimum cücərmə vaxtı (MGT) nəticələri

Mənbənin Əlavə Cədvəl 3-də MGT-nin nəzarət şəraitində birləşdirilmiş ortalaması 3,71 gün; 4, 8, 12 və 16 dS m⁻¹ şəraitindəki ortalamaları isə müvafiq olaraq 3,57; 4,08; 3,64 və 3,81 gün olaraq bildirilmişdir.

Bu dəyişikliklər biristiqamətli deyil. Bəzi genotiplərdə duzluluqla MGT artmış, bəzilərində azalmış və bəzilərində statistik olaraq nəzərəçarpan fərq tapılmamışdır. Buna görə MGT reaksiyasının qiymətləndirilməsi hər genotipin öz nəzarət dəyərinə görə aparılmalıdır.

Cücərmə müddəti (GDT) nəticələri

Mənbənin Əlavə Cədvəl 3-də GDT-nin birləşdirilmiş ortalamaları nəzarət şəraitində 1,66 gün, 4 dS m⁻¹-də 1,53 gün, 8 dS m⁻¹-də 1,80 gün, 12 dS m⁻¹-də 1,48 gün və 16 dS m⁻¹-də 1,62 gün olaraq bildirilmişdir.

GDT dəyərləri də duzluluq artdıqca davamlı olaraq artmamışdır. Mənbə müxtəlif genotiplərin duzluluğa qarşı dörd növ zaman reaksiyası göstərə bildiyini müzakirə edir: əhəmiyyətli dəyişiklik göstərməmək, müddətin artması, müddətin azalması və ya duzluluq səviyyəsindən asılı olaraq müxtəlif istiqamətlərdə dəyişmək.

Tədqiqatçılar GIT, MGT və GDT arasında əhəmiyyətli əlaqələrin olduğunu; buna qarşılıq son cücərmə faizinin bu üç zaman dəyişəni ilə əhəmiyyətli əlaqə göstərmədiyini bildirirlər. Bu nəticə müşahidə olunan cücərmə zamanlamasının son cücərmə faizi ilə eyni məlumat olmadığını vurğulayır. Korrelyasiyanın olması və ya olmaması təkbaşına bioloji səbəbiyyət sübut etmir.

Cücərmə vaxtına aid üç göstəricinin birlikdə oxunması

Cədvəldəki ortalamalar mənbədə yazıldığı şəkildə qorunmuşdur. GDT = MGT − GIT əlaqəsi fərdi müşahidələr üçün müəyyən edilmişdir. Lakin dərc olunmuş toplulaşdırılmış ortalamaların bəzilərində bu əlaqədən gözlənən dəyərlərlə kiçik fərqlər vardır. Bundan əlavə, bəzi fərdi sətirlərdə daha böyük uyğunsuzluqlar mövcuddur. Xam müşahidə məlumatları və hesablama prosesi təqdim edilmədiyi üçün fərqlər təxmin yolu ilə düzəldilməmişdir.

Mənbədə bildirilən LSD dəyərləri

Bu LSD dəyərləri dərc olunmuş əlavə cədvəllərdən götürülmüşdür. GP, MDG və STI üçün ölçmələr faiz əsaslı; GIT, MGT və GDT üçün gün əsaslıdır. Müxtəlif dəyişənlərin LSD dəyərləri birbaşa böyüklük baxımından bir-biri ilə müqayisə edilməməlidir. Həmçinin hər hansı iki hüceyrənin ortalarını qiymətləndirmək üçün müvafiq müqayisə növünün LSD dəyərindən istifadə olunmalıdır.

Mənbənin müzakirə hissəsindəki korrelyasiya və reqressiya ifadələri

Mənbənin müzakirə hissəsində duzluluq səviyyəsi ilə GP-dəki azalma arasında müsbət istiqamətli, əhəmiyyətli əlaqə olduğu və korrelyasiya əmsalının r = 0,981 olaraq bildirildiyi görünür. Buradakı müsbət korrelyasiya ifadəsi daha yüksək duzluluqla azalmanın miqdarının artması kontekstində oxunmalıdır; yüksək duzluluğun GP-ni artırdığı demək deyil.

Mənbədə MDG azalması ilə bağlı korrelyasiya əmsalı da r = 0,921 kimi verilir. Lakin reqressiya ifadələrindən GP üçün yazılan YGP = 12.193+–7.2045x forması sintaktik baxımdan qeyri-müəyyəndir. MDG üçün verilən YMDG = 6.575+6.90x ifadəsindəki dəyişən açıqlamaları da bəzi digər məlumat tərifləri ilə tam uyğun deyil.

Buna görə mənbə reqressiya tənlikləri burada təsdiqlənmiş proqnoz modelləri kimi yenidən istifadə edilməmişdir. Xam məlumat, hesablama təfərrüatları və dəyişən tərifləri dəqiqləşdirilmədən bu tənliklər əsasında aralıq duzluluq səviyyələri üçün ədədi cücərmə proqnozları vermək elmi baxımdan etibarlı deyil.

BD-10708 və Lin-1403 niyə önə çıxır?

BD-10708 və Lin-1403 genotipləri mənbənin Əlavə Cədvəl 1-də 16 dS m⁻¹ səviyyəsində %80 cücərmə göstərən iki genotipdir. Bu səviyyə tədqiqatdakı ən yüksək NaCl keçiriciliyi tətbiqidir. Hər iki genotipin beş duzluluq səviyyəsində birləşdirilmiş GP ortalaması %87,33 olaraq verilmişdir.

Mənbənin nəticə hissəsində bu iki genotiplə yanaşı Neela, BD-10698, BD-10707, Lin-1203, Lin-W-17 və Lin-2403 genotiplərinin 12 dS m⁻¹-ə qədər ən azı %80 cücərmə göstərdiyinə görə diqqətəlayiq olduğu bildirilir.

Burada seçim meyarının açıq saxlanması vacibdir: BD-10708 və Lin-1403 üçün %80 cücərmə ən yüksək 16 dS m⁻¹ səviyyəsində qorunmuşdur; sadalanan digər genotiplər üçün bu hədd 12 dS m⁻¹ səviyyəsidir. Bu iki fərqli vəziyyəti vahid ümumi davamlılıq dərəcəsinə çevirmək nəticələrin mənasını dəyişdirər.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın mühüm güclü tərəfləri çox sayda genotipin eyni eksperimental çərçivədə qiymətləndirilməsi, beş duzluluq səviyyəsinin istifadə olunması, dörd təkrarlı faktorial dizayn və altı ayrı cücərmə göstəricisinin araşdırılmasıdır. Nəzarət şəraitinin olması hər genotipdə duzluluğun təsirini onun öz başlanğıc performansı ilə müqayisə etməyə imkan vermişdir.

Əlavə cədvəllərdə ayrı-ayrı genotiplər üçün verilən GP, MDG, STI, GIT, MGT və GDT dəyərləri yalnız ümumi ortalamaya baxdıqda görünməyəcək genotip fərqlərinin aşkarlanmasına imkan verir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət: Təcrübə nəzarət olunan Petri qabı şəraitində aparılmışdır. Həqiqi kənd təsərrüfatı torpaqlarındakı torpaq teksturası, su hərəkəti, temperatur dəyişmələri, mikrob mühiti və duzların kök zonasında paylanması eyni şəkildə təmsil olunmur.

İkinci məhdudiyyət: Müşahidə müddəti beş gündür. Bu müddət erkən cücərmə reaksiyalarını qiymətləndirmək üçün uyğundur; lakin cücərti inkişafının sonrakı mərhələləri, çiçəkləmə, toxum məhsuldarlığı və yığım keyfiyyəti barədə birbaşa nəticə vermir.

Üçüncü məhdudiyyət: Cücərmə ilə əlaqəli fizioloji mexanizmlər müzakirə olunsa da, ion tərkibi, hormon miqdarı, ferment aktivliyi və oksidləşdirici stress biomarkerləri bu təcrübədə ölçülən dəyişənlər arasında deyil.

Dördüncü məhdudiyyət: Tədqiqatın müəyyən cədvəl və mətn hissələrində genotip adları, ortalamalar və riyazi ifadələr arasında uyğunsuzluqlar mövcuddur. Xam məlumatların paylaşılmaması bu fərqlərin müstəqil şəkildə həllini məhdudlaşdırır.

Beşinci məhdudiyyət: Nəticələr yalnız NaCl ilə yaradılan duzluluq tətbiqlərinə əsaslanır. Həqiqi şoran torpaqlarda bir neçə ion mövcud ola bilər və bitki reaksiyası mühitin digər fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərindən də təsirlənə bilər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• NaCl ilə yaradılmış duzluluq araşdırılan kətan genotiplərinin son cücərməsini ümumən azaltmışdır.
• Genotiplərin duzluluq reaksiyaları bir-birindən fərqlidir.
• BD-10708 və Lin-1403, 16 dS m⁻¹ şəraitində %80 son cücərmə göstərmişdir.
• BD-10708 mənbədəki STI ortalamasına görə yüksək nisbi tolerantlıq göstərmişdir.
• MDG dəyərləri toplulaşdırılmış səviyyədə duzluluq artdıqca azalma meyli göstərmişdir.
• GIT, MGT və GDT reaksiyaları bütün genotiplərdə eyni xətti və ya biristiqamətli nümunəni izləməmişdir.
• Cücərməyə əsaslanan skrininq sonrakı mərhələlərdə daha ətraflı araşdırılacaq genotiplərin seçiminə töhfə verə bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat BD-10708 və ya Lin-1403-ün bütün kənd təsərrüfatı şəraitində ən yüksək məhsuldar kətan sortları olduğunu göstərmir. Tədqiqat müəyyən genotipin duzluluğa davamlılığına cavabdeh genləri və ya molekulyar mexanizmləri müəyyən etmir. Həmçinin suvarılan tarla, dəmyə tarla, müxtəlif torpaq duzları, uzunmüddətli becərmə və ya iqtisadi gəlirlilik baxımından qəti nəticə vermir.

Duzluluq tolerantlığının erkən cücərmə mərhələsində müşahidə edilməsi bütün inkişaf mərhələlərində eyni səviyyədə tolerantlığın olduğunu sübut etmir. Buna görə laboratoriya skrininq nəticələrinin tarla şəraitinə köçürülməsi üçün müxtəlif mühitlərdə və inkişaf mərhələlərində ayrıca təsdiqlənməsi tələb olunur.

Mənbə mətnindəki məlumat və adlandırma fərqlərinin qiymətləndirilməsi

Orijinal tədqiqatın xülasəsində BD-107808 və Lin-V-16 formasında genotip adları keçdiyi halda, əsas nəticələrdə və əlavə cədvəllərdə müvafiq qeydlər BD-10708 və Lin-V-18 kimi göstərilir. Mənbənin son qiymətləndirməsində BD-10708 və Lin-1403 xüsusilə önə çıxır. Verianla mətnində cədvəl və ətraflı nəticələrlə izlənilə bilən adlandırmalar istifadə edilmiş; mənbə xülasəsindəki fərq gizlədilməmişdir.

Xülasədə GP və MDG azalmasına aid bəzi birləşdirilmiş ortalamaların sayı qarşılarında yazılan dörd duzluluq səviyyəsi ilə uyğun gəlmir. Müzakirədə verilən bəzi faiz azalma dəyərləri də digər bölmələrlə tam üst-üstə düşmür. Buna görə əsas ədədi nəticələrin ötürülməsində mümkün qədər birbaşa Əlavə Cədvəl 1, Əlavə Cədvəl 2 və Əlavə Cədvəl 3-dəki açıq dəyərlərə üstünlük verilmişdir.

Mənbədə 16 dS m⁻¹ tətbiqində ən aşağı GP dəyərinin bir bölmədə %21,68 göstərilməsinə qarşılıq Əlavə Cədvəl 1-də BD-10710 üçün %22,00 verilməsi kimi yuvarlaqlaşdırma və ya ötürmə fərqləri də mövcuddur. Bu dəyərlər bir-birindən müstəqil iki təcrübə nəticəsi kimi qiymətləndirilməməlidir.

Nəticə etibarilə, tədqiqatın əsas meyli olan artan duzluluqla cücərmənin azalması və genotiplər arasında mühüm reaksiya fərqlərinin olması dəstəklənir. Bununla belə, mənbədəki bütün rəqəmlərin və riyazi ifadələrin qüsursuz şəkildə uyğun olduğu iddia edilmir.

Nəticə və tədqiqatın tətbiqi dəyəri

Bu tədqiqat kətan bitkisində erkən cücərmə mərhələsində duzluluq tolerantlığının genotipdən genotipə fərqləndiyini göstərir. Ən yüksək duzluluq səviyyəsində BD-10708 və Lin-1403 genotiplərinin %80 son cücərmə göstərməsi bu materialların sonrakı duzluluq tədqiqatlarında qiymətləndirilməsi üçün diqqətəlayiq nəticədir.

Kənd təsərrüfatı tətbiqləri baxımından əsas nəticə şoran ərazilər üçün material seçiminin yalnız növ səviyyəsində aparılmamalı olmasıdır. Eyni növün genotipləri arasında mühüm performans fərqləri ola bilər. Bununla belə, erkən laboratoriya cücərməsi real tarla şəraitində çıxış, kök inkişafı, bitki böyüməsi və toxum məhsuldarlığı ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqatın elmi töhfəsi yeni duzsuzlaşdırma üsulu inkişaf etdirməkdən və ya dəqiq tarla məhsuldarlığını proqnozlaşdırmaqdan daha çox, müxtəlif genotiplərin nəzarət olunan NaCl stresi qarşısındakı cücərmə davranışlarını müqayisəli şəkildə ortaya qoymasıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal məqalə: Effect of Salinity on Germination Related Parameters of Linseed Genotypes (Linum usitatissimum L.) under Control Condition.

Müəlliflər və sıraları: Hosna Kohinoor; N. A. Sultana; Shamsun Nahar Mahfuza; Md. Milon Mia; Abul Kashem Chowdhury.

Qurumlar: Oilseed Research Centre, Bangladesh Agricultural Research Institute, Gazipur, Bangladesh; Plant Physiology Division, Bangladesh Agricultural Research Institute, Gazipur, Bangladesh; Bangladesh University of Professionals, Dhaka, Bangladesh; Department of Genetics and Plant Breeding, Patuakhali Science and Technology University, Bangladesh.

Məsul müəllif: Hosna Kohinoor.

Jurnal: European Journal of Ecology, Biology and Agriculture.

Nəşriyyatçı: AMO Publisher.

Nəşr ili: 2026.

Nəşr tarixi: 1 Yanvar 2026.

Cild, nömrə və səhifələr: 3(1), 15–28.

ISSN: 3041-1580.

DOI: 10.59324/ejeba.2026.3(1).02.

Rəsmi nəşr ünvanı: https://ejeba.com/index.php/journal/article/view/186

Zenodo qeydi: https://zenodo.org/records/18078299

Mənbə növü: Jurnalda dərc edilmiş orijinal eksperimental tədqiqat məqaləsi.

Resenziya statusu: Jurnalın dərc edilmiş məqalə qeydi təsdiqlənmişdir. Fərdi resenziya hesabatlarının təfərrüatları bu araşdırmada təsdiqlənməmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Yenidən istifadədə uyğun istinad və lisenziya şərtlərinə əməl edilməlidir.

Təcrübənin aparıldığı dövr: Dekabr 2019–Yanvar 2020. Təcrübənin tarixi məqalənin 2026-cı ildə nəşr tarixi ilə qarışdırılmamalıdır.

Maliyyələşdirmə və təşəkkür: Birinci müəllif Krishi Gobeshana Foundation və Bangladesh Agricultural Research Council tərəfindən təmin edilən tədqiqat maliyyələşdirilməsi və təqaüd dəstəyini qeyd etmişdir. Həmçinin Bangladesh Agricultural Research Institute rəhbərlərinə və genetik ehtiyatlar bölməsinə təşəkkür edilmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Məqalənin üç əlavə cədvəlində genotip əsasında toplulaşdırılmış nəticələr təqdim edilmişdir. Petri qabı səviyyəsində bütün müstəqil xam müşahidələr üçün ayrıca və təsdiqlənmiş açıq məlumat arxivi aşkar edilməmişdir.

Metod: Nəzarət olunan laboratoriya mühitində 29 × 5 faktorial təcrübə; tam təsadüfi sınaq dizaynı; dörd təkrar; beş NaCl keçiricilik səviyyəsi; altı cücərmə göstəricisi; ANOVA və LSD testi.

Statistik proqram: Statistix 10.

Əsas şərh sərhədi: Nəticələr qısamüddətli nəzarət olunan cücərmə təcrübəsinə aiddir. Tarla məhsuldarlığını, real torpaq şəraitində dəqiq duzluluq davamlılığını və ya molekulyar tolerantlıq mexanizmlərini birbaşa sübut etmir.