Стресси шӯршавӣ як навъи стресси абиотикӣ мебошад, ки аз намакҳои ҳалшудаи муҳити атрофи растанӣ ба вуҷуд омада, метавонад ба ҷабби об, вазифаҳои ҳуҷайравӣ ва рушд таъсир расонад. Ин таҳқиқоти таҷрибавӣ меомӯзад, ки дар 29 генотипи зағир (Linum usitatissimum L.) панҷ сатҳи шӯршавӣ (0, 4, 8, 12 ва 16 dS m⁻¹), ки бо хлориди натрий (NaCl) эҷод шудаанд, ба сабзиши тухмӣ чӣ гуна таъсир мерасонанд. Дар таҳқиқоте, ки дар шароити назоратшавандаи лабораторӣ гузаронида шуд, фоизи ниҳоии сабзиш, индекси таҳаммулпазирӣ ба шӯршавӣ, фоизи миёнаи шабонарӯзии сабзиш, вақти оғози сабзиш, вақти максималии сабзиш ва давомнокии сабзиш арзёбӣ гардиданд.

Таҷриба дар мавсими зимистонаи 2019–2020 дар Oilseed Research Centre-и Bangladesh Agricultural Research Institute дар Газипур гузаронида шуд. Ҳар як омезиши генотип ва шӯршавӣ дар чор табақчаи Петри такрор карда шуда, ба ҳар табақча 25 тухм гузошта шуд. Тухмҳо панҷ рӯз дар ҳарорати лаборатории 25–28 °C мушоҳида шуданд.

Мувофиқи Ҷадвали иловагии 1-и манбаъ, фоизи миёнаи ниҳоии сабзиши 29 генотип дар шароити назоратӣ %90,89 буд, аммо дар сатҳи 4 dS m⁻¹ ба %83,80, дар 8 dS m⁻¹ ба %77,70, дар 12 dS m⁻¹ ба %67,10 ва дар 16 dS m⁻¹ ба %50,60 коҳиш ёфт. Аз ин рӯ, натиҷаи умумии таҷриба ин аст, ки афзоиши шӯршавии NaCl сабзиши ниҳоии тухмии зағирро кам мекунад. Бо вуҷуди ин, андозаи коҳиш байни генотипҳо фарқ мекунад.

Аз ҷумла, генотипҳои BD-10708 ва Lin-1403 дар шароити 16 dS m⁻¹ %80 сабзиши ниҳоӣ нишон доданд. Индекси миёнаи таҳаммулпазирии BD-10708, ки аз рӯйи чор коркарди шӯршавӣ ҳисоб шудааст, %89,55; барои Lin-1403 %88,08 ва барои Lin-W-17 %86,04 гузориш шудааст. Баръакс, дар генотипи BD-10710 сабзиши ниҳоӣ дар баландтарин сатҳи шӯршавӣ то %22 паст шуда, индекси миёнаи таҳаммулпазирии ҳамин генотип %62,81 буд.

Арзиши асосии илмии таҳқиқот дар он аст, ки вокунишҳои сабзиши генотипҳои зағир ба шӯршавӣ аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Аммо таҷрибаи панҷрӯза дар табақчаҳои Петри нишон намедиҳад, ки ин генотипҳо дар заминҳои кишоварзии шӯр ҳатман ҳосили баланд медиҳанд, дар тамоми марҳилаҳои рушд ба шӯршавӣ тобовар мемонанд ё дар шароити саҳро ҳамон фоизи сабзишро таъмин мекунанд. Натиҷаҳо бояд ҳамчун интихоби пешакии генотипҳо барои таҳқиқоти минбаъда арзёбӣ шаванд.

Растании зағир ва аҳамияти кишоварзии таҳқиқот

Зағир (Linum usitatissimum L.) растании алафии яксолаи оилаи Linaceae мебошад. Тухмии зағир аз ҷиҳати равған, сафеда ва ҷузъҳои гуногуни ғизоӣ арзишманд аст. Дар муқаддимаи таҳқиқот гуфта мешавад, ки тухмӣ тақрибан %35–40 равған дорад ва равғани зағир метавонад дар соҳаҳои гуногун, аз ҷумла ғизо, ранг, лак, сиёҳии чопӣ ва косметика истифода шавад. Ғайр аз ин, пасмондаи баъди истихроҷи равған метавонад дар хӯроки чорво истифода гардад.

Муайян кардани генотипҳои ба шӯршавӣ тобовари ин растанӣ, махсусан барои минтақаҳое, ки истеҳсоли кишоварзӣ аз сабаби шӯршавӣ маҳдуд мешавад, муҳим аст. Нуқтаи ҷуғрофии ибтидоии таҳқиқот минтақаҳои соҳилии Бангладеш мебошанд. Муҳаққиқон шарҳ медиҳанд, ки дар баъзе минтақаҳо дар мавсими боронӣ шолии Aman парвариш мешавад, аммо пас аз ҷамъоварии шолӣ аз сабаби шӯршавии хок ва набудани навъҳои мувофиқ қисми заминҳо бекор мемонанд.

Тобоварии муайяни зағир ба шӯршавӣ омӯзиши онро ҳамчун зироати алтернативӣ дар ин минтақаҳо мантиқӣ мегардонад. Аммо ба таври умум миёнатобовар ба намак номидани як растанӣ маънои онро надорад, ки ҳамаи генотипҳои он ҳамон сатҳи тобовариро нишон медиҳанд. Таҳқиқот ин фарқияти генотипиро бевосита дар марҳилаи сабзиш меомӯзад.

Генотип чист ва чаро 29 маводи гуногун омӯхта шудаанд?

Генотип сохтори генетикии организм ё маводи генетикиеро ифода мекунад, ки дар таҳқиқоти муайян аз дигар мавод фарқ карда мешавад. Генотипҳои гуногуни як намуди растанӣ метавонанд ба шароити беруна яксон ҷавоб надиҳанд. Агар ду генотипи зағир ба як маҳлули шӯр дучор карда шаванд, дар яке тухмии бештар ва дар дигаре камтар сабзида метавонад.

Истифодаи 29 генотип дар ин таҳқиқот имкон дод, ки ба ҷуз вокуниши умумии зағир ба шӯршавӣ, тағйирпазирии байни генотипҳо низ муайян карда шавад. Таҳқиқот маводҳоро аз марказҳои захираҳои генетикӣ ва таҳқиқоти зироатҳои равғании Бангладеш, аз деҳқонон ва аз кишварҳои гуногун дар бар мегирад.

Генотипи Neela, зеро дар Бангладеш барои парвариш тавсия шудааст, ҳамчун маводи муқоисавӣ истифода шудааст. Дар ин ҷо Neela вазифаи муқоисавиро аз назорати бе намак фарқкунанда иҷро мекунад: Neela муқоисагари генотип аст; 0 dS m⁻¹ бошад назорати шӯршавӣ.

Чаро шӯршавӣ метавонад ба сабзиши тухмӣ таъсир расонад?

Сабзиши тухмӣ оғози рушд тавассути фаъол шудани равандҳои метаболикии ҷанини зинда мебошад. Яке аз марҳилаҳои аввалини сабзиш ҷабби об аст. Тухмии хушк дар муҳити мувофиқ об мегирад; фаъолияти ҳуҷайраҳо, системаҳои ферментӣ ва истифодаи захираҳои ғизоӣ фаъол мешаванд. Баромадани решачаи ҷанин аз тухм яке аз нишонаҳои намоёни сабзиш аст.

Дар бахши муҳокима, бо такя ба адабиёти пешинаи илмӣ, якчанд механизм шарҳ дода мешаванд, ки тавассути онҳо шӯршавӣ метавонад ба сабзиш зарар расонад. Якум стресси осмотикӣ аст. Вақте ки потенсиали обии маҳлули шӯр паст мешавад, ҷабби об аз муҳит барои тухм душвортар мегардад. Норасоии об метавонад оғози сабзишро ба таъхир андозад ё ба он монеъ шавад.

Механизми дуюм стресси ионӣ ва заҳролудшавии ионӣ аст. NaCl дар об ба ионҳои натрий (Na⁺) ва хлорид (Cl⁻) ҷудо мешавад. Ҷамъшавии аз ҳад зиёди ин ионҳо метавонад ба вазифаҳои ҳуҷайравӣ ва мувозинати ионӣ таъсири манфӣ расонад. Механизми сеюм стресси оксидшавӣ мебошад, ки зарари ҳуҷайравии марбут ба намудҳои реактивии оксигенро дар бар мегирад.

Манбаъ инчунин танзими гормонии марбут ба шӯршавиро баррасӣ мекунад. Кислотаи абссизӣ (ABA) одатан бо нигоҳдории хобиши тухмӣ ва боздории сабзиш; кислотаи гиббереллинӣ (GA) бошад бо шикастани хобиш ва дастгирии сабзиш алоқаманд аст. Этилен низ дар баъзе шароит метавонад ба таъсири боздорандаи ABA бар сабзиш муқобилат кунад.

Маҳдудияти илмӣ: Дар ин таҷриба миқдори гормонҳо, ҷамъшавии Na⁺ ва Cl⁻, нишондиҳандаҳои осеби оксидшавӣ ё ифодаи генҳо чен карда нашудаанд. Аз ин рӯ, механизмҳои зикршуда шарҳҳои биологие мебошанд, ки муҳаққиқон аз адабиёт пешниҳод кардаанд; онҳо дар ин 29 генотип бевосита чен ва исбот нашудаанд.

Гузаронандагии барқӣ ва воҳиди dS m⁻¹

Дар таҳқиқот сатҳи шӯршавӣ тавассути гузаронандагии барқии маҳлул муайян шудааст. Гузаронандагии барқӣ (Electrical Conductivity, EC) бузургии физикиест, ки қобилияти маҳлулро барои гузарондани ҷараёни барқ ифода мекунад. Ионҳои ҳаракаткунанда дар дохили маҳлул ба гузаронандагии барқӣ саҳм мегузоранд.

dS m⁻¹ маънои десисиеменс ба як метрро дорад. Сименс воҳиди вобаста ба гузаронандагии барқӣ мебошад; десисиеменс як даҳяки сименс аст. Манбаъ сатҳҳои шӯршавии маҳлулҳои NaCl-ро ҳамчун 0, 4, 8, 12 ва 16 dS m⁻¹ нишон медиҳад.

Ин воҳид массаи намакро дар маҳлул бевосита бо грамм ё миллиграмм нишон намедиҳад. Робитаи арзиши муайяни гузаронандагӣ бо консентратсияи намак ба таркиби ионии маҳлул ва шароити ченкунӣ вобаста аст. Дар таҳқиқот сатҳҳои ҳадафии гузаронандагӣ бо NaCl омода шуда, бо EC-метр санҷида шудаанд. Азбаски массаи дақиқи NaCl ё консентратсияи молярӣ барои ҳар сатҳ дар манбаъ дода нашудааст, дар ин ҷо дастури ҳисобшудаи таҷриба пешниҳод намешавад.

Тартиби физикии таҷриба ва мушоҳидаи сабзиш

Дар таҷриба сатҳи тухмиҳо аввал бо %0,5 Chlorox (NaOCl) дар муддати 10 дақиқа безарар гардонда шуда, баъд бо оби дистиллшудаи стерилӣ се маротиба шуста шуданд. Ҳадафи илмии ин амал кам кардани хатари ифлосшавии микробии номатлуб дар сатҳи тухмӣ мебошад. Гуфта намешавад, ки стерилизатсия ҳамаи микроорганизмҳои дохили бофтаи тухмиро аз байн бурдааст.

Ду қабат коғази филтрӣ ба табақчаҳои Петри 90 mm гузошта шуда, ҳар табақча бо 10 mL маҳлули сатҳи мувофиқи шӯршавӣ тар карда шуд. Ба ҳар табақча 25 тухм гузошта шуд. Барои кам кардани хушкшавӣ табақчаҳо бо парафилм пӯшида шуданд. Ҳарорати лабораторӣ дар 25–28 °C нигоҳ дошта шуда, мушоҳидаҳо ҳар 24 соат панҷ рӯз идома ёфтанд.

Чаро дар таҷриба такрор истифода шуд?

Сабзише, ки як генотип дар як табақчаи Петри нишон медиҳад, метавонад аз фарқиятҳои инфиродии тухмҳо ва тағйирпазирии таҷрибавӣ таъсир гирад. Такрор кардани ҳамон коркард дар чор табақчаи алоҳида барои арзёбии тағйирпазирии мушоҳидаҳо кумак мекунад.

Тарҳи таҳқиқот сохтори фактории 29 × 5 дорад. Дар ин ҷо 29 генотип бо панҷ сатҳи шӯршавӣ ҷуфт карда шудаанд. Ҳамин тавр, 145 омезиши гуногуни генотип–шӯршавӣ ба вуҷуд омадааст. Истифодаи чор табақча дар ҳар омезиш маънои ҷамъ 580 табақчаи таҷрибавиро дорад. Азбаски ба ҳар табақча 25 тухм гузошта шуд, шумораи умумии банақшагирифташудаи тухмҳо 14.500 аст. Ин ҷамъҳо ҳисобҳои арифметикӣ аз тартиби таҷрибаи манбаъ мебошанд; онҳо натиҷаи нави ченкунӣ нестанд.

Тарҳи факторӣ имкон медиҳад, ки на танҳо таъсири умумии шӯршавӣ, балки фарқ кардани вокуниши генотипҳо низ аз ҷиҳати оморӣ санҷида шавад.

Маънои илмии нишондиҳандаҳои сабзиш

Дар таҳқиқот шаш нишондиҳандаи асосӣ истифода шудааст. Ин нишондиҳандаҳо ҷанбаҳои гуногуни як раванди биологиро ифода мекунанд. Фоизи ниҳоии сабзиш нишон медиҳад, ки чанд тухм сабзидааст; нишондиҳандаҳои вобаста ба вақт бошад муайян мекунанд, ки сабзиш кай оғоз шудааст ва дар кадом фосилаи вақт рух додааст.

Фоизи Сабзиш (GP) Чӣ Гуна Ҳисоб Карда Мешавад?

Фоизи ниҳоии сабзиш (Germination Percentage, GP) нисбати шумораи тухмҳои сабзида дар охири давраи мушоҳида ба шумораи умумии тухмҳои кошташуда мебошад, ки бо фоиз ифода мешавад. Муодилаи якуми таҳқиқот ин нисбатро муайян мекунад.

\[\mathrm{GP}=\frac{\text{Çimlenen tohum sayısı}}{\text{Ekilen toplam tohum sayısı}}\times100\tag{1}\]

Дар формула сурат шумораи тухмҳои мувофиқи меъёри мушоҳида сабзидаро ва махраҷ шумораи умумии тухмҳои дар оғоз гузошташударо нишон медиҳад. Ҳар ду арзиш шумораи тухм мебошанд. Пас аз тақсим нисбати беандоза ба даст омада, бо зарб ба 100 ба фоиз табдил мешавад.

Мисоли омӯзишии ҳисоб: Фарз кунем дар як табақча 25 тухм ҳаст ва 20-тои онҳо сабзидааст. Дар ин ҳолат GP = (20/25) × 100 = %80 мешавад. Ин рақам мушоҳидаи алоҳидаи таҳқиқот нест; танҳо мисоли математикӣ барои шарҳи кори муодила аст.

Вақте GP баланд аст, дар давраи муайяни мушоҳида тухмҳои бештар сабзидаанд. Аммо GP танҳо суръати сабзиш, саломатии ниҳолчаҳо ё ҳосилнокии растании баркамолро нишон намедиҳад.

Индекси Таҳаммулпазирӣ ба Шӯршавӣ (STI) Чиро Месанҷад?

Индекси таҳаммулпазирӣ ба шӯршавӣ (Salt Tolerance Index, STI) нишондиҳандаи муқоисавиест, ки фоизи ниҳоии сабзиши генотипро дар сатҳи муайяни шӯршавӣ нисбат ба фоизи сабзиши ҳамон генотип дар шароити назоратӣ ифода мекунад. Муодилаи чоруми истифодашуда чунин аст:

\[\mathrm{STI}(\%)=\frac{\mathrm{GP}_{\mathrm{tuzlu}}}{\mathrm{GP}_{\mathrm{kontrol}}}\times100\tag{4}\]

Дар ин ҷо GP_tuzlu фоизи ниҳоии сабзишро дар сатҳи дахлдори NaCl; GP_kontrol бошад фоизи ниҳоии сабзиши ҳамон генотипро дар назорати 0 dS m⁻¹ ифода мекунад. Азбаски воҳиди ҳар ду бузургӣ яксон аст, нисбат беандоза мебошад.

Арзиши %100-и STI нишон медиҳад, ки фоизи сабзиш дар муҳити шӯр ба фоизи сабзиш дар назорат баробар аст. Арзиши %80 маънои онро дорад, ки сабзиш дар шароити шӯр %80-и арзиши назоратиро ташкил медиҳад. Баланд будани индекс дар доираи ин таҳқиқот ба ҳифзи нисбатан беҳтари сабзиш ишора мекунад.

Фарқи муҳим: Фоизи ниҳоии сабзиш ва STI як тағйирёбанда нестанд. Генотипе, ки дар назорат аллакай сабзиши паст дорад, метавонад дар шароити шӯр ба арзиши назоратӣ наздик бошад ва STI-и нисбатан баланд гирад, аммо фоизи мутлақи сабзиш ҳамоно паст монад. Аз ин рӯ, ҳангоми интихоби генотип GP ва STI бояд якҷо арзёбӣ шаванд.

Дар Ҷадвали иловагии 2-и манбаъ арзишҳои STI танҳо барои 4, 8, 12 ва 16 dS m⁻¹ дода шудаанд. Барои назорат сутуни ҷудогонаи STI вуҷуд надорад, зеро арзиши назоратӣ махраҷи муқоисаи муодила аст. Агар GP-и назоратӣ сифр набошад, муқоисаи назорат бо худ аз ҷиҳати математикӣ %100 медиҳад.

Фоизи миёнаи шабонарӯзии сабзиш (MDG)

Mean Daily Germination (MDG) дар муодилаи дуюми таҳқиқот ҳамчун тақсими фоизи ниҳоии сабзиш ба вақти максималии сабзиш муайян шудааст.

\[\mathrm{MDG}=\frac{\mathrm{GP}}{\mathrm{MGT}}\tag{2}\]

Агар GP бо фоиз ва MGT бо рӯз ифода шаванд, воҳиди MDG фоиз/рӯз аст. MGT дар формула нишондиҳандаест, ки муҳаққиқон онро вақти мушоҳидаи шумораи максималии тухмҳои сабзида муайян кардаанд. Аз ин рӯ, таърифи MDG набояд ба тақсими худкори GP ба давраи доимии панҷрӯзаи мушоҳида табдил дода шавад.

Мисоли омӯзишии ҳисоб: Агар GP %80 ва MGT чор рӯз бошад, MDG = 80/4 = 20 нуқтаи фоизӣ/рӯз мешавад. Ин танҳо татбиқи математикии формула аст; маълумоти нави таҷрибавии ба манбаъ иловашуда нест.

Баландтар будани MDG дар доираи таърифи додашуда нишон медиҳад, ки фоизи сабзиш ба махраҷи вақти кӯтоҳтар рост меояд. Аммо MDG тақсимоти пурраи шумораи воқеии сабзиши ҳаррӯзаи тухмҳо нест. Ҳангоми тафсир бояд дар хотир дошт, ки ҳам GP ва ҳам MGT ба натиҷа таъсир мерасонанд.

Вақти оғози сабзиш (GIT)

Germination Initial Time (GIT) муддатест то он даме, ки решачаи ҷанинӣ (радикула) бо дарозии тақрибан 2 mm бори аввал дида мешавад. Дар таҳқиқот бо рӯз ифода шудааст.

Радикула қисми ҷанин аст, ки реша месозад. Баромадани радикула нишон медиҳад, ки дар раванди сабзиши тухм рушди намоён рух додааст.

Арзиши пасттари GIT маънои барвақттар ба амал омадани ҳодисаи намоёни сабзишро дорад. Аммо кӯтоҳ будани вақти оғоз танҳо худ аз худ фоизи баланди ниҳоии сабзишро маъно намедиҳад.

Вақти максималии сабзиш (MGT)

Maximum Germination Time (MGT) тибқи таърифи таҳқиқот вақти мушоҳида шудани шумораи максималии тухмҳои сабзида мебошад, ки бо рӯз ифода мешавад. Ин нишондиҳанда барои арзёбии ҷанбаи замонии раванди сабзиш истифода шудааст.

MGT-ро аз давомнокии умумии таҷриба фарқ кардан лозим. Гарчанде мушоҳида панҷ рӯз идома дошт, арзишҳои MGT дар генотипҳо ва шароити гуногуни шӯршавӣ метавонанд фарқ кунанд. Азбаски баъзе миёнаҳои ҷадвали манбаъ аз панҷ рӯз зиёданд, ҳангоми тафсири усули мушоҳида ва ҳисобкунии миёна эҳтиёт лозим аст.

Давомнокии сабзиш (GDT)

Germination Duration Time (GDT) дар муодилаи сеюми истифодашуда фарқи байни вақти максималии сабзиш ва вақти оғоз мебошад:

\[\mathrm{GDT}=\mathrm{MGT}-\mathrm{GIT}\tag{3}\]

Азбаски GIT ва MGT бо рӯз чен мешаванд, воҳиди GDT низ рӯз аст. Масалан, агар GIT ду рӯз ва MGT чор рӯз бошад, GDT ду рӯз мешавад. Ин амалиёт мисоли омӯзишии математикӣ аст.

Кӯтоҳ будани GDT нишон медиҳад, ки сабзиш байни ду нуқтаи замонии муайяншуда дар фосилаи тангтар ҷамъ шудааст. Аммо давомнокии кӯтоҳи сабзиш дар ҳар шароит маънои таҳаммулпазирии баланди шӯршавӣ ё сифати баланди ниҳолчаҳоро надорад.

Чаро шаш нишондиҳанда якҷо омӯхта шуданд?

Истифодаи якҷояи ин шаш тағйирёбанда имкон дод, ки ҳам миқдор ва ҳам хусусиятҳои замонии сабзиш арзёбӣ шаванд. Яке аз натиҷаҳои муҳими таҳқиқот ин аст, ки гарчанде фоизи ниҳоии сабзиш бо шӯршавӣ умуман кам шуд, тағйирёбандаҳои вобаста ба вақти сабзиш дар ҳамаи генотипҳо ба як самт тағйир наёфтанд.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Мавод, шароити таҷрибавӣ ва тарҳи факторӣ

Дар таҳқиқот 29 генотипи зағир аз манбаъҳои гуногун омӯхта шуданд. Дар бахши маводи манбаъ марказҳои захираҳои генетикӣ ва таҳқиқоти зироатҳои равғании вобаста ба Bangladesh Agricultural Research Institute, маводи деҳқонон ва генотипҳои аз Чин, Ветнам ва Таиланд гирифташуда зикр шудаанд. Аммо азбаски байни баъзе номҳои генотипҳо дар ин бахш ва рӯйхати пурраи генотипҳо дар Ҷадвали иловагии 1 фарқият мавҷуд аст, пайдоиши ҳар як мавод ҳамчун алоҳида ва қатъӣ муайяншуда нишон дода намешавад.

Таҷриба бо тарҳи комилан тасодуфии факторӣ, дар шакли 29 генотип × 5 сатҳи шӯршавӣ × 4 такрор гузаронида шуд. Ин сохтор, ки имкон медиҳад таъсири генотип ва шӯршавӣ якҷо арзёбӣ шавад, таҷрибаи факторӣ ном дорад.

Таҳлили оморӣ: ANOVA ва LSD

Муҳаққиқон маълумоти гирифташударо бо таҳлили дисперсия (Analysis of Variance, ANOVA) арзёбӣ карданд. ANOVA усули омориест, ки фарқиятҳои миёнаи мушоҳидашударо байни гурӯҳҳо бо тағйирпазирии дохили таҷриба муқоиса мекунад.

Дар ин таҳқиқот ду омили асосӣ мавҷуданд: генотипи зағир ва сатҳи шӯршавӣ. Омили генотип имкон медиҳад муайян шавад, ки арзишҳои сабзиш байни маводи генетикии гуногун фарқ мекунанд ё не; омили шӯршавӣ бошад таъсири коркардҳои гуногуни NaCl-ро арзёбӣ мекунад. Таъсири мутақобилаи омилҳо ба он марбут аст, ки таъсири шӯршавӣ вобаста ба генотип фарқ мекунад ё не.

Барои муқоисаи миёнаҳо аз озмоиши фарқи камтарини муҳим (Least Significant Difference, LSD) истифода шуд. Дар манбаъ барои муқоисаи оморӣ сатҳи эҳтимолияти %5 нишон дода шудааст. Ин маъно дорад, ки озмоишҳо умуман бо ҳадди P ≤ 0,05 арзёбӣ шудаанд.

Арзиши LSD барои муайян кардани он истифода мешавад, ки дар доираи модели оморӣ ва тағйирпазирии хато кадом андозаи фарқ байни ду миёна аз ҷиҳати оморӣ муҳим ҳисоб мешавад. Муҳим будани омории фарқ худ аз худ исбот намекунад, ки фарқ аз ҷиҳати кишоварзӣ калон ё аз ҷиҳати иқтисодӣ муҳим аст.

Манбаъ ҳамаи ҷузъиёти миёнаи квадратҳои хато ва дараҷаҳои озодии ANOVA-ро дар ҷадвалҳои намоён пешниҳод намекунад. Аз ин рӯ, дар ин ҷо F-оморҳо, P-арзишҳои нав, фосилаҳои эътимод ё андозаҳои таъсире, ки аз манбаъ бозҳосил карда намешаванд, истеҳсол нашудаанд.

Бо зиёд шудани шӯршавӣ фоизи ниҳоии сабзиш чӣ гуна тағйир ёфт?

Фоизҳои миёнаи якҷояшудаи сабзиши 29 генотип, ки дар Ҷадвали иловагии 1-и манбаъ оварда шудаанд, бо зиёд шудани гузаронандагии NaCl ба таври равшан кам шуданд. Арзиши %90,89 дар шароити назоратӣ дар баландтарин сатҳи шӯршавӣ ба %50,60 паст шуд.

Ин маълумот тамоюли асосии таҷрибаро нишон медиҳад. Вақте сатҳи шӯршавӣ аз 0 то 16 dS m⁻¹ баланд шуд, GP-и миёна 40,29 банди фоизӣ кам шуд. Ин нисбат ба арзиши назоратӣ тақрибан %44,3 коҳиши нисбӣ аст. Ду рақами охирин ҳисобҳои арифметикии тавзеҳӣ аз миёнаҳои ҷадвали манбаъ мебошанд.

Дар шароити назоратӣ арзишҳои GP-и генотипҳо аз %76,65 то %98,33 тағйир ёфтанд. Дар 4 dS m⁻¹ диапазон тақрибан %70,00–91,65; дар 8 dS m⁻¹ %60,00–88,35; дар 12 dS m⁻¹ %48,33–85,03 ва дар 16 dS m⁻¹ тақрибан %21,68–80,00 гуфта шудааст. Дар Ҷадвали иловагии 1 баъзе арзишҳои ҳаддӣ ба шакли гирдшуда оварда шудаанд.

Дар ҳамаи генотипҳо фоизи ниҳоии сабзиш дар 16 dS m⁻¹ аз шароити назоратӣ пасттар буд. Бо вуҷуди ин, ҳамаи генотипҳо дар як сатҳи шӯршавӣ ба коҳиши аз ҷиҳати оморӣ муҳим оғоз накардаанд. Ин фарқ нишон медиҳад, ки генотип ва шароити шӯршавӣ бояд якҷо арзёбӣ шаванд.

Муқоисаи бевоситаи генотипҳои барҷаста

Генотипҳои BD-10708 ва Lin-1403 махсусан ҷолибанд, зеро дар баландтарин сатҳи шӯршавӣ %80 сабзишро нигоҳ доштанд. Сабзиши ниҳоии маводи муқоисавии Neela дар ҳамон сатҳ %67,00 ва барои BD-10710 %22,00 гузориш шудааст.

Нигоҳ доштани %80 сабзиши ниҳоии BD-10708 дар 16 dS m⁻¹ дар шароити истифодашудаи таҳқиқот нишондиҳандаи қавии таҳаммулпазирии сабзиш аст. Аммо идомаи сабзиш дар шӯршавии баланд ва тавлиди зироати муваффақу иқтисодӣ дар хоки шӯр саволҳои гуногуни таҳқиқотӣ мебошанд.

Натиҷаҳои STI ва арзёбии таҳаммулпазирии нисбӣ

Дар Ҷадвали иловагии 2-и манбаъ арзишҳои STI барои ҳамаи генотипҳо вобаста ба сатҳи шӯршавӣ оварда шудаанд. Арзишҳои миёнаи якҷояшудаи STI дар 4 dS m⁻¹ %92,62, дар 8 dS m⁻¹ %85,79, дар 12 dS m⁻¹ %73,83 ва дар 16 dS m⁻¹ %55,81 мебошанд.

Баландтарин STI-и миёна дар чор коркард барои BD-10708 %89,55 гузориш шудааст. Баъд аз он Lin-1403 (%88,08) ва Lin-W-17 (%86,04) меоянд. BD-10710 (%62,81), Lin-V-18 (%67,25), Lin-1303 (%67,63) ва Lin-2403 (%67,68) аз маводҳое мебошанд, ки STI-и миёнаи пасттар нишон доданд.

Гурӯҳҳои аз ҷиҳати оморӣ монанд дар манбаъ аз тартиби одии рақамӣ васеътаранд. Масалан, гуфта мешавад, ки байни арзиши BD-10708 бо баландтарин STI-и миёна ва баъзе генотипҳои дигар дар доираи озмоиши LSD фарқи муҳим вуҷуд надорад. Аз ин рӯ, дар ҷойи аввал будани рақамӣ маънои исбот шудани бартарии оморӣ нисбат ба ҳамаи генотипҳои дигарро надорад.

Натиҷаҳои сабзиши миёнаи шабонарӯзӣ (MDG)

Дар Ҷадвали иловагии 1-и манбаъ MDG-и миёнаи якҷояшуда дар назорат 25,05 банди фоизӣ/рӯз, дар 4 dS m⁻¹ 24,64, дар 8 dS m⁻¹ 19,84, дар 12 dS m⁻¹ 19,29 ва дар 16 dS m⁻¹ 14,22 дода шудааст.

Ин арзишҳо умуман нишон медиҳанд, ки бо зиёд шудани шӯршавӣ MDG кам шудааст. Аммо гуфтан мумкин нест, ки дар ҳар генотип ва дар ҳар қадами болоравии шӯршавӣ MDG ҳамеша ба як самт тағйир ёфтааст. Бахши натиҷаҳои манбаъ хабар медиҳад, ки баъзе генотипҳо дар сатҳҳои муайяни шӯршавӣ MDG-и аз назорат баландтар нишон додаанд ва дар баъзе генотипҳо вокуниш номуназзам будааст.

Масалан, дар генотипи BD-10708 MDG дар назорат 28,62 ва дар 16 dS m⁻¹ 12,78 гузориш шудааст. Дар айни ҳол GP-и ниҳоии ҳамин генотип дар ҳамон сатҳи баланди шӯршавӣ %80 мебошад. Ин мисол нишон медиҳад, ки фоизи баланди ниҳоии сабзиш ҳатман MDG-и баландро талаб намекунад.

Натиҷаҳои вақти оғози сабзиш (GIT)

Дар шароити назоратӣ дар қисми зиёди генотипҳо сабзиши аввалини намоён тақрибан дар давоми ду рӯз оғоз шуд. Манбаъ хабар медиҳад, ки дар баъзе генотипҳо бо зиёд шудани шӯршавӣ GIT дертар шудааст, дар баъзеи дигар бошад тағйироти аз ҷиҳати оморӣ муҳим набуд.

Дар Ҷадвали иловагии 2 миёнаҳои якҷояшудаи GIT барои назорат ва 4, 8, 12 ва 16 dS m⁻¹ мутаносибан 2,02; 2,02; 2,30; 2,22 ва 2,26 рӯз дода шудаанд.

Ин арзишҳо нишон медиҳанд, ки GIT бо шӯршавӣ дар ҳар қадам мунтазам зиёд нашудааст. Баъзе генотипҳо ҳатто дар шӯршавии баланд баромади барвақти радикула нишон додаанд; аммо ин натиҷа худ аз худ фоизи баланди ниҳоии сабзишро кафолат намедиҳад.

Натиҷаҳои вақти максималии сабзиш (MGT)

Дар Ҷадвали иловагии 3-и манбаъ MGT-и миёнаи якҷояшуда дар назорат 3,71 рӯз ва дар 4, 8, 12 ва 16 dS m⁻¹ мутаносибан 3,57; 4,08; 3,64 ва 3,81 рӯз гузориш шудааст.

Ин тағйирот яксамт нест. Дар баъзе генотипҳо MGT бо шӯршавӣ зиёд, дар дигарҳо кам шуда, дар баъзеҳо фарқи равшани оморӣ пайдо нашудааст. Аз ин рӯ, вокуниши MGT бояд барои ҳар генотип нисбат ба арзиши назоратии худ арзёбӣ шавад.

Натиҷаҳои давомнокии сабзиш (GDT)

Дар Ҷадвали иловагии 3-и манбаъ миёнаҳои якҷояшудаи GDT дар назорат 1,66 рӯз, дар 4 dS m⁻¹ 1,53 рӯз, дар 8 dS m⁻¹ 1,80 рӯз, дар 12 dS m⁻¹ 1,48 рӯз ва дар 16 dS m⁻¹ 1,62 рӯз гузориш шудаанд.

Арзишҳои GDT низ бо зиёд шудани шӯршавӣ пайваста зиёд нашуданд. Манбаъ муҳокима мекунад, ки генотипҳои гуногун метавонанд чор навъи вокуниши замонӣ нишон диҳанд: тағйироти муҳим надоштан, зиёд шудани давомнокӣ, кам шудани давомнокӣ ё вобаста ба сатҳи шӯршавӣ ба самтҳои гуногун тағйир ёфтан.

Муҳаққиқон хабар медиҳанд, ки байни GIT, MGT ва GDT робитаҳои муҳим вуҷуд доранд, дар ҳоле ки фоизи ниҳоии сабзиш бо ин се тағйирёбандаи вақт робитаи муҳим нишон надодааст. Ин натиҷа таъкид мекунад, ки вақти мушоҳидашудаи сабзиш ҳамон маълумоте нест, ки фоизи ниҳоии сабзиш медиҳад. Мавҷуд ё набудани коррелятсия худ аз худ сабабияти биологиро исбот намекунад.

Хондани якҷояи се нишондиҳандаи вақти сабзиш

Миёнаҳои ҷадвал ҳамон гуна, ки дар манбаъ навишта шудаанд, нигоҳ дошта шуданд. Робитаи GDT = MGT − GIT барои мушоҳидаҳои инфиродӣ муайян шудааст. Аммо дар баъзе миёнаҳои ҷамъбастии нашршуда аз арзишҳои интизоршуда фарқиятҳои хурд ва дар баъзе сатрҳои инфиродӣ номувофиқиҳои калонтар мавҷуданд. Азбаски маълумоти хоми мушоҳида ва раванди ҳисоб пешниҳод нашудаанд, ин фарқҳо бо тахмин ислоҳ карда нашудаанд.

Арзишҳои LSD, ки дар манбаъ гузориш шудаанд

Ин арзишҳои LSD аз ҷадвалҳои иловагии нашршуда гирифта шудаанд. Барои GP, MDG ва STI ченакҳо фоизӣ ва барои GIT, MGT ва GDT рӯзӣ мебошанд. Арзишҳои LSD-и тағйирёбандаҳои гуногунро набояд аз ҷиҳати бузургӣ бевосита муқоиса кард. Барои арзёбии миёнаҳои ҳар ду ҳуҷайра бояд LSD-и навъи мувофиқи муқоиса истифода шавад.

Ифодаҳои коррелятсия ва регрессия дар бахши муҳокимаи манбаъ

Дар бахши муҳокима гуфта мешавад, ки байни сатҳи шӯршавӣ ва коҳиши GP робитаи мусбат ва муҳим вуҷуд дошта, коэффисиенти коррелятсия r = 0,981 гузориш шудааст. Ифодаи коррелятсияи мусбат дар ин ҷо бояд дар маънои он хонда шавад, ки бо зиёд шудани шӯршавӣ андозаи коҳиш зиёд мешавад; ин маъно надорад, ки шӯршавии баланд GP-ро зиёд мекунад.

Коэффисиенти коррелятсия барои коҳиши MDG низ r = 0,921 дода шудааст. Аммо шакли YGP = 12.193+–7.2045x барои GP аз ҷиҳати синтаксисӣ норавшан аст. Шарҳи тағйирёбандаҳо дар ифодаи YMDG = 6.575+6.90x барои MDG низ бо баъзе таърифҳои дигари маълумот пурра мувофиқ нест.

Аз ин рӯ, муодилаҳои регрессияи манбаъ дар ин ҷо ҳамчун моделҳои пешгӯии тасдиқшуда дубора истифода нашудаанд. Бе маълумоти хом, ҷузъиёти ҳисоб ва равшан кардани таърифҳои тағйирёбандаҳо истеҳсоли пешгӯиҳои рақамии сабзиш барои сатҳҳои миёнаи шӯршавӣ аз ин муодилаҳо аз ҷиҳати илмӣ боэътимод нест.

Чаро BD-10708 ва Lin-1403 барҷастаанд?

BD-10708 ва Lin-1403 ду генотипе мебошанд, ки дар Ҷадвали иловагии 1-и манбаъ дар 16 dS m⁻¹ %80 сабзиш нишон додаанд. Ин баландтарин сатҳи гузаронандагии NaCl дар таҳқиқот аст. Миёнаи якҷояшудаи GP-и ҳар ду генотип дар панҷ сатҳи шӯршавӣ %87,33 дода шудааст.

Дар бахши натиҷавии манбаъ гуфта мешавад, ки ба ғайр аз ин ду генотип, Neela, BD-10698, BD-10707, Lin-1203, Lin-W-17 ва Lin-2403 низ то 12 dS m⁻¹ ҳадди ақал %80 сабзиш нишон дода, ҷолиб мебошанд.

Дар ин ҷо меъёри интихоб бояд равшан нигоҳ дошта шавад: барои BD-10708 ва Lin-1403 %80 сабзиш дар баландтарин сатҳи 16 dS m⁻¹ нигоҳ дошта шудааст; барои дигар генотипҳои номбаршуда ин ҳад дар 12 dS m⁻¹ аст. Табдил додани ин ду ҳолати гуногун ба як дараҷаи умумии тобоварӣ маънои натиҷаҳоро тағйир медиҳад.

Ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот

Ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот арзёбии шумораи зиёди генотипҳо дар як чаҳорчӯбаи таҷрибавӣ, истифодаи панҷ сатҳи шӯршавӣ, тарҳи фактории чоркарата ва омӯзиши шаш нишондиҳандаи алоҳидаи сабзиш мебошанд. Мавҷудияти назорат имкон дод, ки таъсири шӯршавӣ барои ҳар генотип бо нишондиҳандаи ибтидоии худ муқоиса шавад.

Арзишҳои GP, MDG, STI, GIT, MGT ва GDT барои генотипҳои алоҳида дар ҷадвалҳои иловагӣ фарқиятҳоеро нишон медиҳанд, ки танҳо бо дидани миёнаи умумӣ дида намешуданд.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Маҳдудияти якум: Таҷриба дар шароити назоратшавандаи табақчаи Петри гузаронида шудааст. Таркиби хок, ҳаракати об, тағйироти ҳарорат, муҳити микробӣ ва тақсимоти намакҳо дар минтақаи реша дар замини воқеии кишоварзӣ ба ҳамон шакл намояндагӣ нашудаанд.

Маҳдудияти дуюм: Давраи мушоҳида панҷ рӯз аст. Ин давра барои арзёбии вокунишҳои аввали сабзиш мувофиқ аст, аммо дар бораи марҳилаҳои баъдии рушди ниҳол, гулкунӣ, ҳосили тухмӣ ва сифати ҳосил натиҷаи бевосита намедиҳад.

Маҳдудияти сеюм: Гарчанде механизмҳои физиологии сабзиш муҳокима шудаанд, таркиби ионҳо, миқдори гормонҳо, фаъолияти ферментҳо ва биомаркерҳои стресси оксидшавӣ дар байни тағйирёбандаҳои ченшудаи ин таҷриба нестанд.

Маҳдудияти чорум: Дар баъзе ҷадвалҳо ва бахшҳои матнии таҳқиқот байни номҳои генотипҳо, миёнаҳо ва ифодаҳои математикӣ номувофиқатӣ мавҷуд аст. Набудани маълумоти хом имкони ҳалли мустақили ин фарқиятҳоро маҳдуд мекунад.

Маҳдудияти панҷум: Натиҷаҳо танҳо ба шӯршавии бо NaCl эҷодшуда асос ёфтаанд. Дар хокҳои воқеии шӯр метавонанд якчанд ион мавҷуд бошанд ва вокуниши растанӣ аз дигар хусусиятҳои физикӣ ва химиявии муҳит низ таъсир гирад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Шӯршавии бо NaCl эҷодшуда сабзиши ниҳоии генотипҳои омӯхташудаи зағирро умуман кам кард.
• Вокунишҳои генотипҳо ба шӯршавӣ аз ҳамдигар фарқ мекунанд.
• BD-10708 ва Lin-1403 дар 16 dS m⁻¹ %80 сабзиши ниҳоӣ нишон доданд.
• BD-10708 аз рӯйи STI-и миёнаи манбаъ таҳаммулпазирии нисбии баланд нишон дод.
• Арзишҳои MDG дар сатҳи ҷамъбастӣ бо зиёд шудани шӯршавӣ тамоюли коҳиш нишон доданд.
• Вокунишҳои GIT, MGT ва GDT дар ҳамаи генотипҳо намунаи якхелаи хаттӣ ё яксамтро пайгирӣ накарданд.
• Скрининги ба сабзиш асосёфта метавонад ба интихоби генотипҳо барои омӯзиши муфассалтар дар марҳилаҳои баъдӣ кумак кунад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

Таҳқиқот нишон намедиҳад, ки BD-10708 ё Lin-1403 дар ҳамаи шароити кишоварзӣ навъҳои серҳосилтарини зағир мебошанд. Таҳқиқот генҳо ё механизмҳои молекулавиеро, ки барои таҳаммулпазирии генотипи муайян масъуланд, муайян намекунад. Он инчунин дар бораи саҳрои обӣ ё лалмӣ, намакҳои гуногуни хок, парвариши дарозмуддат ё фоидаоварии иқтисодӣ натиҷаи қатъӣ намедиҳад.

Мушоҳидаи таҳаммулпазирӣ дар марҳилаи аввали сабзиш исбот намекунад, ки ҳамон сатҳи таҳаммулпазирӣ дар ҳамаи марҳилаҳои рушд вуҷуд дорад. Аз ин рӯ, барои интиқоли натиҷаҳои скрининги лабораторӣ ба саҳро дар муҳитҳо ва марҳилаҳои гуногуни рушд тасдиқи алоҳида лозим аст.

Арзёбии фарқиятҳои маълумот ва номгузорӣ дар матни манбаъ

Дар хулосаи таҳқиқоти аслӣ номҳои BD-107808 ва Lin-V-16 омадаанд, дар ҳоле ки дар натиҷаҳои асосӣ ва ҷадвалҳои иловагӣ сабтҳои мувофиқ BD-10708 ва Lin-V-18 мебошанд. Дар арзёбии ниҳоии манбаъ BD-10708 ва Lin-1403 махсусан барҷаста шудаанд. Дар матни Verianla номгузориҳое истифода шудаанд, ки аз ҷадвалҳо ва натиҷаҳои муфассал пайгирӣ мешаванд; фарқи хулосаи манбаъ пинҳон карда нашудааст.

Дар хулоса шумораи баъзе миёнаҳои якҷояшудаи коҳиши GP ва MDG бо чор сатҳи шӯршавии дар паҳлӯяшон навишташуда мувофиқат намекунад. Баъзе арзишҳои фоизии коҳиш дар муҳокима низ бо дигар бахшҳо пурра мувофиқ нестанд. Аз ин рӯ, ҳангоми интиқоли натиҷаҳои асосии рақамӣ, то ҳадди имкон арзишҳои равшани Ҷадвали иловагии 1, 2 ва 3 афзал дониста шудаанд.

Дар манбаъ, масалан, пасттарин GP дар 16 dS m⁻¹ дар як бахш %21,68 нишон дода шуда, дар Ҷадвали иловагии 1 барои BD-10710 %22,00 оварда шудааст. Ин гуна фарқиятҳои гирдкунӣ ё интиқол набояд ҳамчун ду натиҷаи мустақили таҷриба арзёбӣ шаванд.

Дар маҷмӯъ, тамоюли асосии таҳқиқот — коҳиши сабзиш бо зиёд шудани шӯршавӣ ва мавҷудияти фарқиятҳои муҳими вокуниш байни генотипҳо — дастгирӣ мешавад. Бо вуҷуди ин, иддао намешавад, ки ҳамаи рақамҳо ва ифодаҳои математикии манбаъ комилан мутобиқанд.

Хулоса ва арзиши амалии таҳқиқот

Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки таҳаммулпазирӣ ба шӯршавӣ дар марҳилаи аввали сабзиши зағир аз генотип ба генотип фарқ мекунад. Нишон додани %80 сабзиши ниҳоии BD-10708 ва Lin-1403 дар баландтарин сатҳи шӯршавӣ натиҷаи ҷолиб барои арзёбии минбаъдаи ин мавод дар таҳқиқоти шӯршавӣ мебошад.

Аз ҷиҳати амалияи кишоварзӣ, хулосаи асосӣ ин аст, ки интихоби мавод барои минтақаҳои шӯр набояд танҳо дар сатҳи намуд анҷом дода шавад. Байни генотипҳои як намуд фарқиятҳои муҳими натиҷа вуҷуд дошта метавонанд. Бо вуҷуди ин, сабзиши аввали лабораторӣ бояд дар шароити воқеии саҳро якҷо бо баромад, рушди реша, рушди растанӣ ва ҳосили тухмӣ арзёбӣ шавад.

Саҳми илмии таҳқиқот на дар таҳияи усули нави бартарафсозии шӯршавӣ ё пешгӯии дақиқи ҳосили саҳро, балки дар муқоисавӣ нишон додани рафтори сабзиши генотипҳои гуногун зери стресси назоратшавандаи NaCl мебошад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Мақолаи аслӣ: Effect of Salinity on Germination Related Parameters of Linseed Genotypes (Linum usitatissimum L.) under Control Condition.

Муаллифон ва тартиб: Hosna Kohinoor; N. A. Sultana; Shamsun Nahar Mahfuza; Md. Milon Mia; Abul Kashem Chowdhury.

Муассисаҳо: Oilseed Research Centre, Bangladesh Agricultural Research Institute, Gazipur, Bangladesh; Plant Physiology Division, Bangladesh Agricultural Research Institute, Gazipur, Bangladesh; Bangladesh University of Professionals, Dhaka, Bangladesh; Department of Genetics and Plant Breeding, Patuakhali Science and Technology University, Bangladesh.

Муаллифи масъул: Hosna Kohinoor.

Маҷалла: European Journal of Ecology, Biology and Agriculture.

Ношир: AMO Publisher.

Соли нашр: 2026.

Санаи нашр: 1 Январ 2026.

Ҷилд, шумора ва саҳифаҳо: 3(1), 15–28.

ISSN: 3041-1580.

DOI: 10.59324/ejeba.2026.3(1).02.

Суроғаи расмии нашр: https://ejeba.com/index.php/journal/article/view/186

Сабти Zenodo: https://zenodo.org/records/18078299

Навъи манбаъ: Мақолаи аслии таҷрибавии дар маҷалла нашршуда.

Ҳолати баррасии ҳамтоён: Сабти мақолаи нашршудаи маҷалла тасдиқ шудааст. Ҷузъиёти ҳисоботҳои инфиродии баррасӣ дар ин таҳлил тасдиқ нашудаанд.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Ҳангоми истифодаи дубора истинод ва шартҳои иҷозатнома бояд риоя шаванд.

Давраи гузаронидани таҷриба: Декабр 2019–Январ 2020. Санаи таҷриба набояд бо санаи нашри мақола дар 2026 омехта шавад.

Маблағгузорӣ ва сипосгузорӣ: Муаллифи аввал маблағгузории таҳқиқот ва дастгирии стипендиявии Krishi Gobeshana Foundation ва Bangladesh Agricultural Research Council-ро зикр кардааст. Ҳамчунин ба роҳбарияти Bangladesh Agricultural Research Institute ва воҳиди захираҳои генетикӣ сипосгузорӣ шудааст.

Дастрасии маълумот: Дар се ҷадвали иловагии мақола натиҷаҳои ҷамъбастӣ аз рӯйи генотип оварда шудаанд. Барои ҳамаи мушоҳидаҳои мустақили хом дар сатҳи табақчаи Петри бойгонии ҷудогона ва тасдиқшудаи маълумоти кушода муайян нашудааст.

Усул: Таҷрибаи фактории 29 × 5 дар муҳити назоратшавандаи лабораторӣ; тарҳи комилан тасодуфӣ; чор такрор; панҷ сатҳи гузаронандагии NaCl; шаш нишондиҳандаи сабзиш; ANOVA ва озмоиши LSD.

Нармафзори оморӣ: Statistix 10.

Ҳадди асосии тафсир: Натиҷаҳо ба таҷрибаи кӯтоҳмуддати назоратшавандаи сабзиш тааллуқ доранд. Онҳо ҳосили саҳро, тобоварии дақиқ ба шӯршавӣ дар шароити воқеии хок ё механизмҳои молекулавии таҳаммулпазириро бевосита исбот намекунанд.