Shoʻrlanish stressi o‘simliklar joylashgan muhitda erigan tuzlar hosil qiladigan va suvni o‘zlashtirish, hujayraviy funksiyalar hamda o‘sishga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan abiotik stress turidir. Ushbu eksperimental tadqiqot zig‘ir o‘simligining (Linum usitatissimum L.) 29 xil genotipida natriy xlorid (NaCl) yordamida hosil qilingan besh sho‘rlanish darajasining (0, 4, 8, 12 va 16 dS m⁻¹) urug‘ unishiga qanday ta’sir qilishini o‘rganadi. Nazorat qilinadigan laboratoriya sharoitida o‘tkazilgan tadqiqotda yakuniy unish foizi, sho‘rlanishga chidamlilik indeksi, o‘rtacha kunlik unish foizi, unishning boshlanish vaqti, maksimal unish vaqti va unish davomiyligi baholangan.

Tajriba Bangladesh Agricultural Research Institute institutining Gazipurdagi Oilseed Research Centre markazida 2019–2020 qish mavsumida o‘tkazilgan. Har bir genotip va sho‘rlanish kombinatsiyasi to‘rtta Petri idishida takrorlangan; har bir idishga 25 ta urug‘ joylashtirilgan. Urug‘lar 25–28 °C laboratoriya haroratida besh kun kuzatilgan.

Manbadagi Qo‘shimcha jadval 1 ga ko‘ra, 29 genotipning o‘rtacha yakuniy unish foizi nazorat sharoitida %90,89 bo‘lgan bo‘lsa, 4 dS m⁻¹ darajada %83,80 ga, 8 dS m⁻¹ darajada %77,70 ga, 12 dS m⁻¹ darajada %67,10 ga va 16 dS m⁻¹ darajada %50,60 ga kamaygan. Shunday qilib, ushbu tajribaning umumiy natijasi NaCl sho‘rlanishi ortishi zig‘ir urug‘larining yakuniy unishini kamaytirishidir. Biroq kamayish miqdori genotiplar o‘rtasida farq qiladi.

Ayniqsa BD-10708 va Lin-1403 genotiplari 16 dS m⁻¹ sharoitida %80 yakuniy unish ko‘rsatgan. BD-10708 ning to‘rtta sho‘rlanish qo‘llanmasi bo‘yicha hisoblangan o‘rtacha chidamlilik indeksi %89,55; Lin-1403 niki %88,08 va Lin-W-17 niki %86,04 deb xabar qilingan. Bunga qarshi ravishda BD-10710 genotipida eng yuqori sho‘rlanish darajasidagi yakuniy unish %22 gacha tushgan va ayni genotipning o‘rtacha chidamlilik indeksi %62,81 bo‘lgan.

Tadqiqotning asosiy ilmiy qiymati zig‘ir genotiplarining sho‘rlanishga nisbatan unish javoblari bir-biridan farq qilishini ko‘rsatishidir. Biroq besh kunlik Petri idishi tajribasi genotiplar sho‘rlangan qishloq xo‘jaligi yerlarida albatta yuqori hosil berishini, barcha rivojlanish bosqichlarida sho‘rlanishga chidamli bo‘lishini yoki dala sharoitida ayni unish foizlarini ta’minlashini ko‘rsatmaydi. Natijalar keyingi tadqiqotlarda o‘rganilishi mumkin bo‘lgan genotiplarni dastlabki saralash nuqtai nazaridan baholanishi kerak.

Zig‘ir o‘simligi va tadqiqotning qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati

Zig‘ir (Linum usitatissimum L.) Linaceae oilasiga mansub bir yillik o‘t o‘simlikdir. Zig‘ir urug‘lari yog‘, oqsil va turli oziq komponentlari jihatidan qimmatlidir. Tadqiqot kirishida urug‘lar taxminan %35–40 yog‘ saqlashi va zig‘ir yog‘i oziq-ovqat, bo‘yoq, lak, bosma siyoh va kosmetika kabi turli sohalarda ishlatilishi mumkinligi bayon qilingan. Bundan tashqari, yog‘i ajratib olingandan keyin qolgan kunjara hayvonlarni oziqlantirishda ishlatilishi mumkin.

Ushbu o‘simlikning sho‘rlanishga chidamli genotiplarini aniqlash, ayniqsa sho‘rlanish sababli qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi cheklangan hududlar uchun muhimdir. Tadqiqotning geografik boshlang‘ich nuqtasi Bangladeshning qirg‘oq hududlaridir. Tadqiqotchilar ayrim hududlarda yomg‘irli mavsumda Aman guruchi yetishtirilishini, biroq guruch hosili yig‘ib olingandan so‘ng tuproq sho‘rlanishi va mos ekin navlarining yo‘qligi sababli yerlarning bir qismi bo‘sh qolishini tushuntiradi.

Zig‘irning ma’lum darajalarda sho‘rlanishga bardosh bera olishi uni ushbu yerlarda muqobil ekin sifatida o‘rganishni mazmunli qiladi. Biroq o‘simlikning umuman o‘rtacha sho‘rga chidamli deb ta’riflanishi uning barcha genotiplari bir xil chidamlilik ko‘rsatadi degani emas. Tadqiqot ana shu genotip farqini to‘g‘ridan-to‘g‘ri unish bosqichida o‘rganadi.

Genotip nima va nima uchun 29 xil material o‘rganilgan?

Genotip organizmning genetik tuzilishini yoki muayyan tadqiqotda bir-biridan ajratib ko‘rsatiladigan genetik materialini anglatadi. Bir xil o‘simlik turiga mansub turli genotiplar tashqi sharoitlarga bir xil javob bermasligi mumkin. Zig‘irning ikki genotipi bir xil sho‘r eritmaga ta’sir ettirilganda, birida ko‘proq, boshqasida kamroq urug‘ unishi mumkin.

Ushbu tadqiqotda 29 genotipdan foydalanish faqat zig‘irning umumiy sho‘rlanish javobini o‘lchash o‘rniga genotiplar o‘rtasidagi o‘zgaruvchanlikni ham aniqlash imkonini bergan. Tadqiqotda Bangladeshdagi genetik resurs va moyli ekinlar tadqiqot markazlari, fermerlar va turli mamlakatlardan olingan materiallar mavjud.

Neela genotipi Bangladeshda yetishtirish uchun tavsiya etilgan nav bo‘lgani sababli tadqiqotda taqqoslash materiali sifatida ishlatilgan. Bu yerda Neela ning mavjudligi tuzsiz nazorat qo‘llanmasidan farqli taqqoslash vazifasini bajaradi: Neela genotip taqqoslagichidir; 0 dS m⁻¹ esa sho‘rlanish nazoratidir.

Sho‘rlanish nima uchun urug‘ unishiga ta’sir qilishi mumkin?

Urug‘ning unishi tirik embrionning metabolik faoliyatlarini faollashtirib, o‘sishni boshlashidir. Unishning dastlabki bosqichlaridan biri suvni o‘zlashtirishdir. Quruq urug‘ mos muhitda suv oladi; hujayraviy faoliyatlar, ferment tizimlari va saqlangan oziqa moddalardan foydalanish faollashadi. Embrion ildizining urug‘dan tashqariga chiqishi unishning kuzatiladigan belgilaridan biridir.

Tadqiqotning muhokama bo‘limida avvalgi ilmiy adabiyotlarga tayangan holda sho‘rlanish unishga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan turli mexanizmlar tushuntiriladi. Ularning birinchisi osmotik stressdir. Sho‘r eritmaning suv potensiali pasayganda urug‘ning muhitdan suv olishi qiyinlashishi mumkin. Urug‘ zarur miqdorda suv ololmasligi unish boshlanishini kechiktirishi yoki uning sodir bo‘lishiga to‘sqinlik qilishi mumkin.

Ikkinchi mexanizm ion stressi va ion toksikligidir. NaCl suvda natriy (Na⁺) va xlorid (Cl⁻) ionlariga ajraladi. Ushbu ionlarning ortiqcha to‘planishi hujayraviy funksiyalar va ion muvozanatiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Uchinchi mexanizm reaktiv kislorod turlari bilan bog‘liq hujayraviy zararni qamrab oluvchi oksidlovchi stressdir.

Manba, shuningdek, sho‘rlanish bilan bog‘liq gormonal boshqaruvni ko‘rib chiqadi. Absiz kislota (ABA) odatda urug‘ dormansiyasini saqlash va unishni bostirish bilan; gibberellin kislota (GA) esa dormansiyani buzish va unishni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘lanadi. Etilen ham ayrim sharoitlarda ABA ning unishni bostiruvchi ta’sirlariga qarshi rol o‘ynashi mumkin.

Ilmiy chegara: Ushbu tajribada urug‘larning gormon miqdori, Na⁺ va Cl⁻ to‘planishi, oksidlovchi zarar ko‘rsatkichlari yoki gen ekspressiyasi o‘lchanmagan. Shu sababli ko‘rsatilgan mexanizmlar tadqiqotchilar adabiyot asosida taqdim etgan biologik izohlardir; ular ushbu 29 genotipda to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchanib isbotlangan mexanizmlar emas.

Elektr o‘tkazuvchanlik va dS m⁻¹ birligi

Tadqiqotda sho‘rlanish darajasi eritmaning elektr o‘tkazuvchanligi orqali belgilangan. Elektr o‘tkazuvchanlik (Electrical Conductivity, EC) eritmaning elektr tokini o‘tkazish xususiyatini ifodalovchi fizik kattalikdir. Eritma ichida harakatlana oladigan ionlar elektr o‘tkazuvchanlikka hissa qo‘shadi.

dS m⁻¹ metrga desisiemens degan ma’noni anglatadi. Siemens elektr o‘tkazuvchanlik bilan bog‘liq o‘lchov birligidir; desisiemens bir siemensning o‘ndan bir qismidir. Manba ishlatilgan NaCl eritmalarining sho‘rlanish darajalarini 0, 4, 8, 12 va 16 dS m⁻¹ deb ko‘rsatadi.

Bu birlik eritmadagi tuz massasini bevosita gramm yoki milligrammda bermaydi. Muayyan o‘tkazuvchanlik qiymatining tuz konsentratsiyasi bilan aloqasi eritmaning ion tarkibi va o‘lchash sharoitlariga bog‘liq. Tadqiqotda maqsadli o‘tkazuvchanlik darajalari NaCl yordamida tayyorlangan va EC metr bilan tekshirilgan. Har bir daraja uchun ishlatilgan aniq NaCl massasi yoki molyar konsentratsiya manbada berilmagani sababli bu yerda hisoblangan tajriba retsepti taqdim etilmaydi.

Tajribaning jismoniy tuzilishi va unishni kuzatish

Tajribada urug‘ yuzalari avval %0,5 Chlorox (NaOCl) yordamida 10 daqiqa sterilizatsiya qilingan; so‘ng steril distillangan suv bilan uch marta chayilgan. Ushbu jarayonning ilmiy maqsadi urug‘ yuzasidagi istalmagan mikrob ifloslanishi xavfini kamaytirishdir. Sterilizatsiya urug‘ning ichki to‘qimasidagi barcha mikroorganizmlarni yo‘q qilgani da’vo qilinmaydi.

Ikki qat filtr qog‘ozi 90 mm Petri idishlariga joylashtirilgan va har bir idish tegishli sho‘rlanish darajasidagi 10 mL eritma bilan namlangan. Har bir idishga 25 urug‘ solingan. Petri idishlari qurishni kamaytirish maqsadida parafilm bilan yopilgan. Laboratoriya harorati 25–28 °C oralig‘ida saqlangan; kuzatuvlar 24 soatlik intervallarda besh kun davom ettirilgan.

Tajribada nima uchun takrorlardan foydalanilgan?

Bir genotipning bitta Petri idishida ko‘rsatgan unishi urug‘larning individual farqlari va eksperimental o‘zgaruvchanlikdan ta’sirlanishi mumkin. Ayni qo‘llanmaning to‘rtta alohida Petri idishida takrorlanishi kuzatuvlar o‘zgaruvchanligini baholashga yordam beradi.

Tadqiqot dizayni 29 × 5 faktorial tuzilishga ega. Bu yerda 29 genotip besh sho‘rlanish darajasi bilan kesishgan. Natijada 145 xil genotip–sho‘rlanish kombinatsiyasi hosil bo‘lgan. Har bir kombinatsiyada to‘rtta Petri idishi ishlatilishi jami 580 tajriba idishini anglatadi. Har bir idishga 25 urug‘ joylashtirilgani uchun rejalashtirilgan umumiy urug‘ soni 14.500 ta. Bu yig‘indilar manbada berilgan tajriba tuzilishidan olingan arifmetik hisob-kitoblardir; yangi o‘lchov natijasi emas.

Faktorial dizayn faqat sho‘rlanishning umumiy ta’sirini emas, balki genotiplar bir-biridan farqli javob berish-bermasligini ham statistik jihatdan tekshirish imkonini beradi.

Unish ko‘rsatkichlarining ilmiy ma’nosi

Tadqiqotda oltita asosiy ko‘rsatkich ishlatilgan. Ushbu ko‘rsatkichlar bir xil biologik jarayonning turli tomonlarini ifodalaydi. Yakuniy unish foizi qancha urug‘ unganini, unish vaqtiga oid ko‘rsatkichlar esa kuzatilgan unish qachon boshlanganini va qaysi vaqt oralig‘ida sodir bo‘lganini baholaydi.

Unish Foizi (GP) Qanday Hisoblanadi?

Yakuniy unish foizi (Germination Percentage, GP) kuzatuv davri oxirida ungan urug‘lar sonining ekilgan jami urug‘lar soniga nisbatining foiz ko‘rinishidagi ifodasidir. Tadqiqotning birinchi tenglamasi ushbu nisbatni belgilaydi.

\[\mathrm{GP}=\frac{\text{Çimlenen tohum sayısı}}{\text{Ekilen toplam tohum sayısı}}\times100\tag{1}\]

Formulada surat belgilangan kuzatuv mezoniga ko‘ra ungan urug‘lar sonini; maxraj esa dastlab joylashtirilgan jami urug‘lar sonini ko‘rsatadi. Har ikki qiymat urug‘ sonidir. Bo‘lish natijasida o‘lchovsiz nisbat hosil bo‘ladi va 100 ga ko‘paytirilib foizga aylantiriladi.

O‘rgatuvchi hisoblash misoli: Bir idishda 25 urug‘ bor va ulardan 20 tasi ungan deb faraz qilaylik. Bu holda GP = (20/25) × 100 = %80 bo‘ladi. Bu raqam tadqiqotdan olingan alohida kuzatuv emas; tenglama qanday ishlashini tushuntiruvchi matematik misoldir.

GP yuqori bo‘lganda belgilangan kuzatuv davrida ko‘proq urug‘ ungan bo‘ladi. Biroq GP o‘z-o‘zicha urug‘lar qanchalik tez unganini, nihollar qanchalik sog‘lom ekanini yoki yetuk o‘simlik hosildorligini ko‘rsatmaydi.

Sho‘rlanishga Chidamlilik Indeksi (STI) Nimani O‘lchaydi?

Sho‘rlanishga chidamlilik indeksi (Salt Tolerance Index, STI) genotipning muayyan sho‘rlanish darajasidagi yakuniy unish foizini ayni genotipning nazorat sharoitidagi unish foiziga nisbatan ifodalovchi taqqoslama ko‘rsatkichdir. Tadqiqotda ishlatilgan to‘rtinchi tenglama quyidagicha:

\[\mathrm{STI}(\%)=\frac{\mathrm{GP}_{\mathrm{tuzlu}}}{\mathrm{GP}_{\mathrm{kontrol}}}\times100\tag{4}\]

Bu yerda GP_tuzlu tegishli NaCl darajasida o‘lchangan yakuniy unish foizini; GP_kontrol esa ayni genotipning 0 dS m⁻¹ nazorat sharoitidagi yakuniy unish foizini bildiradi. Ikki kattalikning birligi bir xil bo‘lgani uchun nisbat o‘lchovsizdir.

STI qiymatining %100 bo‘lishi sho‘r muhitdagi unish foizi nazorat sharoitidagi unish foiziga teng ekanini ko‘rsatadi. %80 qiymat sho‘r sharoitdagi unish nazorat qiymatining %80 iga teng ekanini anglatadi. Indeksning yuqori bo‘lishi ushbu tadqiqot kontekstida unish nisbatan yaxshiroq saqlanganini ko‘rsatadi.

Muhim farq: Yakuniy unish foizi bilan STI bir xil o‘zgaruvchi emas. Nazorat muhitida allaqachon past unadigan genotip sho‘r muhitda nazorat qiymatiga yaqin natija ko‘rsatganda nisbatan yuqori STI olishi mumkin; biroq mutlaq unish foizi baribir past bo‘lishi mumkin. Shu sababli genotip tanlashda GP va STI birgalikda baholanishi kerak.

Manbadagi Qo‘shimcha jadval 2 da STI qiymatlari faqat 4, 8, 12 va 16 dS m⁻¹ uchun berilgan. Nazoratning alohida STI ustuni yo‘q; chunki nazorat qiymati tenglamaning taqqoslash maxrajidir. Nazoratni o‘zi bilan taqqoslashdan, nazorat GP nol bo‘lmasa, matematik jihatdan %100 olinadi.

O‘rtacha kunlik unish foizi (MDG)

Mean Daily Germination (MDG) tadqiqotning ikkinchi tenglamasida yakuniy unish foizining maksimal unish vaqtiga bo‘linishi sifatida belgilangan.

\[\mathrm{MDG}=\frac{\mathrm{GP}}{\mathrm{MGT}}\tag{2}\]

GP foiz, MGT kun bilan ifodalanganda MDG birligi foiz/kun bo‘ladi. Formuladagi MGT tadqiqotchilar maksimal miqdordagi ungan urug‘lar kuzatilgan vaqt sifatida belgilagan ko‘rsatkichdir. Shu sababli tadqiqotdagi MDG ta’rifi GP ni avtomatik ravishda doimiy besh kunlik jami kuzatuv muddatiga bo‘lish tarzida o‘zgartirilmasligi kerak.

O‘rgatuvchi hisoblash misoli: GP %80 va MGT to‘rt kun deb faraz qilinsa, MDG = 80/4 = 20 foiz punkt/kun bo‘ladi. Bu faqat formulaning matematik qo‘llanishidir; manbaga qo‘shilgan yangi tajriba ma’lumoti emas.

MDG yuqoriroq bo‘lishi ushbu matematik ta’rif doirasida unish foizi qisqaroq vaqt maxrajiga to‘g‘ri kelishini ko‘rsatadi. Biroq MDG urug‘larning haqiqiy kunlik unish sonlari alohida o‘lchangan taqsimotining to‘liq ekvivalenti emas. Bu ko‘rsatkichni talqin qilishda GP va MGT ning ikkalasi ham natijaga ta’sir qilishini unutmaslik kerak.

Unishning boshlanish vaqti (GIT)

Germination Initial Time (GIT) urug‘da taxminan 2 mm uzunlikdagi embrion ildizi (radikula) birinchi marta ko‘ringuncha o‘tgan vaqt hisoblanadi. Tadqiqotda kun bilan ifodalangan.

Radikula embrionning ildiz hosil qiladigan qismidir. Radikulaning tashqariga chiqishi urug‘ unish jarayonida ko‘rinadigan rivojlanish yuz berganini bildiradi.

GIT qiymatining pastroq bo‘lishi belgilangan ko‘rinadigan unish hodisasi ertaroq sodir bo‘lganini anglatadi. Biroq boshlanish vaqtining qisqa bo‘lishi o‘z-o‘zicha yuqori yakuniy unish foizini anglatmaydi.

Maksimal unish vaqti (MGT)

Maximum Germination Time (MGT) tadqiqot ta’rifiga ko‘ra maksimal miqdordagi ungan urug‘lar kuzatilgan vaqtning kunlardagi ifodasidir. Ushbu ko‘rsatkich urug‘lar unish jarayonining vaqt o‘lchamini baholash uchun ishlatilgan.

MGT bilan umumiy tajriba muddati bir-biridan farqlanishi kerak. Kuzatuv besh kun davom ettirilgan bo‘lsa-da, turli genotip va sho‘rlanish sharoitlarida xabar qilingan MGT qiymatlari farqlanishi mumkin. Manba jadvalidagi ayrim o‘rtacha qiymatlarning besh kundan oshishi kuzatuv va o‘rtachani hisoblash usullarini talqin qilishda ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Unish davomiyligi (GDT)

Germination Duration Time (GDT) tadqiqotchilar ishlatgan uchinchi tenglamada maksimal unish vaqti bilan boshlanish vaqti orasidagi farqdir:

\[\mathrm{GDT}=\mathrm{MGT}-\mathrm{GIT}\tag{3}\]

GIT va MGT kun bilan o‘lchangani uchun GDT ning birligi ham kundir. Masalan, GIT ikki kun, MGT to‘rt kun bo‘lsa, GDT ikki kun bo‘ladi. Bu amal o‘rgatuvchi matematik misoldir.

GDT ning qisqa bo‘lishi unish belgilangan ikki vaqt nuqtasi orasida torroq intervalga jamlanganini ko‘rsatadi. Biroq qisqa unish davomiyligi har doim yuqori sho‘rlanishga chidamlilik yoki yuqori nihol sifatini anglatmaydi.

Nega oltita ko‘rsatkich birgalikda o‘rganilgan?

Ushbu oltita o‘zgaruvchidan birgalikda foydalanish unishning ham miqdorini, ham vaqt xususiyatlarini baholash imkonini bergan. Tadqiqotning muhim natijalaridan biri yakuniy unish foizi sho‘rlanish bilan umumiy ravishda kamaygan bo‘lsa-da, unish vaqtiga oid o‘zgaruvchilar barcha genotiplarda bir xil yo‘nalishda o‘zgarmaganidir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Material, eksperimental sharoitlar va faktorial dizayn

Tadqiqotda turli kelib chiqishga ega 29 zig‘ir genotipi o‘rganilgan. Manbaning material bo‘limida Bangladesh Agricultural Research Institute ga qarashli genetik resurs va moyli ekinlar tadqiqot markazlari, fermer materiallari hamda Xitoy, Vetnam va Tailand manbali genotiplar ko‘rsatiladi. Biroq ushbu bo‘limda sanab o‘tilgan ayrim genotip nomlari bilan Qo‘shimcha jadval 1 dagi to‘liq genotip ro‘yxati o‘rtasida farqlar mavjud bo‘lgani uchun har bir materialning kelib chiqishi alohida aniqlashtirilgandek ko‘rsatilmaydi.

Tajriba to‘liq tasodifiy tajriba dizaynida, 29 genotip × 5 sho‘rlanish darajasi × 4 takror shaklida o‘tkazilgan. Genotip va sho‘rlanish ta’sirlarini birgalikda baholash imkonini beradigan bu tuzilma faktorial tajriba deb ataladi.

Statistik tahlil: ANOVA va LSD

Tadqiqotchilar olingan ma’lumotlarni dispersiya tahlili (Analysis of Variance, ANOVA) bilan baholagan. ANOVA guruhlar o‘rtasida kuzatilgan o‘rtacha farqlarni tajriba ichidagi o‘zgaruvchanlik bilan taqqoslashga asoslangan statistik usuldir.

Ushbu tadqiqotda ikki asosiy omil bor: zig‘ir genotipi va sho‘rlanish darajasi. Genotip omili turli genetik materiallar orasida unish qiymatlari o‘zgarish-o‘zgarmasligini; sho‘rlanish omili turli NaCl qo‘llanmalari natijalarga ta’sir qilish-qilmasligini baholash imkonini beradi. Omillarning o‘zaro ta’siri esa sho‘rlanish ta’siri genotiplarga qarab farq qilish-qilmasligi bilan bog‘liq.

O‘rtachalar orasidagi taqqoslashlar uchun eng kichik muhim farq (Least Significant Difference, LSD) testi ishlatilgan. Manbada statistik taqqoslash uchun %5 ehtimollik darajasi ko‘rsatilgan. Bu testlar umumiy ravishda P ≤ 0,05 chegarasida baholanganini anglatadi.

LSD qiymati tegishli statistik model va xatolik o‘zgaruvchanligi doirasida ikki o‘rtacha orasidagi qaysi kattalikdagi farq statistik jihatdan ahamiyatli deb qabul qilinishini baholash uchun ishlatiladi. Farqning statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lishi o‘z-o‘zicha uning qishloq xo‘jaligi nuqtai nazaridan katta yoki iqtisodiy jihatdan muhim ekanini isbotlamaydi.

Manba ANOVA ning barcha batafsil xatolik kvadratlari o‘rtachasi va erkinlik darajasi tarkibiy qismlarini ko‘rinadigan jadvallarda taqdim etmaydi. Shu sababli bu yerda manbadan qayta olinmaydigan F statistikalar, yangi P qiymatlari, ishonch intervallari yoki ta’sir kattaliklari ishlab chiqarilmagan.

Sho‘rlanish ortishi bilan yakuniy unish foizi qanday o‘zgargan?

Manbadagi Qo‘shimcha jadval 1 da berilgan 29 genotipning birlashtirilgan o‘rtacha unish foizlari NaCl o‘tkazuvchanligi ortishi bilan sezilarli darajada kamaygan. Nazorat sharoitidagi %90,89 qiymat eng yuqori sho‘rlanish darajasida %50,60 ga tushgan.

Bu ma’lumotlar tajribadagi asosiy tendensiyani ko‘rsatadi. Sho‘rlanish darajasi 0 dan 16 dS m⁻¹ gacha oshganda o‘rtacha GP qiymati 40,29 foiz punktga kamaygan. Bu nazorat qiymatiga nisbatan taxminan %44,3 nisbiy kamayishga teng. So‘nggi ikki raqam manba jadvalidagi o‘rtacha qiymatlardan qilingan tushuntiruvchi arifmetik hisob-kitoblardir.

Nazorat sharoitida genotiplarning GP qiymatlari %76,65 dan %98,33 gacha o‘zgargan. 4 dS m⁻¹ da oraliq taxminan %70,00–91,65; 8 dS m⁻¹ da %60,00–88,35; 12 dS m⁻¹ da %48,33–85,03 va 16 dS m⁻¹ da taxminan %21,68–80,00 deb tushuntiriladi. Qo‘shimcha jadval 1 da ayrim chegara qiymatlar yaxlitlangan ko‘rinishda berilgan.

Barcha genotiplarda 16 dS m⁻¹ sharoitidagi yakuniy unish darajasi nazorat sharoitidan past bo‘lgan. Biroq barcha genotiplar ayni sho‘rlanish darajasida statistik ahamiyatli kamayishni boshlamaganligi kuzatilgan. Bu farq genotip va sho‘rlanish sharoitlari birgalikda baholanishi kerakligini ko‘rsatadi.

Ajralib turgan genotiplarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqqoslash

BD-10708 va Lin-1403 genotiplari eng yuqori sho‘rlanish darajasida %80 unishni saqlab qolganligi sababli alohida e’tiborga loyiq. Taqqoslash materiali Neela ning ayni darajadagi yakuniy unishi %67,00; BD-10710 niki esa %22,00 deb xabar qilingan.

BD-10708 ning 16 dS m⁻¹ da %80 yakuniy unishni saqlashi tadqiqotda ishlatilgan sharoitlarda kuchli unish chidamliligi ko‘rsatkichidir. Biroq genotipning yuqori sho‘rlanishda unishni davom ettirishi bilan sho‘r tuproqda muvaffaqiyatli va iqtisodiy hosil hosil qilishi boshqa-boshqa tadqiqot savollaridir.

STI natijalari va nisbiy chidamlilikni baholash

Manbadagi Qo‘shimcha jadval 2 da STI ning barcha genotiplar uchun sho‘rlanish darajalariga bog‘liq qiymatlari berilgan. Birlashtirilgan o‘rtacha STI qiymatlari 4 dS m⁻¹ da %92,62, 8 dS m⁻¹ da %85,79, 12 dS m⁻¹ da %73,83 va 16 dS m⁻¹ da %55,81.

To‘rtta qo‘llanma bo‘yicha eng yuqori o‘rtacha STI qiymati BD-10708 da %89,55 deb xabar qilingan. Undan keyin Lin-1403 (%88,08) va Lin-W-17 (%86,04) keladi. BD-10710 (%62,81), Lin-V-18 (%67,25), Lin-1303 (%67,63) va Lin-2403 (%67,68) pastroq o‘rtacha STI ko‘rsatgan materiallar orasida.

Manbada statistik jihatdan o‘xshash guruhlar faqat raqamli tartibdan kengroqdir. Masalan, eng yuqori o‘rtacha STI ga ega BD-10708 qiymati bilan ayrim boshqa genotiplar qiymatlari orasida LSD testi doirasida ahamiyatli farq topilmagani aytiladi. Shuning uchun raqam bo‘yicha birinchi bo‘lish barcha boshqa genotiplarga nisbatan statistik ustunlik isbotlanganini anglatmaydi.

O‘rtacha kunlik unish (MDG) natijalari

Manbadagi Qo‘shimcha jadval 1 da birlashtirilgan MDG o‘rtachasi nazorat sharoitida 25,05 foiz punkt/kun, 4 dS m⁻¹ da 24,64, 8 dS m⁻¹ da 19,84, 12 dS m⁻¹ da 19,29 va 16 dS m⁻¹ da 14,22 deb berilgan.

Bu qiymatlar umumiy holda sho‘rlanish oshgani sari MDG kamayganini ko‘rsatadi. Biroq har bir genotipda sho‘rlanishning har oshgan bosqichida MDG ayni yo‘nalishda o‘zgargan deb bo‘lmaydi. Manbaning natijalar bo‘limida ayrim genotiplar muayyan sho‘rlanish darajalarida nazoratdan yuqori MDG qiymatlarini ko‘rsatgani, ayrim genotiplarda esa javob izchil bo‘lmagani bildiriladi.

Masalan, BD-10708 genotipida MDG nazorat sharoitida 28,62 bo‘lgan bo‘lsa, 16 dS m⁻¹ da 12,78 deb xabar qilingan. Bunga qarshi, ayni genotipning shu yuqori sho‘rlanish darajasidagi yakuniy GP qiymati %80. Bu misol yuqori yakuniy unish foizi yuqori MDG ni majburiy anglatmasligini ko‘rsatishi jihatidan o‘rgatuvchidir.

Unishning boshlanish vaqti (GIT) natijalari

Nazorat sharoitlarida genotiplarning katta qismida birinchi ko‘rinadigan unish taxminan ikki kun ichida boshlangan. Manba ayrim genotiplarda sho‘rlanish darajasi oshishi bilan GIT kechikkanini, ayrimlarida esa statistik jihatdan muhim o‘zgarish bo‘lmaganini xabar qiladi.

Qo‘shimcha jadval 2 da birlashtirilgan GIT o‘rtachalari nazorat, 4, 8, 12 va 16 dS m⁻¹ sharoitlari uchun mos ravishda 2,02; 2,02; 2,30; 2,22 va 2,26 kun deb berilgan.

Bu qiymatlar GIT sho‘rlanish bilan har bosqichda muntazam oshmaganini ko‘rsatadi. Ayrim genotiplar yuqori sho‘rlanishda ham erta radikula chiqishini ko‘rsatgan; ammo bu natija o‘z-o‘zicha yuqori yakuniy unish darajasini kafolatlamaydi.

Maksimal unish vaqti (MGT) natijalari

Manbadagi Qo‘shimcha jadval 3 da MGT ning nazorat sharoitidagi birlashtirilgan o‘rtachasi 3,71 kun; 4, 8, 12 va 16 dS m⁻¹ sharoitlaridagi o‘rtachalari mos ravishda 3,57; 4,08; 3,64 va 3,81 kun deb xabar qilingan.

Bu o‘zgarishlar bir yo‘nalishli emas. Ayrim genotiplarda sho‘rlanish bilan MGT oshgan, ayrimlarida kamaygan va ayrimlarida statistik jihatdan aniq farq topilmagan. Shu sababli MGT javobi har bir genotipning o‘z nazorat qiymatiga nisbatan baholanishi kerak.

Unish davomiyligi (GDT) natijalari

Manbadagi Qo‘shimcha jadval 3 da GDT ning birlashtirilgan o‘rtachalari nazorat sharoitida 1,66 kun, 4 dS m⁻¹ da 1,53 kun, 8 dS m⁻¹ da 1,80 kun, 12 dS m⁻¹ da 1,48 kun va 16 dS m⁻¹ da 1,62 kun deb xabar qilingan.

GDT qiymatlari ham sho‘rlanish oshishi bilan doimiy ravishda oshmagan. Manba turli genotiplar sho‘rlanishga nisbatan to‘rt xil vaqt javobini ko‘rsatishi mumkinligini muhokama qiladi: muhim o‘zgarish ko‘rsatmaslik, davomiylikning oshishi, davomiylikning kamayishi yoki sho‘rlanish darajasiga qarab turli yo‘nalishda o‘zgarish.

Tadqiqotchilar GIT, MGT va GDT o‘rtasida ahamiyatli aloqalar borligini; biroq yakuniy unish foizi ushbu uch vaqt o‘zgaruvchisi bilan ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatmaganini xabar qiladi. Bu natija kuzatilgan unish vaqtlari yakuniy unish darajasi bilan bir xil ma’lumot emasligini ta’kidlaydi. Korrelyatsiya borligi yoki yo‘qligi o‘z-o‘zicha biologik sababiyatni isbotlamaydi.

Unish vaqtiga oid uch ko‘rsatkichni birgalikda o‘qish

Jadvaldagi o‘rtachalar manbada yozilgan shaklda saqlangan. GDT = MGT − GIT munosabati individual kuzatuvlar uchun ta’riflangan. Biroq e’lon qilingan umumlashtirilgan o‘rtachalarning ayrimlarida bu munosabatdan kutilgan qiymatlar bilan kichik farqlar mavjud. Bundan tashqari, ayrim individual qatorlarda kattaroq nomuvofiqliklar ham bor. Xom kuzatuv ma’lumotlari va hisoblash jarayoni taqdim etilmagani sababli farqlar taxmin yo‘li bilan tuzatilmagan.

Manbada xabar qilingan LSD qiymatlari

Ushbu LSD qiymatlari e’lon qilingan qo‘shimcha jadvallardan olingan. GP, MDG va STI uchun o‘lchovlar foizga asoslangan; GIT, MGT va GDT uchun esa kunga asoslangan. Turli o‘zgaruvchilarning LSD qiymatlarini kattaligi bo‘yicha bevosita bir-biri bilan taqqoslamaslik kerak. Bundan tashqari, istalgan ikki katak o‘rtachalarini baholash uchun tegishli taqqoslash turining LSD qiymati ishlatilishi kerak.

Manbaning muhokama bo‘limidagi korrelyatsiya va regressiya ifodalari

Manbaning muhokama bo‘limida sho‘rlanish darajasi bilan GP dagi kamayish o‘rtasida musbat yo‘nalishli, ahamiyatli bog‘liqlik topilgani va korrelyatsiya koeffitsiyenti r = 0,981 deb xabar qilingani ko‘rinadi. Bu yerda musbat korrelyatsiya iborasi yuqori sho‘rlanish bilan kamayish miqdori ortishi kontekstida o‘qilishi kerak; yuqori sho‘rlanish GP ni oshiradi degani emas.

Manbada MDG kamayishi bilan bog‘liq korrelyatsiya koeffitsiyenti ham r = 0,921 deb berilgan. Biroq regressiya ifodalaridan GP uchun yozilgan YGP = 12.193+–7.2045x shakli sintaktik jihatdan noaniqdir. MDG uchun berilgan YMDG = 6.575+6.90x ifodasidagi o‘zgaruvchi izohlari ham ayrim boshqa ma’lumot ta’riflari bilan to‘liq mos emas.

Shu sababli manba regressiya tenglamalari bu yerda tasdiqlangan bashorat modellari sifatida qayta ishlatilmagan. Xom ma’lumotlar, hisoblash tafsilotlari va o‘zgaruvchi ta’riflari aniqlashtirilmasdan bu tenglamalar orqali oraliq sho‘rlanish darajalari uchun raqamli unish prognozlarini yaratish ilmiy jihatdan ishonchli emas.

BD-10708 va Lin-1403 nima uchun ajralib turadi?

BD-10708 va Lin-1403 genotiplari manbadagi Qo‘shimcha jadval 1 da 16 dS m⁻¹ darajada %80 unish ko‘rsatgan ikki genotipdir. Bu daraja tadqiqotdagi eng yuqori NaCl o‘tkazuvchanligi qo‘llanmasidir. Har ikki genotipning besh sho‘rlanish darajasidagi birlashtirilgan GP o‘rtachasi %87,33 deb berilgan.

Manba xulosa bo‘limida ushbu ikki genotip bilan birga Neela, BD-10698, BD-10707, Lin-1203, Lin-W-17 va Lin-2403 genotiplari 12 dS m⁻¹ gacha kamida %80 unish ko‘rsatgani sababli e’tiborga loyiq deb qayd etiladi.

Bu yerda tanlov mezonini ochiq saqlash muhim: BD-10708 va Lin-1403 uchun %80 unish eng yuqori 16 dS m⁻¹ darajada saqlangan; sanab o‘tilgan boshqa genotiplar uchun bu chegara 12 dS m⁻¹ darajadir. Bu ikki turli holatni yagona umumiy chidamlilik darajasiga aylantirish natijalarning ma’nosini o‘zgartiradi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

Tadqiqotning muhim kuchli tomonlari ko‘p sonli genotiplarning bir xil eksperimental doirada baholanishi, besh sho‘rlanish darajasining qo‘llanishi, to‘rt takrorli faktorial dizayn va oltita alohida unish ko‘rsatkichining o‘rganilishidir. Nazorat sharoitining mavjudligi har bir genotipda sho‘rlanish ta’sirini uning o‘z boshlang‘ich ko‘rsatkichi bilan taqqoslash imkonini bergan.

Qo‘shimcha jadvallarda alohida genotiplar uchun berilgan GP, MDG, STI, GIT, MGT va GDT qiymatlari faqat umumiy o‘rtachaga qaralganda ko‘rinmaydigan genotip farqlarini ko‘rish imkonini beradi.

Tadqiqotning cheklovlari

Birinchi cheklov: Tajriba nazorat qilinadigan Petri idishi sharoitida o‘tkazilgan. Haqiqiy qishloq xo‘jaligi yerlaridagi tuproq tuzilishi, suv harakati, harorat o‘zgarishlari, mikrob muhiti va tuzlarning ildiz zonasida taqsimlanishi ayni tarzda ifodalanmaydi.

Ikkinchi cheklov: Kuzatuv muddati besh kun. Bu muddat dastlabki unish javoblarini baholash uchun mos; biroq nihol rivojlanishining keyingi bosqichlari, gullash, urug‘ hosildorligi va hosil sifati haqida bevosita natija bermaydi.

Uchinchi cheklov: Unishga oid fiziologik mexanizmlar muhokama qilingan bo‘lsa-da, ion tarkibi, gormon miqdori, ferment faolligi va oksidlovchi stress biomarkerlari ushbu tajribada o‘lchangan o‘zgaruvchilar qatoriga kirmaydi.

To‘rtinchi cheklov: Tadqiqotning ayrim jadval va matn bo‘limlarida genotip nomlari, o‘rtachalar va matematik ifodalar o‘rtasida nomuvofiqliklar mavjud. Xom ma’lumotlar ulashilmagani bu farqlarni mustaqil hal etishni cheklaydi.

Beshinchi cheklov: Natijalar faqat NaCl bilan hosil qilingan sho‘rlanish qo‘llanmalariga asoslangan. Haqiqiy sho‘r tuproqlarda bir nechta ionlar bo‘lishi mumkin va o‘simlik javobi muhitning boshqa fizik va kimyoviy xususiyatlaridan ham ta’sirlanishi mumkin.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• NaCl bilan hosil qilingan sho‘rlanish o‘rganilgan zig‘ir genotiplarining yakuniy unishini umumiy ravishda kamaytirgan.
• Genotiplarning sho‘rlanishga javoblari bir-biridan farq qiladi.
• BD-10708 va Lin-1403, 16 dS m⁻¹ sharoitida %80 yakuniy unish ko‘rsatgan.
• BD-10708 manbadagi STI o‘rtachasiga ko‘ra yuqori nisbiy chidamlilik ko‘rsatgan.
• MDG qiymatlari umumlashtirilgan darajada sho‘rlanish oshishi bilan kamayish tendensiyasini ko‘rsatgan.
• GIT, MGT va GDT javoblari barcha genotiplarda bir xil chiziqli yoki bir yo‘nalishli naqshni kuzatmagan.
• Unishga asoslangan skrining keyingi bosqichlarda batafsilroq o‘rganiladigan genotiplarni tanlashga hissa qo‘shishi mumkin.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

Tadqiqot BD-10708 yoki Lin-1403 barcha qishloq xo‘jaligi sharoitlarida eng yuqori hosilli zig‘ir navlari ekanini ko‘rsatmaydi. Tadqiqot muayyan genotipning sho‘rlanishga chidamliligi uchun mas’ul genlar yoki molekulyar mexanizmlarni aniqlamaydi. Shuningdek, sug‘oriladigan dala, lalmi dala, turli tuproq tuzlari, uzoq muddatli yetishtirish yoki iqtisodiy rentabellik bo‘yicha qat’iy natija bermaydi.

Sho‘rlanishga chidamlilikning erta unish davrida kuzatilishi barcha rivojlanish bosqichlarida bir xil darajadagi chidamlilik mavjudligini isbotlamaydi. Shu sababli laboratoriya skrining natijalarini dala sharoitiga ko‘chirish uchun turli muhitlar va rivojlanish bosqichlarida alohida tasdiqlash talab etiladi.

Manba matnidagi ma’lumot va nomlash farqlarini baholash

Asl tadqiqot annotatsiyasida BD-107808 va Lin-V-16 ko‘rinishidagi genotip nomlari uchrasa-da, asosiy natijalar va qo‘shimcha jadvallarda tegishli yozuvlar BD-10708 va Lin-V-18 shaklida berilgan. Manbaning yakuniy bahosida BD-10708 va Lin-1403 alohida ajratib ko‘rsatilgan. Verianla bayonida jadval va batafsil natijalar orqali kuzatiladigan nomlashlar ishlatilgan; manba annotatsiyasidagi farq yashirilmagan.

Annotatsiyada GP va MDG kamayishiga oid ayrim birlashtirilgan o‘rtachalar soni ularning qarshisida yozilgan to‘rtta sho‘rlanish darajasi bilan mos kelmaydi. Muhokamada berilgan ayrim foiz kamayish qiymatlari ham boshqa bo‘limlar bilan aynan mos kelmaydi. Shu sababli asosiy raqamli natijalarni berishda iloji boricha bevosita Qo‘shimcha jadval 1, Qo‘shimcha jadval 2 va Qo‘shimcha jadval 3 dagi aniq qiymatlarga ustunlik berilgan.

Manbada 16 dS m⁻¹ qo‘llanmasidagi eng past GP qiymati bir bo‘limda %21,68 deb ko‘rsatilgan bo‘lsa, Qo‘shimcha jadval 1 da BD-10710 uchun %22,00 berilganidek, yaxlitlash yoki ko‘chirish farqlari ham bor. Ushbu qiymatlar bir-biridan mustaqil ikki tajriba natijasi sifatida baholanmasligi kerak.

Xulosa qilib, tadqiqotning asosiy tendensiyasi — sho‘rlanish ortishi bilan unish kamayishi va genotiplar o‘rtasida muhim javob farqlari mavjudligi — qo‘llab-quvvatlanadi. Biroq manbadagi barcha raqamlar va matematik ifodalar mukammal darajada bir-biriga mos ekani da’vo qilinmaydi.

Xulosa va tadqiqotning amaliy qiymati

Ushbu tadqiqot zig‘ir o‘simligida erta unish davridagi sho‘rlanishga chidamlilik genotipdan genotipga farq qilishini ko‘rsatadi. Eng yuqori sho‘rlanish darajasida BD-10708 va Lin-1403 genotiplari %80 yakuniy unish ko‘rsatishi ushbu materiallarni keyingi sho‘rlanish tadqiqotlarida baholash uchun e’tiborga loyiq natijadir.

Qishloq xo‘jaligi amaliyoti nuqtai nazaridan asosiy xulosa shuki, sho‘r hududlar uchun material tanlash faqat tur darajasida amalga oshirilmasligi kerak. Bir xil turning genotiplari o‘rtasida muhim samaradorlik farqlari bo‘lishi mumkin. Biroq erta laboratoriya unishi haqiqiy dala sharoitidagi chiqish, ildiz rivojlanishi, o‘simlik o‘sishi va urug‘ hosildorligi bilan birgalikda baholanishi shart.

Tadqiqotning ilmiy hissasi yangi sho‘rlanishni bartaraf etish usulini ishlab chiqish yoki aniq dala hosildorligini bashorat qilishdan ko‘ra, turli genotiplarning nazorat qilinadigan NaCl stressi ostidagi unish xatti-harakatlarini qiyosiy ravishda ochib berishidir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl maqola: Effect of Salinity on Germination Related Parameters of Linseed Genotypes (Linum usitatissimum L.) under Control Condition.

Mualliflar va tartibi: Hosna Kohinoor; N. A. Sultana; Shamsun Nahar Mahfuza; Md. Milon Mia; Abul Kashem Chowdhury.

Muassasalar: Oilseed Research Centre, Bangladesh Agricultural Research Institute, Gazipur, Bangladesh; Plant Physiology Division, Bangladesh Agricultural Research Institute, Gazipur, Bangladesh; Bangladesh University of Professionals, Dhaka, Bangladesh; Department of Genetics and Plant Breeding, Patuakhali Science and Technology University, Bangladesh.

Mas’ul muallif: Hosna Kohinoor.

Jurnal: European Journal of Ecology, Biology and Agriculture.

Nashriyot: AMO Publisher.

Nashr yili: 2026.

Nashr sanasi: 1 Yanvar 2026.

Jild, son va sahifalar: 3(1), 15–28.

ISSN: 3041-1580.

DOI: 10.59324/ejeba.2026.3(1).02.

Rasmiy nashr manzili: https://ejeba.com/index.php/journal/article/view/186

Zenodo yozuvi: https://zenodo.org/records/18078299

Manba turi: Jurnalda chop etilgan original eksperimental tadqiqot maqolasi.

Taqriz holati: Jurnalning chop etilgan maqola yozuvi tasdiqlangan. Alohida taqrizchilar hisobotlarining tafsilotlari ushbu ko‘rib chiqishda tasdiqlanmagan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Qayta foydalanishda tegishli iqtibos va litsenziya shartlariga rioya qilinishi kerak.

Tajriba o‘tkazilgan davr: Dekabr 2019–Yanvar 2020. Tajriba sanasi maqolaning 2026 yildagi nashr sanasi bilan aralashtirilmasligi kerak.

Moliyalashtirish va minnatdorchilik: Birinchi muallif Krishi Gobeshana Foundation va Bangladesh Agricultural Research Council tomonidan taqdim etilgan tadqiqot moliyalashtirishi va stipendiya qo‘llab-quvvatlashini qayd etgan. Shuningdek Bangladesh Agricultural Research Institute rahbarlari va genetik resurslar bo‘limiga minnatdorchilik bildirilgan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Maqolaning uchta qo‘shimcha jadvalida genotiplar bo‘yicha umumlashtirilgan natijalar keltirilgan. Petri idishi darajasidagi barcha mustaqil xom kuzatuvlar uchun alohida va tasdiqlangan ochiq ma’lumotlar arxivi aniqlanmagan.

Usul: Nazorat qilinadigan laboratoriya muhitida 29 × 5 faktorial tajriba; to‘liq tasodifiy tajriba dizayni; to‘rt takror; besh NaCl o‘tkazuvchanlik darajasi; oltita unish ko‘rsatkichi; ANOVA va LSD testi.

Statistik dastur: Statistix 10.

Asosiy talqin chegarasi: Natijalar qisqa muddatli nazorat qilinadigan unish tajribasiga tegishli. Dala hosildorligini, real tuproq sharoitidagi aniq sho‘rlanishga chidamlilikni yoki molekulyar chidamlilik mexanizmlarini bevosita isbotlamaydi.