Zirâʿat-ı devriyye, istiḥṣâl-i zirâʿîde mevâdd-ı ġıdâʾiyye, biomass, su, enerjî ve sâʾir menâbiʿin żıyâʿını azaltmağı; baḳāyâ ve mahsûl-i ferʿîleri yeniden taḳdîr etmeği; ḫâricî girdilere tâbiʿiyyeti tenḳîṣ etmeği ve nebâtî istiḥṣâl, ḥayvancılıḳ, ṭopraḳ, su ve enerjî cereyânlarını daha mündemic bir sûretde idâre etmeği maḳṣad edinen niẓâm-merkezli bir yaḳlaşımdır. Mirela Tomaš-Simin ve mesâʿî arkadaşlarının bu derlemesi, zirâʿatda iḳtiṣâd-ı devrî sahasını mebâdî-i mefhûmiyye, taṭbîḳāt, sürdürülebilirlik netîceleri ve siyâset şerâʾiṭi cihetlerinden tedḳîḳ etmekte; tertîbli literatür taramasını bibliyometrik taḥlîl ve nitel tematik terkîb ile cemʿ etmektedir.

Scopus ve Web of Science Core Collection veri ḳāʿidelerinde 2015–2026 devresini şâmil taramada evvelâ 1051 ḳayd tesbît edilmiş, 409 tekrâr iḫrâc olunmuş ve münâsebet tetḳîḳinden ṣoñra 462 ḥakemli neşriyyât nihâʾî bibliyometrik corpusa dâḫil edilmiştir. VOSviewer 1.6.21 ile icrâ olunan anahtar kelime hem-vuḳūʿ taḥlîli 1687 yegâne anahtar kelime tesbît etmiş; en az beş neşriyyâtda geçen 32 ıṣṭılâḥ nihâʾî şebeke taḥlîline dâḫil edilmiştir. Şebeke yedi tematik küme, 110 râbıṭa ve 222 mecmûʿ râbıṭa ḳuvvetinden müteşekkildir.

Bibliyometrik netîceler, zirâʿatda iḳtiṣâd-ı devrî literatürünün bilḫâṣṣa devr-i mevâdd-ı ġıdâʾiyye, idâre-i fużûlât, menâbiʿin istirdâdı, biomass istiʿmâli ve çevresel sürdürülebilirlik etrâfında temerküz etdiğini göstermektedir. Buna muḳābil iḳtiṣâdî ḳābil-i taṭbîḳ olma, ictimâʿî netîceler, idâre, çiftçi seviyesinde benimseme şerâʾiṭi ve taṭbîḳ süreçleri daha az terakkî etmiş taḥḳîḳ sahalarıdır.

Nitel terkîb üç aslî taṭbîḳ zümresini öne çıḳarmaktadır: mevâdd-ı ġıdâʾiyye ve biomassın devr-i iʿâdesi, mündemic zirâʿat niẓâmları ve menbaʿ-verimli/dijital ḥal çâreleri. Kompostlama, gübre idâresi, anaerobik çürütme, nebâtî baḳāyânın taḳdîri, nebât-ḥayvan entegrasyonu, agroforestry, ḥassâs zirâʿat, sensörler, uzaktan algılama, ṣunʿî zekâ ve veriye müstenid ḳarâr destek niẓâmları menbaʿ devirlerinin daha iyi idâresine yardım edebilir.

Lâkin taḥḳîḳin merkezî netîcesi, daha ziyâde devriliğin bi-nefsihî daha ziyâde sürdürülebilirlik maʿnâsına gelmediğidir. Bir menbaʿın yeniden istiʿmâli naḳl ve işleme içün ilâve enerjî icâb etdürebilir; biomassın bir sahada taḳdîr edilmesi ṭopraḳ mevâdd-ı ʿużviyyesi veya ḥayvan yemi gibi sâʾir istiʿmâl sahalarıyla rekābet edebilir; istirdâd olunan mevâdd ağır metal, mikroplastik, pathogen veya devâ baḳāyâsı taşıyabilir; dijital teknolojiler menbaʿ istiʿmâlini azaltırken enerjî, techîzât, irtibâṭ ve sermâye ihtiyâcı tevlîd edebilir. Binâʾenaleyh zirâʿat-ı devriyyenin muvaffaḳiyyeti yalnız devre iʿâde olunan menbaʿ miḳdârıyla değil, çevresel, iḳtiṣâdî ve ictimâʿî ṣâfî netîcelerle taḳdîr olunmalıdır.

Ḫaṭṭî zirâʿat modelinden zirâʿat-ı devriyyeye intikāl

Anʿanevî ḫaṭṭî istiḥṣâl mantıḳı, yüksek miḳdârda enerjî, su, gübre, yem ve sâʾir girdilerin niẓâma alınmasına; istiḥṣâlden ṣoñra ise baḳāyâ, emisyon ve fużûlât teşekkülüne istinâd edebilir. İḳtiṣâd-ı devrî yaḳlaşımı bu “al–üret–at” bünyesinin yerine menâbiʿin ḳıymetini daha uzun müddet muḥâfaẓa eden, żıyâʿı azaltan ve biyolojik veya teknik devirleri imkân nisbetinde yeniden rabṭ eden niẓâmlar geliştirmeği maḳṣad eder.

İḳtiṣâd-ı devrînin literatürde yegâne ve ʿumûmî bir taʿrîfi mevcûd değildir. Baʿżı taʿrîfler ağırlıḳla geri dönüşüm, yeniden istiʿmâl ve fużûlâtın azaltılmasına teveccüh ederken daha vâsiʿ yaḳlaşımlar menbaʿ verimliliği, niẓâmât-ı ṭabîʿiyyenin tecdîdi, refâh-ı iḳtiṣâdî ve müsâvât-ı ictimâʿiyyeyi dahi şâmildir.

Zirâʿat bu çerçevede ṣanâyiʿden muḫtelif ḫuṣûṣiyyetlere mâlikdir. Niẓâmât-ı zirâʿiyye canlı organizmalara, biyolojik devirlere, ṭoprağa, iḳlîme ve ekosistem ḫidmetlerine merbûṭdur. Bu sebeble zirâʿatda devrilik yalnız mahsûl geri dönüşümü veya fużûlât işleme değildir; mevâdd-ı ġıdâʾiyye, mevâdd-ı ʿużviyye, su, enerjî ve biomass cereyânlarının bütün niẓâm dâḫilinde yeniden tertîbini iktiżâ eder.

Zirâʿat-ı devriyye tamâmen kapalı bir niẓâm maʿnâsına mı gelir?

Ḫayır. Menbaʿ taḥḳîḳ, zirâʿat-ı devriyyenin bütün biyolojik ve maddî cereyânların tamâmen kapatılması sûretinde anlaşılmaması lâzım geldiğini ḫuṣûṣan teʾkîd etmektedir. Mevâdd-ı ġıdâʾiyye żıyâʿı, menbaʿ ile ihtiyâc arasındaki mekânsal ʿadem-i tevâfuḳ, biomass keyfiyyeti, naḳl ihtiyâcı ve zirâʿî baḳāyânın birbiriyle rekābet eden istiʿmâlleri sebebiyle bütün menbaʿ devirlerini tamâmen kapatmak teknik cihetden mümkün veya çevresel cihetden dâʾimâ matlûb bir netîce değildir.

Bu sebeble zirâʿat-ı devriyyenin daha ṣaḥîḥ maḳṣadı menbaʿ devirlerini en münâsib hâle getirmek, ḫâricî girdileri ve żıyâʿı azaltmak ve istirdâdın ṣâfî menfaʿat verdiği maḥallerde menâbiʿi istiḥṣâle iʿâde etmekdir.

İḳtiṣâd-ı devrînin zirâʿata taṭbîḳ olunan mebâdî-i esâsiyyesi

Daha ziyâde devrilik dâʾimâ daha ziyâde sürdürülebilirlik temîn eder mi?

Ḫayır. Devrilik bir menbaʿ cereyânının yeniden niẓâma soḳulmasını veya girdilerin daha verimli istiʿmâlini ölçebilir; sürdürülebilirlik ise çevresel teʾsîrler, iḳtiṣâdî ḳābil-i taṭbîḳ olma ve ictimâʿî netîceler dâḫil daha vâsiʿ bir performans sahasını şâmildir. Bu sebeble menbaʿ geri dönüşüm nisbetindeki artış tek başına niẓâmın mecmûʿ sürdürülebilirliğinin ıṣlâḥ edildiğini göstermez.

Çevresel buʿd

Devrî taṭbîḳāt fużûlât miḳdârını azaltabilir, mevâdd-ı ġıdâʾiyyenin daha iyi idâresini temîn edebilir, madenî gübreye tâbiʿiyyeti azaltabilir, ṭopraḳ verimliliğini destekleyebilir ve baʿżı ḥâllerde sera gazı emisyonlarını tenḳîṣ edebilir.

Buna muḳābil biomass veya gübrenin uzun mesâfelere naḳli ilâve emisyon tevlîd edebilir. İstirdâd olunan mevâdd-ı ġıdâʾiyyenin zâten ġıdâ fazlası bulunan mıntıḳalara taṭbîḳi azot veya fosfor żıyâʿını artırabilir. ʿUżvî baḳāyânın enerjî istiḥṣâline sevḳi de ṭoprağa iʿâdesi gereken mevâdd-ı ʿużviyyenin azalmasına sebeb olabilir.

İḳtiṣâdî buʿd

Devrî taṭbîḳāt gübre, yem, enerjî ve su gibi ḫâricî girdilere tâbiʿiyyeti azaltarak maṣârifi tenḳîṣ ve çiftliğin muḳāvemetini taḳviye edebilir. Zirâʿî baḳāyânın bioenerjî, biyogübre, bioplastik veya sâʾir bio-based mahsûllere taḥvîli yeni vâridât cereyânları dahi tevlîd edebilir.

Lâkin sermâye maṣrafı, işleme teʾsîsâtı, depolama, lojistik, maʿlûmât-ı teknikiyye, baḳım ve mevzuʿâta muvâfaḳat maṣârifi taṭbîḳın iḳtiṣâdî fażîletini tenḳîṣ edebilir. Bilḫâṣṣa küçük işletmeler yüksek ibtidâʾî maṣârif ve finansmana vuṣûl müşkilâtı sebebiyle maġdûr olabilir.

İctimâʿî buʿd

Zirâʿat-ı devriyye, ḳırsal istiḫdâm, maḥallî ḳıymet zincirleri, çiftçi muḳāvemeti ve yeni iş modelleri vâsıṭasıyla ictimâʿî menfaʿat sağlayabilir. Buna rağmen taḥḳîḳ ictimâʿî netîcelerin çevresel taḥḳîḳler ḳadar muntazam tetḳîḳ edilmediğini göstermektedir.

Teknoloji ve finansmana vuṣûldeki ʿadem-i müsâvâtlar baʿżı müstahṣil zümrelerinin yeni devrî ḳıymet zincirlerinden ḫâricde kalmasına sebeb olabilir. Şerâʾiṭ-i ʿamel, mahâret ihtiyâcı, çiftçi refâhı ve maṣraf-menfaʿat tevzîʿi mühim taḥḳîḳ boşluḳlarıdır.

Zirâʿatda en mühim devrî taṭbîḳāt hangileridir?

Menbaʿ taḥḳîḳ taṭbîḳātı üç vâsiʿ zümrede cemʿ etmektedir: mevâdd-ı ġıdâʾiyye ve biomassın devr-i iʿâdesi; muḫtelif zirâʿî faʿâliyyetler arasında menbaʿ cereyânlarını rabṭ eden mündemic zirâʿat niẓâmları; ḥassâs zirâʿat, sensörler, ṣunʿî zekâ, su idâresi ve sâʾir menbaʿ-verimli dijital teknolojiler.

1. Mevâdd-ı ġıdâʾiyye ve biomassın devr-i iʿâdesi

Mevâdd-ı ġıdâʾiyye ile mevâdd-ı ʿużviyyenin istiḥṣâl niẓâmına iʿâdesi zirâʿat-ı devriyyenin aslî sahalarından biridir. Kompostlama, ḥayvan gübresi idâresi, anaerobik çürütme, digestat istiʿmâli, atıḳ sulardan mevâdd-ı ġıdâʾiyye istirdâdı ve zirâʿî mahsûl-i ferʿîlerin taḳdîri bu zümrededir.

Ḥayvan gübresi azot, fosfor ve mevâdd-ı ʿużviyye temîn ederek nebâtî istiḥṣâlde madenî gübre istiʿmâlini azaltabilir. Nebât baḳāyâsı, ġıdâ işleme mahsûl-i ferʿîleri ve münâsib ʿużvî fużûlât da kompostlama veya biyolojik işleme vâsıṭasıyla ṭoprağı ıṣlâḥ edici mevâdda taḥvîl olunabilir.

Fosfor bilḫâṣṣa mühimdir; zirâʿî istiḥṣâl içün lâzım ve maḥdûd bir menbaʿdır. Gübreden, ġıdâ fużûlâtından ve atıḳ sulardan fosforun istirdâdı madenî fosfat menbaʿlarına tâbiʿiyyeti azaltma istiʿdâdı taşımaktadır.

Lâkin istirdâd olunmuş ʿużvî mevâddın emniyyeti żamân altında değildir. Ağır metaller, mikroplastikler, pathogenler, antibiyotikler ve bayṭarî ilâç baḳāyâsı yeniden istiʿmâl içün ḫaṭar teşkîl edebilir. İstirdâd olunan maddenin ġıdâ terkîbi, istikrârı, nebât ṭarafından alınabilirliği ve taṭbîḳ miḳdârı diḳḳatle taḳdîr olunmalıdır.

Biomass niçün nihâyetsiz bir “fużûlât” değildir?

Nebât baḳāyâsı enerjî, bioplastik veya sâʾir bio-based mahsûller içün istiʿmâl olunabilir; lâkin aynı madde ṭoprağın mevâdd-ı ʿużviyye seviyesini muḥâfaẓa, erozyonu menʿ, ḥayvan besleme veya habitat temîni gibi sâʾir vazîfeleri de deruhde edebilir. Binâʾenaleyh bir biomass cereyânının başka bir istiʿmâle sevḳi bi-nefsihî sürdürülebilirlik kazancı değildir.

Menbaʿ taḥḳîḳ, mümkün olduḳça biomassın ḳıymetini en uzun müddet muḥâfaẓa eden kademeli istiʿmâl yaḳlaşımlarını öne çıḳarmaktadır.

2. Mündemic zirâʿat niẓâmları

Mündemic zirâʿat niẓâmları, bir istiḥṣâl faʿâliyyetinin çıktısını sâʾir bir istiḥṣâl faʿâliyyetinin girdisi hâline getirir. Nebât-ḥayvan entegrasyonu bunun en klasik misâlidir: nebât baḳāyâsı ḥayvan yemi olabilir, ḥayvan gübresi ise nebâtî istiḥṣâle ʿużvî gübre olarak iʿâde olunabilir.

Agroforestry niẓâmları ağaç, nebât ve baʿżen ḥayvancılığı aynı istiḥṣâl muḥîtinde cemʿ ederek karbon depolama, devr-i mevâdd-ı ġıdâʾiyye, ṭopraḳ muḥâfaẓası ve biyolojik tenevvüʿ gibi vazîfeleri destekleyebilir. Mündemic su mahsûlleri-zirâʿat niẓâmları ise balıḳ istiḥṣâlinden ḥâṣıl olan mevâdd-ı ġıdâʾiyye ve su cereyânlarını nebâtî istiḥṣâle rabṭ edebilir.

Entegrasyon bi-nefsihî avtomatik fażîlet değildir. Gayr-i mütevâzin nebât-ḥayvan nisbeti maḥallî mevâdd-ı ġıdâʾiyye fazlası tevlîd edebilir; daha mürekkeb istiḥṣâl niẓâmları daha ziyâde maʿlûmât, emek, sermâye ve koordinasyon iktiżâ eder. İḳtiṣâdî muvaffaḳiyyetin muʿayyini, dâḫilî menbaʿ istiʿmâlinden ḥâṣıl olan tasarruf ve tenevvüʿ menâfiʿinin bu ilâve maṣârifi karşılayıp karşılamamasıdır.

3. Menbaʿ-verimli ve dijital ḥal çâreleri

Ḥassâs zirâʿat, müteġayyir nisbetli taṭbîḳ, sensörler, coġrâfî maʿlûmât niẓâmları, uzaktan algılama, insânsız hava araçları, ṣunʿî zekâ ve veriye müstenid ḳarâr destek vâsıṭaları menbaʿ istiʿmâlini daha ḥassâs hâle getirebilir.

Ṣunʿî zekâ ve machine learning verim taḫmîni, maraz tesbîti, sulama planlaması ve mevâdd-ı ġıdâʾiyye idâresi gibi vazîfeleri destekleyebilir. IoT esaslı murâḳabe niẓâmlarıyla birlikte istiʿmâl olunduğunda su, gübre ve sâʾir menbaʿ cereyânlarının daha ḥassâs idâresine yardım edebilir.

Lâkin menbaʿ taḥḳîḳ dijitalleşmeyi bi-nefsihî “devrî taṭbîḳ” olarak taṣnîf etmemektedir. Dijital teknolojinin zirâʿat-ı devriyyeye katkısı, gerçekten menbaʿ istiʿmâlini azaltması, żıyâʿı menʿ etmesi, yeniden istiʿmâl süreçlerini teshîl etmesi veya madde cereyânlarını daha iyi koordine etmesi ḥâlinde ortaya çıḳar.

Ayrıca dijital niẓâmların enerjî sarfı, techîzât istiḥṣâli, veri merkezleri, irtibâṭ altyapısı ve cihaz tecdîd devirleri de çevresel maṣraf tevlîd eder. Dijital uçurum sebebiyle büyük veya sermâyesi ḳavî işletmeler teknolojiden küçük işletmelere nisbetle daha ziyâde istifâde edebilir.

Zirâʿat-ı devriyyenin üç aslî taṭbîḳ yolu

Taḥḳîḳin Usûlü ve Bulguları

Edebiyyât-ı ʿilmiyye tarama stratejisi

Taḥḳîḳ, yapılandırılmış literatür taramasını, bibliyometrik taḥlîli ve keyfî tematik terkîbi birlikte istiʿmâl etmiştir. Bu usûlün intihâb sebebi, zirâʿatda iḳtiṣâd-ı devrî literatürünün mefhûmî taḥḳîḳler, teknoloji taṭbîḳātı, iḳtiṣâdî taḳdîrler ve siyâset taḥlîllerinden mürekkeb gayr-i mütecânis yapısıdır. Bu gayr-i mütecânislik, kemmî bir meta-analysisin münâsib olmamasına sebeb olmuştur.

ʿİlmî literatür taraması Scopus ve Web of Science Core Collection'da icrâ olunmuştur. Son veri tabanı taraması 24 Aġustos 2026 târîḫinde icrâ olunmuş ve 2015–2026 devrindeki neşriyâtı şâmil olmuştur.

Scopus'ta istiʿmâl olunan aslî sorgu:

TITLE-ABS-KEY ("circular agriculture" OR "circular farming" OR "circular agri-food" OR "circular agrifood" OR "circular economy in agriculture" OR "circular economy in farming" OR "circular economy in agri-food systems")

Web of Science Core Collection'da aynı mefhûmî ibâre Topic sahasına taṭbîḳ olunmuştur.

Tarama yalnız İngilizce neşrolunmuş hakemli taḥḳîḳ maḳāleleri ve derlemeleri şâmildir. Konferans bildirileri, kitâb bölümleri, editoryaller, notlar ve zirâʿat yahud devriliğin yalnız tesâdüfî sûretde zikrolunduğu taḥḳîḳler ḫâricde bırakılmıştır.

PRISMA tarzı taḥḳîḳ intihâb süreci

Bibliyometrik usûl

Nihâî 462 neşir VOSviewer versiyon 1.6.21 ile taḥlîl olunmuştur. Anaḫtar kelimelerin eş-oluşum taḥlîlinde full-counting usûlü istiʿmâl olunmuştur.

Umûmî “sustainable” taʿbîri thesaurus dosyası vâsıṭasıyla çıḳarılmıştır. Buna muḳābil “bioeconomy” ve “circular bioeconomy”, “compost” ve “composting”, “sustainability” ve “sustainable development” gibi mefhûmen ayrı taʿbîrler ayrı bırakılmıştır.

Ağın oḳunabilirliğini muḥâfaẓa etmek içün en az 5 neşirde görülen anaḫtar kelimeler nihâî ağ taḥlîline dâḫil olunmuştur.

Bibliyometrik aslî netîceler

En zâhir taḥḳîḳ taʿbîrleri

Ağın merkezî yapısı, zirâʿat-ı devriyyenin tamâmen müstaḳil bir taḥḳîḳ paradigması olarak değil; iḳtiṣâd-ı devrî, sürdürülebilir zirâʿat, bioeconomy ve sürdürülebilir terakkînin kesişiminde inkişâf ettiğini göstermektedir.

Yedi tematik kümenin ʿumûmî yapısı

Bibliyometrik ağın baʿżı kümeleri devr-i mevâdd-ı ġıdâʾiyye, biomass, ʿużvî gübre, menbaʿ istirdâdı ve devrî bioeconomy etrâfında cemʿ olmaktadır. Sâʾir kümeler fużûlât idâresi, kompostlama ve mülevvis riskleri; zirâʿî sürdürülebilirlik, ṭopraḳ ṣıḥḥati ve ḥayvan gübresi; yaşam döngüsü değerlendirmesi, çevresel teʾsîr ve menbaʿ istiʿmâli gibi mevżûʿları bir araya getirmektedir.

Biochar, ġıdâ fużûlâtı, anaerobik çürütme ve biogas slurry gibi taṭbîḳ odaklı taʿbîrler dahi zâhirdir.

Buna muḳābil iḳtiṣâdî ḳābil-i taṭbîḳ olma, çiftlik kârlılığı, ictimâʿî netîceler, yönetişim, siyâset entegrasyonu ve benimseme süreçleri ağda menbaʿ idâresi ve çevresel değerlendirme mevżûʿları ḳadar ḳavî değildir.

Taḥḳîḳ sahası zaman içinde nasıl değişmektedir?

Menbaʿ taḥḳîḳin vasaṭî neşir senesine göre teşkîl olunan bibliyometrik overlay ḫaritası, daha eski taḥḳîḳlerin ʿumûmî sürdürülebilirlik, zirâʿat ve ġıdâ fużûlâtı mefhûmları etrâfında tekâsüf ederken daha yeni taḥḳîḳlerin kompost, menbaʿ istirdâdı, menbaʿ istiʿmâli ve yaşam döngüsü değerlendirmesi gibi daha muayyen mevżûʿlara teveccüh ettiğini göstermektedir.

Bu tebeddül, sahanın yalnız “daha ziyâde geri dönüşüm nasıl yapılır?” suʾâlinden “geri dönüşümün ṣâfî çevresel ve iḳtiṣâdî netîcesi gerçekten müsbet midir?” suʾâline doğru ilerlediğine işâret etmektedir.

Keyfî tematik terkîb

Bibliyometrik taḥlîlden ṣoñra taḥḳîḳler üç aslî miḥverde keyfî olarak taḳdîr olunmuştur:

1. Zirâʿat-ı devriyyenin mefhûmî esasları ve sürdürülebilirlik/bioeconomy ile münâsebeti.
2. Zirâʿat niẓâmlarında taṭbîḳ olunan devrî pratikler ve teknolojiler.
3. Siyâset, yönetişim ve müʾessesî taṭbîḳ şerâʾiṭi.

Taṭbîḳ miḥveri ayrıca mevâdd-ı ġıdâʾiyye ve biomass devr-i iʿâdesi, mündemic zirâʿat niẓâmları ve menbaʿ-verimli/dijital ḥal çâreleri şeklinde alt bölümlere ayrılmıştır.

Zirâʿat-ı devriyye siyâsetleri yalnız geri dönüşümü teşvîḳ etmekle maḥdûd olabilir mi?

Ḫayır. Menbaʿ taḥḳîḳ, zirâʿat-ı devriyyeye intikālin yalnız çiftçilerin teknik taṭbîḳātını değiştirmesiyle gerçekleşemeyeceğini göstermektedir. Finansman, mevzuʿât, maʿlûmât ve müşâveret ḫidmetleri, altyapı, pazar teşekkülü, dijital irtibâṭ, ġıdâ emniyyeti ḳavâʿidi, fużûlât mevzuʿâtı ve fâʿiller arası koordinasyon birlikte ele alınmalıdır.

Avrupa Birliği siyâset bağlamı

Taḥḳîḳ, Avrupa Birliği'ndeki Circular Economy Action Plan, European Green Deal, Farm to Fork Strategy ve Common Agricultural Policy'yi zirâʿat-ı devriyye ile alâḳalı aslî siyâset çerçeveleri arasında taḳdîr etmektedir.

Farm to Fork Strategy mevâdd-ı ġıdâʾiyye żıyâʿının ve kimyevî girdilere tâbiʿiyyetin azaltılması, ġıdâ fużûlâtının tenḳîṣi ve zirâʿat-ġıdâ zinciri boyunca daha devrî menbaʿ cereyânlarının desteklenmesi cihetinden mühimdir.

Common Agricultural Policy dâḫilindeki eco-scheme'ler, çevresel koşulluluk, sürdürülebilir teknoloji sermâyeleri ve maʿlûmât naḳli vâsıṭaları da devrî taṭbîḳātın benimsenmesini bilvâsıṭa destekleyebilir. Lâkin menbaʿ taḥḳîḳ, üye devletlerde iḳtiṣâd-ı devrî hedeflerinin CAP vâsıṭalarına açık sûretde ne derecede idḫâl edildiğinin tefâvüt gösterdiğini beyân etmektedir.

Siyâset evleviyyâtı

Mevzuʿât baʿżen devrilikle niçün çatışabilir?

Fużûlât veya mahsûl-i ferʿîlerin yeniden istiʿmâli ġıdâ emniyyeti, hijyen, gübre, fużûlât veya yem mevzuʿâtı ṭarafından taḥdîd olunabilir. Meselâ teknik olarak yeniden taḳdîr edilebilecek bir biomass cereyânı kontaminasyon riski veya mevzuʿât statüsü sebebiyle zirâʿî girdi olarak istiʿmâl olunamayabilir.

Bu sebeble müʾessir zirâʿat-ı devriyye siyâseti yalnız yeni teşvîkler teşkîl etmekle değil, zirâʿat, ġıdâ emniyyeti, fużûlât ve çevre mevzuʿâtı arasındaki uyumsuzlukları tenḳîṣ etmekle de alâḳalıdır.

Avrupa Birliği modeli bütün memleketlere doğrudan taṭbîḳ olunabilir mi?

Menbaʿ taḥḳîḳ buna karşı ihtiyâṭlıdır. AB tecrübesi mühim bir mürâcaʿat çerçevesi sunmaktadır; lâkin müʾessesî ḳābiliyyet, altyapı, finansmana vuṣûl, teknolojik ḳābiliyyet, pazar yapısı ve zirâʿî işletme ḫuṣûṣiyyetleri memleketler arasında büyük tefâvüt gösterir. Bu sebeble AB siyâset vâsıṭalarının sâʾir coğrafyalara aynen naḳli münâsib olmayabilir.

Başlıca taḥḳîḳ boşluḳları

1. Devriliğin ölçülmesi: Muḫtelif istiḥṣâl niẓâmlarında muḳāyese edilebilir, harmonize ve çok buʿdlu bir ölçüm niẓâmı henüz mevcut değildir. Âtîdeki göstergelerin yalnız menbaʿ devr-i iʿâdesini değil çevresel teʾsîr, iḳtiṣâdî performans ve ictimâʿî netîceleri birlikte ölçmesi lâzımdır.

2. İḳtiṣâdî ḳābil-i taṭbîḳ olma: Çiftlik kârlılığı, sermâye ihtiyâcı, risk, finansmana vuṣûl, muʿâmele maṣrafı ve istirdâd olunmuş mahsûller içün pazar yapısı kifâyet derecesinde tetḳîḳ edilmemiştir.

3. İctimâʿî netîceler: İstiḫdâm, mahâret ihtiyâcı, çiftçi refâhı, şümûl ve maṣraf-menfaʿat tevzîʿi gibi mevżûʿlar daha az inkişâf etmiştir.

4. Niẓâm ḥudûdları ve ödünleşimler: Çiftlik dâḫilinde müsbet görünen bir taṭbîḳ, naḳl, enerjî veya sâʾir arâżî istiʿmâlleri sebebiyle niẓâm seviyesinde menfî netîce tevlîd edebilir.

5. Dijital teknolojilerin ṣâfî teʾsîri: Ṣunʿî zekâ, ḥassâs zirâʿat ve veriye müstenid niẓâmların yalnız teknik menfaʿati değil, enerjî sarfı, techîzât ihtiyâcı, dijital uçurum ve iḳtiṣâdî vuṣûl imkânı gibi maṣârif de taḳdîr olunmalıdır.

6. Yönetişim ve uzun müddet delîli: Çiftçiler, işleyiciler, fużûlât idârecileri, müşâveret ağları, araştırmacılar ve müʾessesât-ı ʿumûmiyye arasındaki koordinasyon mekanizmaları ile taṭbîḳātın uzun müddet performansı hakkında daha ziyâde hakîkî saha delîline ihtiyâc vardır.

Taḥḳîḳin ʿumûmî ʿilmî netîcesi

Zirâʿatda iḳtiṣâd-ı devrî literatürü artık yalnız fużûlât azaltımı veya geri dönüşüm miḥverinden çıkarak menbaʿ verimliliği, çevresel performans, iḳtiṣâdî ḳābil-i taṭbîḳ olma, dijital teknoloji ve yönetişimi birlikte ele alan daha vâsiʿ bir niẓâm yaklaşımına doğru ilerlemektedir.

Bununla beraber saha hâlâ gayr-i mütevâzindir. Devr-i mevâdd-ı ġıdâʾiyye, fużûlât idâresi ve menbaʿ istirdâdı ḳavî taḥḳîḳ sahaları teşkîl ederken çiftçi iḳtiṣâdı, ictimâʿî teʾsîrler, siyâset taṭbîḳi ve yönetişim daha az inkişâf etmiştir.

Taḥḳîḳin aslî ʿilmî mesajı şudur: zirâʿat-ı devriyyenin muvaffaḳiyyeti menâbiʿin ne ḳadarının yeniden deverân ettirildiğiyle değil, bu deverânın ṣâfî ve dâʾimî sürdürülebilirlik menfaʿati tevlîd edip etmediğiyle ölçülmelidir.

Menbaʿ ve Uṣûl Ḥâşiyesi

ʿUnvân-ı aṣlî-i taḥḳîḳ: Circular Economy in Agriculture—Review of Concepts, Practices, and Policy Implications

Müʾellifler: Mirela Tomaš-Simin; Dragana Novaković; Dragan Milić; Tihomir Novaković; Marica Petrović; Vladislav Zekić; Dejan Janković; Bojana Komaromi.

Müʾellif-i muḫâbere: Mirela Tomaš-Simin.

Müʾessese: Faculty of Agriculture, University of Novi Sad, Novi Sad, Serbia.

Mecmûʿa: Economies

Nâşir: MDPI, Basel, Switzerland

Ḳayd-ı bibliyografî: Economies 2026, 14, 408

DOI: 10.3390/economies14090408

Târîḫ-i irsâl:3 Aġustos 2026

Târîḫ-i taṣḥîḥ:6 Eylül 2026

Târîḫ-i ḳabûl:9 Eylül 2026

Târîḫ-i neşr:11 Eylül 2026

Nevʿ-i menbaʿ: Review; yapılandırılmış literatür taraması, bibliyometrik haritalama ve keyfî tematik terkîb.

Devre-i literatür: 2015–2026.

Menâbiʿ-i maʿlûmât-ı ʿilmiyye: Scopus ile Web of Science Core Collection.

Nihâî corpus-ı bibliyometrik: 462 hakemli neşir.

Yazılım-ı bibliyometrik: VOSviewer 1.6.21.

Temvîl: Taḥḳîḳ, Autonomous Province of Vojvodina Provincial Secretariat for Higher Education and Scientific Research tarafından 003848522 2025 09418 003 000 000 001 04 004 numaralı “Possibilities for the Application of the Circular Economy Concept on Agricultural Holdings in the Autonomous Province of Vojvodina” projesi dâḫilinde finanse olunmuştur.

Heyʾet-i aḫlâḳ: Taṭbîḳ olunamaz.

Rıżâ-yı maʿlûmâtlı: Taṭbîḳ olunamaz.

Maʿlûmâtın erişilebilirliği: Taḥḳîḳin aṣlî katkılarının maḳāle içinde bulunduğu ve ilâve suʾâllerin corresponding author'a tevcih edilebileceği beyân olunmuştur.

İʿânât-ı müʾellifîn: Mefhûmlaştırma: M.T.-S. ve D.N.; metodoloji: M.T.-S. ve T.N.; yazılım: V.Z.; taṣdîḳ: M.P., B.K., D.J. ve D.M.; formal taḥlîl: M.T.-S.; taḥḳîḳ: M.T.-S. ve D.N.; menâbiʿ: M.T.-S. ve D.J.; veri tanzîmi: T.N.; ilk müsvedde: M.T.-S.; mürâcaʿa ve tanzîm: D.M. ve D.N.; görselleştirme: V.Z. ve B.K.; supervision: M.P.; proje idâresi: T.N.; fon iktisâbı: M.T.-S.

Beyân-ı istiʿmâl-i zekâ-yı ṣunʿî: Menbaʿ maḳālenin teşekkür bölümünde müʾellifler ChatGPT'yi tercüme, lisân tanzîmi, metnin vuzûḥ ve yapısının ıṣlâḥı ile mefhûmî şekil ve şemaların geliştirilmesine yardım maksadıyla istiʿmâl ettiklerini; çıktıları kendilerinin mürâcaʿa ve tanzîm ettiğini ve neşrolunan muhtevâdan bütün mesʾûliyyeti deruhde ettiklerini beyân etmişlerdir.

Teʿâruż-ı menâfiʿ: Müʾellifler menâfiʿ teʿârużu bulunmadığını; fon veren tarafın taḥḳîḳ taṣarımında, veri cemʿi veya taḥlîlinde, tefsîrde, maḳāle kitâbetinde yahud neşir ḳarârında rolü bulunmadığını beyân etmişlerdir.

Ruḫṣat: Creative Commons Attribution (CC BY).

Esâs mahdûdiyyât-ı metodolojiyye: Arama stratejisi bilḫâṣṣa “circular economy” ve “circular agriculture” terminolojisini açık sûretde istiʿmâl eden neşriyâta odaklandığından, aynı mekanizmaları tetḳîḳ eden lâkin bu ibâreleri istiʿmâl etmeyen regenerative agriculture, industrial symbiosis, resource cycling veya closed-loop agriculture taḥḳîḳlerinin bir ḳısmı korpusun ḫâricinde kalmış olabilir. Yalnız İngilizce hakemli mecelle neşriyâtının istiʿmâli teknik raporları ve sâʾir grey literature menbaʿlarını ḫâricde bırakmıştır. Bibliyometrik anaḫtar kelime ağı taḥḳîḳ sahasının görünürlüğünü ve mefhûmî irtibâṭlarını gösterir; lâkin taṭbîḳātın hakîkî dünyadaki müʾessiriyyetini doğrudan ölçmez. Ayrıca derleme, muḫtelif zirâʿat niẓâmlarından gelen gayr-i mütecânis delîlleri terkîb ettiğinden, tek bir taṭbîḳın bütün coğrafya, miḳyâs ve istiḥṣâl niẓâmlarında aynı sürdürülebilirlik netîcesini vereceği ḥükmüne varılamaz.