Döngüsel tarım, tarımsal üretimde besin maddeleri, biyokütle, su, enerji ve diğer kaynakların kaybını azaltmayı; artık ve yan ürünleri yeniden değerlendirmeyi; dış girdilere bağımlılığı düşürmeyi ve bitkisel üretim, hayvancılık, toprak, su ve enerji akışlarını daha bütünleşik biçimde yönetmeyi amaçlayan sistem odaklı bir yaklaşımdır. Mirela Tomaš-Simin ve çalışma arkadaşlarının bu derlemesi, tarımda döngüsel ekonomi alanını kavramsal temeller, uygulamalar, sürdürülebilirlik sonuçları ve politika koşulları açısından incelemekte; yapılandırılmış literatür taramasını bibliyometrik analiz ve nitel tematik sentezle birleştirmektedir.

Scopus ve Web of Science Core Collection veri tabanlarında 2015–2026 dönemini kapsayan taramada başlangıçta 1051 kayıt belirlenmiş, 409 tekrar çıkarılmış ve uygunluk incelemesinden sonra 462 hakemli yayın nihai bibliyometrik korpusa alınmıştır. VOSviewer 1.6.21 ile yapılan anahtar kelime eş-oluşum analizi 1687 benzersiz anahtar kelime belirlemiş; en az beş yayında geçen 32 terim nihai ağ analizine dahil edilmiştir. Ağ yedi tematik küme, 110 bağlantı ve 222 toplam bağlantı gücünden oluşmaktadır.

Bibliyometrik sonuçlar tarımda döngüsel ekonomi literatürünün özellikle besin döngüsü, atık yönetimi, kaynak geri kazanımı, biyokütle kullanımı ve çevresel sürdürülebilirlik etrafında yoğunlaştığını göstermektedir. Buna karşılık ekonomik uygulanabilirlik, sosyal sonuçlar, yönetişim, çiftçi düzeyindeki benimseme koşulları ve uygulama süreçleri daha az gelişmiş araştırma alanlarıdır.

Nitel sentez üç temel uygulama grubunu öne çıkarmaktadır: besin ve biyokütle geri dönüşümü, entegre tarım sistemleri ve kaynak-verimli/dijital çözümler. Kompostlama, gübre yönetimi, anaerobik çürütme, bitkisel artıkların değerlendirilmesi, bitki-hayvan entegrasyonu, agroforestry, hassas tarım, sensörler, uzaktan algılama, yapay zekâ ve veri temelli karar destek sistemleri kaynak döngülerinin daha iyi yönetilmesine katkı sağlayabilir.

Ancak çalışmanın merkezi sonucu, daha fazla döngüselliğin kendiliğinden daha fazla sürdürülebilirlik anlamına gelmediğidir. Bir kaynağın yeniden kullanılması taşıma ve işleme için ek enerji gerektirebilir; biyokütlenin bir alanda değerlendirilmesi toprak organik maddesi veya hayvan yemi gibi başka kullanım alanlarıyla rekabet edebilir; geri kazanılmış maddeler ağır metal, mikroplastik, patojen veya ilaç kalıntısı taşıyabilir; dijital teknolojiler kaynak kullanımını azaltırken enerji, donanım, bağlantı ve yatırım gereksinimi yaratabilir. Bu nedenle döngüsel tarımın başarısı yalnız geri döndürülen kaynak miktarıyla değil, çevresel, ekonomik ve sosyal net sonuçlarla değerlendirilmelidir.

Doğrusal tarım modelinden döngüsel tarıma geçiş

Geleneksel doğrusal üretim mantığı yüksek miktarda enerji, su, gübre, yem ve başka girdilerin sisteme alınmasına; üretim sonrasında ise artık, emisyon ve atık oluşmasına dayanabilir. Döngüsel ekonomi yaklaşımı bu “al–üret–at” yapısının yerine kaynakların değerini daha uzun süre koruyan, kayıpları azaltan ve biyolojik veya teknik döngüleri mümkün olduğunca yeniden bağlayan sistemler geliştirmeyi amaçlar.

Döngüsel ekonominin literatürde tek ve evrensel bir tanımı bulunmamaktadır. Bazı tanımlar ağırlıklı olarak geri dönüşüm, yeniden kullanım ve atık azaltmaya odaklanırken daha geniş yaklaşımlar kaynak verimliliği, doğal sistemlerin yenilenmesi, ekonomik refah ve sosyal eşitliği de kapsamaktadır.

Tarım bu çerçeve içinde sanayiden farklı özelliklere sahiptir. Tarımsal sistemler yaşayan organizmalara, biyolojik döngülere, toprağa, iklime ve ekosistem hizmetlerine bağlıdır. Bu nedenle tarımda döngüsellik yalnız ürün geri dönüşümü veya atık işleme değildir; besin maddeleri, organik madde, su, enerji ve biyokütle akışlarının bütün sistem içinde yeniden düzenlenmesini gerektirir.

Döngüsel tarım tam kapalı bir sistem anlamına mı gelir?

Hayır. Kaynak çalışma döngüsel tarımın bütün biyolojik ve maddi akışların tamamen kapatılması şeklinde anlaşılmaması gerektiğini özellikle vurgulamaktadır. Besin kayıpları, kaynak ile ihtiyaç arasındaki mekânsal uyumsuzluk, biyokütle kalitesi, taşıma gereksinimi ve tarımsal artıkların birbiriyle rekabet eden kullanımları nedeniyle bütün kaynak döngülerinin tamamen kapatılması teknik olarak mümkün veya çevresel açıdan her zaman istenen bir sonuç değildir.

Bu nedenle döngüsel tarımın daha doğru hedefi kaynak döngülerini optimize etmek, dış girdileri ve kayıpları azaltmak ve geri kazanımın net yarar sağladığı yerlerde kaynakları üretime geri döndürmektir.

Döngüsel ekonominin tarıma uyarlanan temel ilkeleri

Daha fazla döngüsellik her zaman daha fazla sürdürülebilirlik sağlar mı?

Hayır. Döngüsellik bir kaynak akışının yeniden sisteme sokulmasını veya girdilerin daha verimli kullanılmasını ölçebilir; sürdürülebilirlik ise çevresel etkiler, ekonomik uygulanabilirlik ve sosyal sonuçlar dahil daha geniş bir performans alanını kapsar. Bu nedenle kaynak geri dönüşüm oranındaki artış tek başına sistemin toplam sürdürülebilirliğinin iyileştiğini göstermez.

Çevresel boyut

Döngüsel uygulamalar atık miktarını azaltabilir, besin maddelerinin daha iyi yönetilmesini sağlayabilir, mineral gübre bağımlılığını azaltabilir, toprak verimliliğini destekleyebilir ve bazı durumlarda sera gazı emisyonlarını düşürebilir.

Buna karşılık biyokütle veya gübrenin uzun mesafelere taşınması ek emisyon oluşturabilir. Geri kazanılmış besinlerin zaten besin fazlası bulunan bölgelere uygulanması azot veya fosfor kayıplarını artırabilir. Organik artıkların enerji üretimine yönlendirilmesi de toprağa geri dönmesi gereken organik maddenin azalmasına yol açabilir.

Ekonomik boyut

Döngüsel uygulamalar gübre, yem, enerji ve su gibi dış girdilere bağımlılığı azaltarak maliyetleri düşürebilir ve çiftlik dayanıklılığını güçlendirebilir. Tarımsal artıkların bioenerji, biyogübre, biyoplastik veya başka biyotabanlı ürünlere dönüştürülmesi yeni gelir akışları da yaratabilir.

Ancak yatırım maliyeti, işleme tesisleri, depolama, lojistik, teknik bilgi, bakım ve düzenleyici uyum maliyetleri uygulamanın ekonomik avantajını azaltabilir. Özellikle küçük işletmeler yüksek başlangıç maliyetleri ve finansmana erişim sorunları nedeniyle dezavantaj yaşayabilir.

Sosyal boyut

Döngüsel tarım kırsal istihdam, yerel değer zincirleri, çiftçi dayanıklılığı ve yeni iş modelleri aracılığıyla sosyal yarar sağlayabilir. Buna rağmen çalışma sosyal sonuçların çevresel araştırmalar kadar sistematik biçimde incelenmediğini göstermektedir.

Teknoloji ve finansmana erişimdeki eşitsizlikler bazı üretici gruplarının yeni döngüsel değer zincirlerinden dışlanmasına neden olabilir. İşgücü koşulları, beceri gereksinimleri, çiftçi refahı ve maliyet-yarar dağılımı önemli araştırma boşluklarıdır.

Tarımda en önemli döngüsel uygulamalar hangileridir?

Kaynak çalışma uygulamaları üç geniş grupta toplamaktadır: besin ve biyokütle geri dönüşümü; farklı tarımsal faaliyetler arasında kaynak akışlarını bağlayan entegre tarım sistemleri; hassas tarım, sensörler, yapay zekâ, su yönetimi ve diğer kaynak-verimli dijital teknolojiler.

1. Besin ve biyokütle geri dönüşümü

Besin maddelerinin ve organik maddenin üretim sistemine geri döndürülmesi döngüsel tarımın temel alanlarından biridir. Kompostlama, hayvan gübresinin yönetimi, anaerobik çürütme, digestat kullanımı, atık sulardan besin geri kazanımı ve tarımsal yan ürünlerin değerlendirilmesi bu gruptadır.

Hayvan gübresi azot, fosfor ve organik madde sağlayarak bitkisel üretimde mineral gübre kullanımını azaltabilir. Bitki artıkları, gıda işleme yan ürünleri ve uygun organik atıklar da kompostlama veya biyolojik işleme yoluyla toprak iyileştirici materyallere dönüştürülebilir.

Fosfor özellikle önemlidir; tarımsal üretim için vazgeçilmez ve sınırlı bir kaynaktır. Gübre, gıda atığı ve atık sulardan fosforun geri kazanılması mineral fosfat kaynaklarına bağımlılığı azaltma potansiyeli taşımaktadır.

Ancak geri kazanılmış organik materyallerin güvenliği garanti değildir. Ağır metaller, mikroplastikler, patojenler, antibiyotikler ve veteriner ilaç kalıntıları yeniden kullanım için risk oluşturabilir. Geri kazanılmış materyalin besin bileşimi, kararlılığı, bitki tarafından alınabilirliği ve uygulama miktarı dikkatle değerlendirilmelidir.

Biyokütle neden sınırsız bir “atık” değildir?

Bitki artıkları enerji, biyoplastik veya başka biyotabanlı ürünler için kullanılabilir; ancak aynı materyal toprağın organik madde düzeyini koruma, erozyonu önleme, hayvan besleme veya habitat sağlama gibi başka görevler de üstlenebilir. Dolayısıyla bir biyokütle akışının başka bir kullanıma yönlendirilmesi otomatik olarak sürdürülebilirlik kazancı değildir.

Kaynak çalışma, mümkün olduğunda biyokütlenin değerini en uzun süre koruyan kademeli kullanım yaklaşımlarını öne çıkarmaktadır.

2. Entegre tarım sistemleri

Entegre tarım sistemleri, bir üretim faaliyetinin çıktısını başka bir üretim faaliyetinin girdisi hâline getirir. Bitki-hayvan entegrasyonu bunun en klasik örneğidir: bitki artıkları hayvan yemi olabilir, hayvan gübresi ise bitkisel üretime organik gübre olarak geri dönebilir.

Agroforestry sistemleri ağaç, bitki ve bazen hayvancılığı aynı üretim ortamında birleştirerek karbon depolama, besin döngüsü, toprak koruma ve biyolojik çeşitlilik gibi işlevleri destekleyebilir. Entegre su ürünleri-tarım sistemleri ise balık üretiminden kaynaklanan besin ve su akışlarını bitkisel üretime bağlayabilir.

Entegrasyonun kendisi otomatik avantaj değildir. Dengesiz bitki-hayvan oranı yerel besin fazlası oluşturabilir; daha karmaşık üretim sistemleri daha fazla bilgi, emek, yatırım ve koordinasyon gerektirir. Ekonomik başarının belirleyicisi, iç kaynak kullanımından sağlanan tasarruf ve çeşitlendirme faydalarının bu ilave maliyetleri karşılayıp karşılamamasıdır.

3. Kaynak-verimli ve dijital çözümler

Hassas tarım, değişken oranlı uygulama, sensörler, coğrafi bilgi sistemleri, uzaktan algılama, insansız hava araçları, yapay zekâ ve veri temelli karar destek araçları kaynak kullanımını daha hassas hâle getirebilir.

Yapay zekâ ve makine öğrenmesi verim tahmini, hastalık tespiti, sulama planlaması ve besin yönetimi gibi görevleri destekleyebilir. IoT tabanlı izleme sistemleri ile birlikte kullanıldığında su, gübre ve diğer kaynak akışlarının daha hassas yönetilmesine katkı sağlayabilir.

Ancak kaynak çalışma dijitalleşmeyi kendi başına “döngüsel uygulama” olarak sınıflandırmamaktadır. Dijital teknolojinin döngüsel tarıma katkısı, gerçekten kaynak kullanımını azaltması, kayıpları önlemesi, yeniden kullanım süreçlerini kolaylaştırması veya materyal akışlarını daha iyi koordine etmesi durumunda ortaya çıkar.

Ayrıca dijital sistemlerin enerji tüketimi, donanım üretimi, veri merkezleri, bağlantı altyapısı ve cihaz yenileme döngüleri de çevresel maliyet yaratmaktadır. Dijital uçurum nedeniyle büyük veya sermayesi güçlü işletmeler teknolojiden küçük işletmelere kıyasla daha fazla yararlanabilir.

Döngüsel tarımın üç ana uygulama yolu

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Literatür tarama stratejisi

Araştırma yapılandırılmış literatür taraması, bibliyometrik analiz ve nitel tematik sentezi birlikte kullanmıştır. Bu yaklaşımın seçilme nedeni, tarımda döngüsel ekonomi literatürünün kavramsal çalışmalar, teknoloji uygulamaları, ekonomik değerlendirmeler ve politika analizlerinden oluşan heterojen yapısıdır. Bu heterojenlik nicel bir meta-analizin uygun olmamasına yol açmıştır.

Bilimsel literatür taraması Scopus ve Web of Science Core Collection'da gerçekleştirilmiştir. Son veri tabanı taraması 24 Ağustos 2026 tarihinde yapılmış ve 2015–2026 dönemindeki yayınları kapsamıştır.

Scopus'ta kullanılan ana sorgu:

TITLE-ABS-KEY ("circular agriculture" OR "circular farming" OR "circular agri-food" OR "circular agrifood" OR "circular economy in agriculture" OR "circular economy in farming" OR "circular economy in agri-food systems")

Web of Science Core Collection'da aynı kavramsal ifade Topic alanına uygulanmıştır.

Tarama yalnız İngilizce yayımlanmış hakemli araştırma makaleleri ve derlemeleri kapsamaktadır. Konferans bildirileri, kitap bölümleri, editoryaller, notlar ve tarım veya döngüselliğin yalnız rastlantısal biçimde geçtiği çalışmalar dışlanmıştır.

PRISMA tarzı çalışma seçim süreci

Bibliyometrik yöntem

Nihai 462 yayın VOSviewer sürüm 1.6.21 ile analiz edilmiştir. Anahtar kelimelerin eş-oluşum analizinde full-counting yöntemi kullanılmıştır.

Jenerik “sustainable” terimi thesaurus dosyasıyla çıkarılmıştır. Buna karşılık “bioeconomy” ve “circular bioeconomy”, “compost” ve “composting”, “sustainability” ve “sustainable development” gibi kavramsal olarak farklı terimler ayrı bırakılmıştır.

Ağ okunabilirliğini korumak için en az 5 yayında görülen anahtar kelimeler nihai ağ analizine dahil edilmiştir.

Bibliyometrik ana sonuçlar

En görünür araştırma terimleri

Ağın merkezi yapısı, döngüsel tarımın tamamen bağımsız bir araştırma paradigması olarak değil; döngüsel ekonomi, sürdürülebilir tarım, bioekonomi ve sürdürülebilir kalkınmanın kesişiminde geliştiğini göstermektedir.

Yedi tematik kümenin genel yapısı

Bibliyometrik ağın bazı kümeleri besin döngüsü, biyokütle, organik gübre, kaynak geri kazanımı ve döngüsel bioekonomi etrafında toplanmaktadır. Başka kümeler atık yönetimi, kompostlama ve kirletici riskleri; tarımsal sürdürülebilirlik, toprak sağlığı ve hayvan gübresi; yaşam döngüsü değerlendirmesi, çevresel etki ve kaynak kullanımı gibi başlıkları bir araya getirmektedir.

Biochar, gıda atığı, anaerobik çürütme ve biogas slurry gibi uygulama odaklı terimler de görünür durumdadır.

Buna karşılık ekonomik uygulanabilirlik, çiftlik kârlılığı, sosyal sonuçlar, yönetişim, politika entegrasyonu ve benimseme süreçleri ağda kaynak yönetimi ve çevresel değerlendirme başlıkları kadar güçlü değildir.

Araştırma alanı zaman içinde nasıl değişiyor?

Kaynak çalışmanın ortalama yayın yılına göre oluşturulan bibliyometrik overlay haritası, daha eski araştırmaların genel sürdürülebilirlik, tarım ve gıda atığı kavramları etrafında yoğunlaşırken daha yeni çalışmaların kompost, kaynak geri kazanımı, kaynak kullanımı ve yaşam döngüsü değerlendirmesi gibi daha spesifik konulara yöneldiğini göstermektedir.

Bu değişim, alanın yalnız “daha fazla geri dönüşüm nasıl yapılır?” sorusundan “geri dönüşümün net çevresel ve ekonomik sonucu gerçekten olumlu mu?” sorusuna doğru ilerlediğine işaret etmektedir.

Nitel tematik sentez

Bibliyometrik analizden sonra çalışmalar üç ana eksende nitel olarak değerlendirilmiştir:

1. Döngüsel tarımın kavramsal temelleri ve sürdürülebilirlik/bioekonomiyle ilişkisi.
2. Tarım sistemlerinde uygulanan döngüsel pratikler ve teknolojiler.
3. Politika, yönetişim ve kurumsal uygulama koşulları.

Uygulama ekseni ayrıca besin ve biyokütle geri dönüşümü, entegre tarım sistemleri ve kaynak-verimli/dijital çözümler biçiminde alt bölümlere ayrılmıştır.

Döngüsel tarım politikaları yalnız geri dönüşümü teşvik etmekle sınırlı olabilir mi?

Hayır. Kaynak çalışma döngüsel tarıma geçişin yalnız çiftçilerin teknik uygulamalarını değiştirmesiyle gerçekleşemeyeceğini göstermektedir. Finansman, mevzuat, bilgi ve danışmanlık hizmetleri, altyapı, pazar oluşumu, dijital bağlantı, gıda güvenliği kuralları, atık mevzuatı ve aktörler arası koordinasyon birlikte ele alınmalıdır.

Avrupa Birliği politika bağlamı

Çalışma Avrupa Birliği'ndeki Circular Economy Action Plan, European Green Deal, Farm to Fork Strategy ve Common Agricultural Policy'yi döngüsel tarımla ilişkili ana politika çerçeveleri arasında değerlendirmektedir.

Farm to Fork Strategy besin kayıplarının ve kimyasal girdilere bağımlılığın azaltılması, gıda atığının düşürülmesi ve tarım-gıda zinciri boyunca daha döngüsel kaynak akışlarının desteklenmesi açısından önemlidir.

Common Agricultural Policy kapsamındaki eco-scheme'ler, çevresel koşulluluk, sürdürülebilir teknoloji yatırımları ve bilgi transferi araçları da döngüsel uygulamaların benimsenmesini dolaylı biçimde destekleyebilir. Ancak kaynak çalışma üye devletlerde döngüsel ekonomi hedeflerinin CAP araçlarına açık biçimde ne ölçüde dahil edildiğinin farklılık gösterdiğini belirtmektedir.

Politika öncelikleri

Mevzuat bazen döngüsellikle neden çatışabilir?

Atık veya yan ürünlerin yeniden kullanılması gıda güvenliği, hijyen, gübre, atık veya yem mevzuatı tarafından sınırlandırılabilir. Örneğin teknik olarak yeniden değerlendirilebilecek bir biyokütle akışı kontaminasyon riski veya mevzuat statüsü nedeniyle tarımsal girdi olarak kullanılamayabilir.

Bu nedenle etkili döngüsel tarım politikası yalnız yeni teşvikler oluşturmakla değil, tarım, gıda güvenliği, atık ve çevre mevzuatı arasındaki uyumsuzlukları azaltmakla da ilgilidir.

Avrupa Birliği modeli bütün ülkelere doğrudan uygulanabilir mi?

Kaynak çalışma buna karşı temkinlidir. AB deneyimi önemli bir referans çerçevesi sunmaktadır ancak kurumsal kapasite, altyapı, finansmana erişim, teknolojik kapasite, pazar yapısı ve tarımsal işletme özellikleri ülkeler arasında büyük farklılık gösterir. Bu nedenle AB politika araçlarının başka coğrafyalara birebir aktarılması uygun olmayabilir.

Başlıca araştırma boşlukları

1. Döngüselliğin ölçülmesi: Farklı üretim sistemlerinde karşılaştırılabilir, harmonize ve çok boyutlu bir ölçüm sistemi henüz bulunmamaktadır. Gelecekteki göstergelerin yalnız kaynak geri dönüşümünü değil çevresel etki, ekonomik performans ve sosyal sonuçları birlikte ölçmesi gerekmektedir.

2. Ekonomik uygulanabilirlik: Çiftlik kârlılığı, yatırım ihtiyacı, risk, finansmana erişim, işlem maliyeti ve geri kazanılmış ürünler için pazar yapısı yeterince incelenmemiştir.

3. Sosyal sonuçlar: İstihdam, beceri gereksinimi, çiftçi refahı, kapsayıcılık ve maliyet-yarar dağılımı gibi başlıklar daha az gelişmiştir.

4. Sistem sınırları ve ödünleşimler: Çiftlik içinde olumlu görünen bir uygulama taşıma, enerji veya başka arazi kullanımları nedeniyle sistem düzeyinde olumsuz sonuç doğurabilir.

5. Dijital teknolojilerin net etkisi: Yapay zekâ, hassas tarım ve veri temelli sistemlerin yalnız teknik yararı değil enerji tüketimi, donanım ihtiyacı, dijital uçurum ve ekonomik erişilebilirlik gibi maliyetleri de değerlendirilmelidir.

6. Yönetişim ve uzun dönem kanıtı: Çiftçiler, işleyiciler, atık yöneticileri, danışmanlık ağları, araştırmacılar ve kamu kurumları arasındaki koordinasyon mekanizmaları ile uygulamaların uzun dönem performansı hakkında daha fazla gerçek saha kanıtına ihtiyaç vardır.

Çalışmanın genel bilimsel sonucu

Tarımda döngüsel ekonomi literatürü artık yalnız atık azaltımı veya geri dönüşüm ekseninden çıkarak kaynak verimliliği, çevresel performans, ekonomik uygulanabilirlik, dijital teknoloji ve yönetişimi birlikte ele alan daha geniş bir sistem yaklaşımına doğru ilerlemektedir.

Bununla birlikte alan hâlâ dengesizdir. Besin döngüsü, atık yönetimi ve kaynak geri kazanımı güçlü araştırma alanları oluştururken çiftçi ekonomisi, sosyal etkiler, politika uygulaması ve yönetişim daha az gelişmiştir.

Çalışmanın temel bilimsel mesajı şudur: döngüsel tarımın başarısı kaynakların ne kadarının yeniden dolaştırıldığıyla değil, bu dolaşımın net ve kalıcı sürdürülebilirlik yararı üretip üretmediğiyle ölçülmelidir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma başlığı: Circular Economy in Agriculture—Review of Concepts, Practices, and Policy Implications

Yazarlar: Mirela Tomaš-Simin; Dragana Novaković; Dragan Milić; Tihomir Novaković; Marica Petrović; Vladislav Zekić; Dejan Janković; Bojana Komaromi.

Corresponding author: Mirela Tomaš-Simin.

Kurum: Faculty of Agriculture, University of Novi Sad, Novi Sad, Serbia.

Dergi: Economies

Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland

Bibliyografik kayıt: Economies 2026, 14, 408

DOI: 10.3390/economies14090408

Gönderim tarihi: 3 Ağustos 2026

Revizyon tarihi: 6 Eylül 2026

Kabul tarihi: 9 Eylül 2026

Yayın tarihi: 11 Eylül 2026

Kaynak türü: Review; yapılandırılmış literatür taraması, bibliyometrik haritalama ve nitel tematik sentez.

Literatür aralığı: 2015–2026.

Bilimsel veri tabanları: Scopus ve Web of Science Core Collection.

Nihai bibliyometrik korpus: 462 hakemli yayın.

Bibliyometrik yazılım: VOSviewer 1.6.21.

Finansman: Araştırma, Autonomous Province of Vojvodina Provincial Secretariat for Higher Education and Scientific Research tarafından 003848522 2025 09418 003 000 000 001 04 004 numaralı “Possibilities for the Application of the Circular Economy Concept on Agricultural Holdings in the Autonomous Province of Vojvodina” projesi kapsamında finanse edilmiştir.

Etik kurul: Uygulanamaz.

Bilgilendirilmiş onam: Uygulanamaz.

Veri erişilebilirliği: Çalışmanın özgün katkılarının makale içinde bulunduğu ve ek soruların corresponding author'a yöneltilebileceği belirtilmiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma: M.T.-S. ve D.N.; metodoloji: M.T.-S. ve T.N.; yazılım: V.Z.; doğrulama: M.P., B.K., D.J. ve D.M.; formal analiz: M.T.-S.; araştırma: M.T.-S. ve D.N.; kaynaklar: M.T.-S. ve D.J.; veri düzenleme: T.N.; ilk taslak: M.T.-S.; gözden geçirme ve düzenleme: D.M. ve D.N.; görselleştirme: V.Z. ve B.K.; supervision: M.P.; proje yönetimi: T.N.; fon edinimi: M.T.-S.

Yapay zekâ kullanım bildirimi: Kaynak makalenin teşekkür bölümünde yazarlar ChatGPT'yi çeviri, dil düzenleme, metin açıklığının ve yapısının iyileştirilmesi ile kavramsal şekil ve şemaların geliştirilmesine yardımcı olmak amacıyla kullandıklarını; çıktıları kendilerinin gözden geçirip düzenlediğini ve yayımlanan içerikten tüm sorumluluğu üstlendiklerini bildirmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını; fon sağlayıcının araştırma tasarımında, veri toplama veya analizinde, yorumlamada, makale yazımında veya yayın kararında rolü bulunmadığını belirtmiştir.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Temel yöntemsel sınırlılıklar: Arama stratejisi özellikle “circular economy” ve “circular agriculture” terminolojisini açık biçimde kullanan yayınlara odaklandığından, aynı mekanizmaları inceleyen ancak bu ifadeleri kullanmayan regenerative agriculture, industrial symbiosis, resource cycling veya closed-loop agriculture çalışmalarının bir bölümü korpusun dışında kalmış olabilir. Yalnız İngilizce hakemli dergi yayınlarının kullanılması teknik rapor ve diğer grey literature kaynaklarını dışlamıştır. Bibliyometrik anahtar kelime ağı araştırma alanının görünürlüğünü ve kavramsal bağlantılarını gösterir ancak uygulamaların gerçek dünyadaki etkinliğini doğrudan ölçmez. Ayrıca derleme farklı tarım sistemlerinden gelen heterojen kanıtları sentezlediği için tek bir uygulamanın tüm coğrafya, ölçek ve üretim sistemlerinde aynı sürdürülebilirlik sonucunu vereceği sonucuna varılamaz.