transition-oriented futuring इति संक्रमणं प्रति उन्मुखं भविष्यचिन्तनम् भविष्यविषयक-अध्ययनस्य design-प्रयोगस्य च सा पद्धतिः, यस्यां अधिकं जीवनधारणसमर्थानां सामाजिकपरिवर्तनानां दिशानिर्देशार्थं वैकल्पिकाः भविष्यावस्थाः आलोचनात्मकतया कल्प्यन्ते, मूल्याङ्क्यन्ते, दृष्टिरूपेषु च परिणम्यन्ते। Samuel Yu इत्यस्य एतत् संकल्पनात्मकं कार्यं प्रतिपादयति यत् transition design मध्ये बहुधा प्रयुक्तः “वाञ्छनीयः भविष्यः” इति प्रयोगः वस्तुतः परस्परभिन्नान् मूल्यनिर्णयसम्बद्धान् अर्थान् व्याप्नोति; तान् च त्रिषु वर्गेषु विभजति: वर्तमानतः इष्टाः भविष्यावस्थाः (futures wanted), इच्छितुं शक्याः भविष्यावस्थाः (futures which could be wanted), तथा स्पृहणीयाः भविष्यावस्थाः (futures worth wanting)।

अध्ययनस्य आरम्भबिन्दुः सरलः किन्तु महत्त्वपूर्णः अस्ति: अद्य जनाः काञ्चित् भविष्यावस्थां इच्छन्ति इति तथ्यं स्वयमेव न दर्शयति यत् सा भविष्यावस्था सामाजिकपरिवर्तनस्य लक्ष्यं भवितुमर्हति। वर्तमानाः इच्छाः आर्थिकैः, प्रौद्योगिकैः, सांस्कृतिकैः, राजनैतिकैः, भौतिकैश्च तन्त्रैः, येषु जनाः जीवन्ति, आकारं प्राप्नुयुः। अतः transition design मध्ये दृष्टिनिर्माणस्य कार्यं केवलं “जनाः भविष्ये किं इच्छन्ति?” इति प्रश्नं न, अपि तु “वयं तत् किमर्थम् इच्छामः?”, “अन्यत् किं इच्छितुं शक्नुमः?”, “काः भविष्यावस्थाः इच्छितुं पर्याप्तानि कारणानि अस्माकं सन्ति?” इत्येतानपि प्रश्नान् उद्घाटयितुम् अस्ति।

लेखकः एतां भिन्नतां ontological design, defuturing, sustain-ability इत्येतानि संकल्पनानि संयोजयन्त्यां सैद्धान्तिक्यां रूपरेखायां विकसितवान्। ontological design इत्यस्य मूलविचारः अयम्: यथा जनाः जगत् design कुर्वन्ति, तथा design-कृतं जगदपि जनानां व्यवहारान्, मूल्यानि, इच्छाः, भविष्यकल्पनाश्च पुनराकारयति। अतः काचित् भविष्यावस्था “वाञ्छनीया” अस्ति वा न वा इति निर्णयः वर्तमानस्य design-कृतस्य जगतः मूल्येभ्यः स्वतन्त्रः, निष्पक्षः निर्णयः नास्ति।

एते त्रयः वर्गाः रेखीयः यान्त्रिकश्च निर्णय-algorithm न सन्ति। लेखकः तान् आत्मपरीक्षणयुक्तस्य दृष्टिनिर्माणस्य त्रीन् आलोचनात्मकान् चरणान् इव प्रस्तावयति। प्रथमे चरणे वर्तमानाः इच्छाः दृश्याः क्रियन्ते, ताः कथम् आकारिताः इति परीक्ष्यते। द्वितीये चरणे ये वैकल्पिकाः भविष्याः आरम्भे न इच्छ्यन्ते, किन्तु तेषां कारणानि ज्ञात्वा जनैः इच्छितुं शक्यन्ते, ते गम्भीरतया मूल्याङ्क्यन्ते। तृतीये चरणे विविधविकल्पेषु एकमेव सार्वत्रिकं “श्रेष्ठतमं भविष्यं” अन्वेष्टुं न प्रयत्नः क्रियते; अपि तु जीवनधारणस्य क्षमतां समर्थयन्त्यः, भागिनां मध्ये पर्याप्तानि कारणानि समन्वयं च निर्मान्त्यः, परिवर्तनकारीं क्रियां प्रेरयितुं शक्नुवन्त्यश्च भविष्यावस्थाः चर्च्यन्ते।

अस्य कार्यस्य महत्त्वपूर्णा मर्यादा एषा: एषा रूपरेखा अनुभवाधारितेन प्रयोगेण परीक्षिता नास्ति। त्रिचरणात्मकं model अन्येभ्यः उपायाभ्यः श्रेष्ठतरान् सामाजिकफलान् जनयति इति दर्शयितुं कश्चन field experiment, तुलनात्मकः dataset, सांख्यिकीयविश्लेषणं वा स्रोतसि न प्रदत्तम्। लेखस्य योगदानं “वाञ्छनीयभविष्य” इति संकल्पनां अधिकं स्पष्टतया आलोचनात्मकतया च चिन्तयितुं सहायकरूपां सैद्धान्तिकीं भाषां, प्रयोगयोग्यं model च प्रस्तावयितुम् अस्ति।

transition design भविष्यदृष्टिभिः किमर्थं सम्बध्यते?

transition design design-सम्बद्धः सः दृष्टिकोणः अस्ति यः प्रतिपादयति यत् design केवलं पृथक् उत्पादान्, सेवाः, user experiences वा निर्माय सीमितं न भवेत्; दीर्घकालीनसामाजिकेषु socio-ecological परिवर्तनिषु अपि योगदानं दद्यात्। स्रोतसि वर्णितायां रूपरेखायां design वर्तमानानाम् अस्थिराणां तन्त्राणां सूक्ष्मविवरणानि केवलं सुधारयितुं न, अपि तु समाजान् अधिकं जीवनधारणसमर्थेषु न्याय्येषु च जीवनरूपेषु नेतुं समर्थानां हस्तक्षेपाणां परिवर्तनमार्गाणां च design करणस्य व्यापकं कार्यं स्वीकरोति।

अस्मिन् दृष्टिकोणे दृष्टीनां कार्यं भविष्यस्य निश्चितं पूर्वानुमानं नास्ति। दृष्टिः परिवर्तनं कस्मिन् दिशि वाञ्छनीयम् भवितुं शक्नोति इति मूल्यनिर्देशकं दिशानिर्देशं ददाति। ततः design-कर्तारः अन्ये transition-अभिनेतारश्च अद्यतनस्थितेः वाञ्छितभविष्यस्य च मध्ये सम्भाव्यमार्गान् अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति।

स्रोतः अस्मिन् सन्दर्भे backcasting इत्यस्यापि उल्लेखं करोति। backcasting वर्तमानप्रवृत्तीः भविष्यं प्रति विस्तार्य “किं भविष्यति?” इति पृच्छनात् भिन्नम्: प्रथमं वाञ्छिते भविष्ये काचित् अवस्था कल्प्यते, अनन्तरं “तस्मात् भविष्याद् अद्य प्रति पश्चादवलोकने काः परिवर्तनप्रक्रियाः भवितव्याः?” इति प्रश्नेन सम्भाव्याः transition-मार्गाः अन्विष्यन्ते।

किन्तु लेखकस्य मूलसमस्या backcasting अथवा दृष्टिनिर्माण-तकनीकात् अपि पूर्वं उदेति: आरम्भे कां भविष्यदृष्टिं “वाञ्छनीयाम्” इति स्वीकरिष्यामः?

साहित्ये मूलः संकल्पनात्मकः प्रश्नः

स्रोतः निर्दिशति यत् future studies तथा transition design इत्येतयोः साहित्ये desired, desirable, preferred, preferable इत्यादयः प्रयोगाः बहुधा समीपार्थकाः वा समानार्थकाः इव प्रयुज्यन्ते। किन्तु ते सर्वे समानं मूल्यनिर्णयसम्बद्धं प्रतिपादनं वहन्ति इति आवश्यकं नास्ति।

लेखकः विशेषतः द्वौ मुख्यौ प्रयोगौ पृथक् करोति:

• काचित् भविष्यावस्था जनैः संस्थाभिर्वा वर्तमानतः इच्छ्यते।
• काचित् भविष्यावस्था तादृशी अस्ति यां जनाः इच्छेयुः इति पर्याप्तं कारणं विद्यते, अथवा यां प्रति गमनाय पर्याप्तानि कारणानि सन्ति।

प्रथमः दृष्टिकोणः वर्तमानाः प्राधान्यवृत्तीः लक्ष्यरूपेण स्थापयति। द्वितीयः तु वर्तमानाः प्राधान्यवृत्तीः एव मूल्याङ्कनस्य विषयं करोति। लेखस्य सैद्धान्तिकः प्रश्नः अत्रैव जायते: “इष्टम्” तथा “स्पृहणीयम्” समानं नास्ति।

John Dewey इत्यस्य चर्चां आधारं कृत्वा लेखकः बलं ददाति यत् किमपि वस्तु वास्तवतः इच्छ्यते इति तथ्यं केवलं तत् वस्तु वास्तवतः इच्छितुं योग्यम् अस्ति वा इति प्रश्नं आरभते; प्रश्नस्य समाधानं न करोति। अतः दृष्टिनिर्माणं सहभागीजनानां वर्तमानाः इच्छाः सङ्गृह्य बहुमतस्य प्राधान्यं भविष्यदृष्टौ परिवर्तयन् यान्त्रिकः क्रमः भवितुं न शक्नोति।

वाञ्छनीयभविष्यस्य त्रयाणां वर्गाणां मध्ये कः भेदः?

एते त्रयः वर्गाः त्रयः आत्मपरीक्षणयुक्ताः चरणाः पृथक् कुर्वन्ति: अद्य जनाः किं इच्छन्ति इति लेखनात् आरभ्य, वैकल्पिकानाम् इच्छानां वास्तविकमूल्याङ्कनं, अन्ते च परिवर्तनाय पर्याप्तानि कारणानि, प्रेरणां, भागिनां समन्वयं च ददतीनां भविष्यावस्थानां चयनम्। futures wanted वर्तमानाः इच्छाः सूचयति; futures which could be wanted तान् विकल्पान् सूचयति ये अद्य न इच्छ्यन्ते अपि, इच्छितुं कारणं दृश्यते; futures worth wanting ताः दृष्टयः सूचयति याः आलोचनात्मकस्य सन्दर्भसंवेदनशीलस्य च विचारविनिमयस्य अनन्तरं परिवर्तनार्थं अनुसर्तुं योग्याः मन्यन्ते।

1. वर्तमानतः इष्टाः भविष्यावस्थाः — Futures wanted

वर्तमानतः इष्टाः भविष्यावस्थाः ताः भविष्यस्थितयः सन्ति याः व्यक्तयः, समुदायाः, अन्ये वा भागिनः अद्य साकाराः भवेयुः इति इच्छन्ति। एकः जनः एकस्मिन् समये अनेकाः भविष्यावस्थाः इच्छितुं शक्नोति, एताः इच्छाः कालेन परिवर्तितुं शक्नुवन्ति।

एषः वर्गः प्रथमदृष्ट्या सरलः दृश्यते: “जनाः भविष्ये किं इच्छन्ति?” किन्तु लेखकस्य प्रधानं लक्ष्यं एतत् उत्तरं साक्षात् दृष्टिरूपेण परिवर्तयितुं नास्ति। प्रत्युत एताः इच्छाः कथं निर्मिताः इति प्रकाशयितुम् अस्ति।

ontological design-दृष्ट्या मानवीयाः इच्छाः पूर्णतया स्वतन्त्रात् अन्तःप्राधान्यक्षेत्रात् न उद्भवन्ति। गृहाणि, नगराणि, यातायाततन्त्राणि, उपभोगबाजाराः, प्रौद्योगिक्यः, संस्थाः, दैनिकप्रथाश्च—येषु जनाः जीवन्ति—कानि जीवनरूपाणि सामान्यानीव, सम्भवानीव, वाञ्छनीयानीव च दृश्यन्ते इति प्रभावितवन्ति।

अतः कश्चन जनः भविष्ये किमर्थं विशिष्टं जीवनरूपम् इच्छति इति कदाचित् न परीक्षितवान् स्यात्। अत्र स्रोतः Sohail Inayatullah इत्यस्य “used futures” इति संकल्पनां प्रयुङ्क्ते। “used futures” इति अन्यस्मात् स्थानात् गृहीताः, पर्याप्तं न परीक्षिताः, वर्तमानसन्दर्भे अनुपयुक्ताः, हानिकराः वा अनन्याः भविष्यप्रतिमाः सूच्यन्ते।

अतः “वर्तमानतः इष्टाः भविष्यावस्थाः” इति चरणे वैज्ञानिकं नैतिकं च कार्यं केवलं प्राधान्यसूचीकरणं नास्ति। भागिनां वर्तमानाः इच्छाः, मूल्यानि, sustainability-विषयकाः अवधारणाश्च दृश्याः करणीयाः; ताः केषु ontological-स्थितिषु निर्मिताः इति परीक्षितव्यम्।

अनिष्टाः भविष्यावस्थाः

स्रोतः “इष्टभविष्याणां” विपरीततया अनिष्टाः भविष्यावस्थाः अपि विचारयति। एताः ताः भविष्यस्थितयः सन्ति याः भागिनः साकाराः न भवेयुः इति इच्छन्ति। transition design-सन्दर्भे जीवनधारणाय अनुपयुक्ताः भविष्यावस्थाः सामान्यतः परिहर्तव्याः इति मन्यन्ते।

किन्तु अत्रापि प्रश्नः उदेति: sustainability इत्यस्य अर्थे सर्वेषां भागिनां समानो बोधः नास्ति। उदाहरणरूपेण स्रोतः सूचयति यत् पर्यावरणमैत्री-प्रौद्योगिक्याः साहाय्येन आर्थिकवृद्धिं निरन्तरं कर्तुम् इच्छन् green growth दृष्टिकोणः तथा आर्थिक-उत्पादनस्य उपभोगस्य च परिमाणं न्यूनीकर्तुं विचारयन् degrowth दृष्टिकोणः समानां भविष्यदृष्टिं न जनयेताम्।

अतः “वयं सर्वे sustainable भविष्यं इच्छामः” इति कथनमात्रेण मूल्यनिर्णयभेदाः न निरस्यन्ते। जनाः sustainability इत्यनेन किं बोधयन्ति इत्यपि स्पष्टं करणीयम्।

2. इच्छितुं शक्याः भविष्यावस्थाः — Futures which could be wanted

इच्छितुं शक्याः भविष्यावस्थाः ताः वैकल्पिकाः भविष्यस्थितयः सन्ति याः अद्य व्यक्तेः प्राधान्यं न सन्ति, किन्तु सः तासां कारणानि बोधयितुं शक्नोति, भविष्ये तासां स्वीकृतिं विचारयितुं च शक्नोति।

एषः वर्गः जनानां मूल्यानि प्राधान्यवृत्तयश्च परिवर्तनीयाः सन्ति इति मान्यतायां स्थितः। मानवः केवलं वर्तमानप्राधान्यैः बद्धः नास्ति; अन्यैः ontological-मतेभ्यः, अन्यैः जीवनरूपैः, अन्यैः मूल्यतन्त्रैश्च गम्भीरतया परिचितः सन् किं वाञ्छनीयम् इति तस्य बोधः परिवर्तितुं शक्नोति।

एतत् स्पष्टीकर्तुं स्रोतः vegan-भविष्यस्य उदाहरणं ददाति। कश्चन जनः vegan-जीवनरूपं व्यक्तिगततया न इच्छेत्; किन्तु अन्ये जनाः तत् किमर्थं अधिकं sustainable अथवा नैतिकं विकल्पं मन्यन्ते इति बोधयितुं शक्नोति। तदा vegan-भविष्यं तस्य वर्तमानं “इष्टभविष्यं” नास्ति, किन्तु “इच्छितुं शक्यं भविष्यं” भवितुं शक्नोति।

अत्र मुख्यशर्तः केवलं विकल्पस्य उपरि सतहीपरिचयः नास्ति। लेखकः वदति यत् वैकल्पिकभविष्यस्य समर्थकाः तत् किमर्थं वाञ्छनीयम् इति व्याख्यातुं शक्नुयुः, अन्ये भागिनश्च तैः कारणैः अर्थपूर्णं सम्बन्धं स्थापयितुं शक्नुयुः।

विकल्पस्य कारणं बोधयितुं तत् स्वयमेव स्वीकर्तव्यम् इति न। एषः भेदः लेखस्य महत्त्वपूर्णः अंशः। कश्चन जनः भविष्यविशेषस्य पक्षे कारणानि सन्ति इति अङ्गीकर्तुं शक्नोति, तथापि तत् व्यक्तिगततया न इच्छेत्।

वैकल्पिकाः भविष्यावस्थाः किमर्थं बहुविधाः रक्ष्यन्ते?

लेखकः आरम्भिके चरणे एकमेव वैकल्पिकदृष्टिं चयनं न प्रस्तावयति। एकस्मिन् समये अनेकाः “इच्छितुं शक्याः भविष्यावस्थाः” मूल्याङ्कितुं शक्यन्ते। अस्य प्रयोजनं सम्भाव्यपरिवर्तनक्षेत्रं विस्तारयितुं तथा वर्तमानप्राधान्यानि भविष्यकल्पनां अनावश्यकतया संकीर्णां न कुर्वन्तु इति सुनिश्चितुं भवति।

एषा बहुलता अनन्तरं अनिवार्यतया विचारविनिमयस्य प्रश्नं भवति। यदि अनेकाः भविष्यावस्थाः कारणैः समर्थयितुं शक्यन्ते, तर्हि काचित् वास्तवतः परिवर्तनदृष्टिः भविष्यति इति निर्णेतव्यम्।

यदि मूल्यानि स्थिराणि न सन्ति, दृष्टयोऽपि स्थिराः न सन्ति

ontological design-दृष्ट्या जनाः जगत् एव न परिवर्तयन्ति; परिवर्तितं जगदपि जनान् परिवर्तयति। परिवर्तनप्रक्रियायां नूतनाः प्रौद्योगिक्यः, संस्थाः, दैनिकप्रथाः, सामाजिकसम्बन्धाश्च उद्भवन्ति चेत्, जनानां मूल्यानि भविष्यप्राधान्यवृत्तयश्च परिवर्तितुं शक्नुवन्ति।

अतः स्रोतः दृष्टीन् अपरिवर्तनीयाः अन्तिमलक्ष्याः इति न, किन्तु परिवर्तितुं शक्नुवन्तः आदर्शाः इति पश्यति। दृष्टिनिर्माणं एकवारिकं कर्म नास्ति; परिवर्तमानैः परिस्थितिभिः भागिभिश्च सह पुनः पुनः मूल्याङ्कनीयः iterative-क्रमः अस्ति।

3. स्पृहणीयाः भविष्यावस्थाः — Futures worth wanting

स्पृहणीयाः भविष्यावस्थाः ताः भविष्यदृष्टयः सन्ति याः विविधाः भविष्यसम्भावनाः आलोचनात्मकतया आत्मपरीक्षणेन च मूल्याङ्किताः सति, भागिनः परिवर्तनदिशि क्रियां कर्तुं पर्याप्तानि कारणानि प्रेरणां च ददति, जीवनधारणक्षमतया च संगच्छन्ते।

एषः वर्गः केवलं बहुमतेन इच्छितं भविष्यं न सूचयति। लेखकः स्पष्टतया प्रतिपादयति यत् “स्पृहणीयं” भविष्यं बहुमतस्य आरम्भिकप्राधान्येन न निश्चितव्यम्। प्रयोजनं सहभागीजनानां मध्ये सन्दर्भसंवेदनशीलम् alignment, अर्थात् पर्याप्तं दिशासमन्वयं, निर्मातुम् अस्ति।

एषः समन्वयः सर्वसम्मतिं सूचयितुम् आवश्यकः नास्ति। लेखकः pluriversal transition इति दृष्टिं स्वीकरोति; अतः सर्वे एकमेव भविष्यं श्रेष्ठतमं विकल्पं मन्येरन् इति न अपेक्षते। अनेकाः भविष्यावस्थाः एकस्मिन् समये पर्याप्ततया कारणसमर्थिताः भवितुं शक्नुवन्ति।

अतः कार्यं एकमेव आदर्शजगत् चयनं कर्तुम् इच्छन्त्याः पारम्परिक-utopia-कल्पनायाः दूरं गच्छति। “स्पृहणीयाः भविष्यावस्थाः” विविधेषु सन्दर्भेषु परस्परभिन्नाः भवितुं शक्नुवन्त्यः pluriversally coherent futures इति दृष्टिसमूहे विचारयितुं शक्यन्ते।

अस्मिन् model मध्ये ontological design किमर्थं महत्त्वपूर्णम्?

ontological design महत्त्वपूर्णम्, यतः कार्यं प्रतिपादयति यत् भविष्ये किं वाञ्छनीयम् इति जनानां बोधः केवलं व्यक्तिगतप्राधान्येभ्यः न जायते; अपि तु design-कृतानि वस्तूनि, प्रौद्योगिक्यः, संस्थाः, आधारसंरचनाः, सामाजिकव्यवस्थाश्च—येषु जनाः जीवन्ति—तान् पुनः आकारयन्ति। अतः वर्तमानानाम् इच्छानाम् आलोचनात्मकमूल्याङ्कनं ताः इच्छाः जनयन्ति वा धारयन्ति वा ये design-कृताः जगत्संरचनाः, तासामपि परीक्षणं अपेक्षते।

“वयं design कुर्मः; अस्माभिः design-कृतानि वस्तून्यपि अस्मान् design कुर्वन्ति” इति विचारः

अस्मिन् कार्ये ontological design इत्यस्य मूलतर्कः अयम्: उत्पादः प्रादुर्भूतः इति मात्रेण design-प्रभावः न समाप्तः। design-कृतानि वस्तूनि, आधारसंरचनाः, संस्थाश्च अनन्तरमपि जनाः किं कर्तुं शक्नुवन्ति, किं सामान्यं मन्यन्ते, के व्यवहाराः सरलाः कठिनाश्च भवन्ति इति निर्धारयन्ति।

उदाहरणतः, मुख्यतया motorcar-प्रयोगं केन्द्रे स्थाप्य design-कृतं नगरं केवलं motorcar-प्रयोगस्य भौतिकाधारसंरचना नास्ति। तादृशं नगरं दैनिकदूरत्वस्य बोधं, गृह-कार्यस्थलसम्बन्धं, समयोपयोगं, भविष्यस्य “उत्तमयातायात” इति धारणामपि आकारयितुं शक्नोति।

एतदुदाहरणं कार्यस्य स्वतन्त्रं प्रायोगिकफलम् नास्ति; लेखे प्रयुक्तस्य ontological design इत्यस्य सामान्यतर्कस्य बोधार्थं दत्तं शिक्षणात्मकम् उदाहरणम् अस्ति।

defuturing किम्?

Defuturing Tony Fry इत्यस्य कार्ये प्रयुक्ता संकल्पना अस्ति; सा वर्तमानानां design-कृतानां जगतां तं पक्षं सूचयति यः भविष्ये जीवनस्य धारणासम्भावनाः न्यूनीकरोति वा नाशयति वा। अस्य एकशब्दीयः प्रतिष्ठितः संस्कृत-समकक्षः विश्वसनीयतया न निश्चितः; अतः स्रोतस्य canonical पदं रक्ष्यते।

स्रोतस्य दृष्टौ अस्थिराणि उत्पादन-, उपभोग-, जीवनतन्त्राणि केवलं अद्यतनपर्यावरणहानिभिः समस्यात्मकानि न; भविष्ये काः जीवनस्थितयः सम्भविष्यन्ति इति अपि क्रमशः सीमितानि कुर्वन्ति। अस्मिन् अर्थे अस्थिरं design भविष्यसम्भावनाः “प्रत्याहृत्य” न्यूनाः करोति।

Redirective practice, अर्थात् दिशां परिवर्तयन्ती praxis, defuturing उत्पादयन्तेभ्यः socio-material तन्त्रेभ्यः जीवनं दीर्घतरं समर्थयितुं शक्नुवन्तीः स्थितीः प्रति गमनं लक्ष्यीकुरुते।

sustain-ability किमर्थं hyphen सहितं लिख्यते?

स्रोतः Tony Fry इत्यस्य sustain-ability इति लेखनं विशेषतया रक्षति। अत्र English hyphen इत्यस्य प्रयोजनं sustainability इत्येतत् प्राप्तव्यं स्थिरम् अन्तिमावस्थानं न मन्यते; प्रत्युत कालेन जीवनधारणस्य सामर्थ्यं रक्षितुं पुनरुत्पादयितुं च या क्षमता तां प्रति ध्यानं नेतुम् अस्ति।

अस्यां रूपरेखायां “वयं sustainable अभवाम, कार्यं समाप्तम्” इत्यादृशः अन्तिमबिन्दुः नास्ति। पर्यावरणीयाः, सामाजिकाः, प्रौद्योगिकाश्च स्थितयः परिवर्तन्ते; अतः जीवनधारणस्य उपायाः अपि निरन्तरं पुनर्मूल्याङ्कनीयाः।

अतः लेखे sustain-ability “स्पृहणीयभविष्याणां” प्रमुखेषु मूल्यनिर्देशक-मापदण्डेषु एकं भवति। किन्तु लेखकः तत् स्थिरं mathematical optimization criterion न करोति। sustain-ability कृते अंकः, सीमा, सूत्रं वा न प्रदत्तम्।

pluriversality इत्यस्य अर्थः कः?

Pluriversality एकस्य सार्वत्रिकस्य ontological-दृष्टिकोणस्य, एकस्य जीवनरूपस्य, एकस्य “सम्यक् भविष्यस्य” अवधारणायाः च स्थाने विविधजगतां, मूल्यतन्त्राणां, अस्तित्वरूपाणां च सह-अङ्गीकारे आधारितः दृष्टिकोणः अस्ति।

लेखः एतां संकल्पनां महत्त्वपूर्णां मन्यते, यतः sustainability तथा optability विविधेषु समाजेषु, संस्कृतिषु, भागिषु च समानरूपेण न परिभाष्येते। अतः सर्वजगतः कृते एकमेव “स्पृहणीयं भविष्यं” निर्मातुम् इति दावा कार्यस्य दृष्ट्या न संगच्छते।

Pluriversally coherent futures इति वाक्यांशः अतः सर्वे भागिनः सर्वथा समानानि मूल्यानि स्वीकुर्वन्तु इति न सूचयति। प्रत्युत विविधाः ontological-स्थितयः रक्षिताः सन्तु, तथापि सह क्रियां कर्तुं शक्याः पर्याप्तसमन्वयक्षेत्राणि लभ्यन्ताम् इति अर्थः।

बहुमतमतं स्वयमेव पर्याप्तं किमर्थं न मन्यते?

लेखकः “स्पृहणीयाः भविष्यावस्थाः” इति आरम्भे बहुमतेन सर्वाधिकं इच्छिताभिः भविष्यस्थितिभिः न समीकुरुते। मुख्यकारणम्: बहुमतस्य वर्तमानप्राधान्यानि अपि तैः design-कृतैः तन्त्रैः आकारितानि स्युः, येषु ते जीवन्ति; तानि पर्याप्तं न परीक्षितानि स्युः।

तस्य स्थाने दृष्टिनिर्माणप्रक्रिया सहभागीजनान् स्ववर्तमानमूल्यानि दृश्यानि कर्तुं, विकल्पैः सह संयोगं कर्तुं, कारणानि परस्परं चर्चितुं, परिवर्तनाय पर्याप्तां सामूहिकीं दिशां विकसितुं च प्रेरयति।

एषः दृष्टिकोणः बहुमतमतदानं निषेधयन् प्रक्रियात्मकः प्रस्तावः नास्ति। स्रोतः विशिष्टनिर्णय-यन्त्राणां तकनीकीनियमाः न ददाति। प्रतिपादितः अधिकमूलभूतः मूल्यनिर्देशकः सिद्धान्तः अयम्: वर्तमानप्राधान्यानां गणना आलोचनात्मकविचारविनिमयस्य स्थानं न गृह्णीयात्।

दृष्टिः स्थिरम् अन्तिमलक्ष्यं किमर्थं नास्ति?

transition-प्रक्रियायां जनाः परिवर्तन्ते, अतः भविष्यसम्बद्धाः इच्छाः अपि परिवर्तितुं शक्नुवन्ति। नूतनाः संस्थाः, प्रौद्योगिक्यः, व्यवहाराः, सामाजिकसम्बन्धाश्च भिन्नानि मूल्यानि सम्भवनीयानि कर्तुं शक्नुवन्ति। अतः लेखकस्य model मध्ये दृष्टयः एकवारं लिखित्वा अपरिवर्तिततया अनुसरणीयाः कठोराः अन्तिमबिन्दवः न सन्ति।

दृष्टिनिर्माणं पुनरावृत्तिमत् परिस्थितिप्रतिक्रियाशीलं च प्रक्रिया अस्ति। आरम्भे “इच्छितुं शक्यम्” इति दृश्यते यत् भविष्यं, अनुभवेन परिवर्तनेन च अधिकं इच्छितं भवितुं शक्नोति; विपरीततः आरम्भे आकर्षकदृष्टिः नूतनफलप्रादुर्भावे पुनः परीक्षितुं शक्यते।

प्रायोगिकभविष्य-practices इत्यासां भूमिका

स्रोतः वदति यत् वैकल्पिकाः भविष्याः केवलं वाचिकचर्चायां न स्थापनीयाः। Experiential futures तथा living labs इत्यादयः prefigurative प्रयोगाः जनान् वैकल्पिकजीवनरूपाणि अंशतः अनुभवितुं, तानि वास्तवतः स्पृहणीयानि सन्ति वा न इति अधिकं मूर्ततया मूल्याङ्कयितुं च सहायितुं शक्नुवन्ति।

लेखकः दैनिकयातायातस्य उदाहरणं ददाति: कश्चन जनः आरम्भे motorcar-प्रयोगं त्यक्त्वा bicycle द्वारा कार्यस्थलं गन्तुं न इच्छेत्; किन्तु विकल्पस्य sustainability-सम्बद्धानि कारणानि पर्याप्ततया ज्ञात्वा तं अस्थायितया परीक्षितुं सज्जः भवितुं शक्नोति। तादृशः अनुभवः तस्य इच्छां परिवर्तयितुं शक्नोति वा न वा।

एतदुदाहरणं model इत्यस्य महत्त्वपूर्णं पक्षं दर्शयति: वैकल्पिकभविष्यं पूर्णतया स्वीकर्तुं तेन सह प्रयोगस्य पूर्वशर्तः नास्ति।

अस्मिन् कार्ये radical pragmatism इत्यस्य अर्थः कः?

अस्मिन् कार्ये radical pragmatism इति सा व्यावहारिकी दर्शनदृष्टिः यत्र सर्वेषां सहभागीजनानां पूर्णे अन्तिमे च भविष्यदृष्टौ सहमतिं प्रतीक्ष्य न, वर्तमानसामाजिक-पर्यावरणीयसंकटानां सम्मुखे पर्याप्तानि कारणानि सामूहिकीं प्रेरणां च युक्ताः विकल्पाः परीक्ष्यन्ते, येन अधिकं जीवनधारणसमर्थाः ontological-स्थितयः निर्मातुं शक्यन्ते। अत्र “pragmatic” इति केवलं अल्पकालीनं सरलसमाधानं न; “radical” इति वर्तमानानाम् अस्थिरतन्त्राणां मूलस्थितीन् अपि परिवर्तयितुं आवश्यकतां सूचयति।

“Good enough” सिद्धान्तः

स्रोतः दृष्टिनिर्माणं पूर्णमूल्यसमन्वयः प्राप्तव्यः इति आदर्शवादी प्रक्रिया न मन्यते। लेखकः “good enough”, अर्थात् “पर्याप्ततया उत्तमम्”, इति सिद्धान्तं वदति।

एषः दृष्टिकोणः “किं भविष्यं पूर्णतया श्रेष्ठम्?” इति प्रश्नं अनन्तकालं चर्चितुं न, वर्तमानसंकटस्थितौ परिवर्तनं आरब्धुं पर्याप्तानि कारणानि प्रेरणां च ददतां विकल्पानां प्रयोगं अग्रे स्थापयति।

किन्तु “पर्याप्ततया उत्तमम्” इति अनियमितं वा नैतिकमूल्याङ्कनत्यागः वा न। प्रत्युत पूर्वं वर्तमानाः इच्छाः परीक्षितव्याः, विकल्पाः मूल्याङ्कनीयाः, sustainability-रूपरेखाः प्रकाशनीयाः, भागिनां मध्ये विचारविनिमयः करणीयश्च।

Generative potency — जननशील/परिवर्तनकारी क्षमता

स्रोतः Gümüsay तथा Reinecke इत्येतयोः generative potency इति संकल्पनामपि प्रयुङ्क्ते। एषा भविष्यविचारस्य चिन्तनप्रकारेषु वा व्यवहाररूपेषु वा परिवर्तनं प्रेरयितुं शक्यां क्षमतां सूचयति।

अस्य दृष्ट्या दृष्टिः केवलं “कियत् सुन्दरं दृश्यते?” इति प्रश्नेन न मूल्याङ्क्यते। सा जनान् समस्यां भिन्नतया बोधयति वा, वर्तमानमूल्यानि परीक्षितुं प्रेरयति वा, नूतनव्यवहारान् परीक्षितुं प्रेरयति वा—एतदपि महत्त्वपूर्णम्।

कार्यं एतां generative potency परिमाणात्मक-मानेन न मापयति। संकल्पना सैद्धान्तिकमूल्याङ्कनस्य एकः मापदण्डः इव प्रयुज्यते।

radical pragmatism सामान्यः अल्पकालीनः pragmatism किमर्थं नास्ति?

स्रोतः Tony Fry इत्यस्य अल्पकालीन-उपकरणात्मक pragmatism-विमर्शं प्रस्तुतयति। यदि pragmatism केवलं वर्तमानतन्त्रस्य अन्तर्गतं सुलभतया कार्यं कुर्वन्तः लघुसुधाराः चयनं सूचयेत्, तर्हि defuturing उत्पादयन्त्यः मूलसंस्थाः ontologies च अपरिवर्तिताः स्थातुं शक्नुवन्ति।

radical pragmatism तु प्रयोगं वर्तमानतन्त्रस्य सीमाः रक्षितुं न, अपि तु आवश्यके सति ताः सीमाः एव परिवर्तयितुं प्रयुङ्क्ते। अतः कार्यं incremental लघुसुधाराणां तथा अधिकमूलभूतानां ontological-परिवर्तनानां मध्ये भेदं महत्त्वपूर्णं मन्यते।

एकभविष्यस्य स्थाने परिवर्तन-portfolio

लेखस्य निष्कर्षेषु एकः अयं: transition-oriented futuring एकस्मिन् दृष्टौ बद्धं भवितुं न आवश्यकम्। अनेकाः “इच्छितुं शक्याः भविष्यावस्थाः” पर्याप्तानि कारणानि धारयितुं शक्नुवन्ति; तासां प्रति विविधाः प्रायोगिकपरिवर्तनमार्गाः एकस्मिन् समये अन्वेष्टुं शक्यन्ते।

अतः लेखकः diverse portfolios of transformative action, अर्थात् विविधपरिवर्तनकारीक्रियाणां portfolios, कृते स्थानं ददाति। एषः दृष्टिकोणः भविष्यस्य अनिश्चिततां जनानां मूल्यानां परिवर्तनशीलतां च स्वीकरोति।

अध्ययनस्य विधिः परिणामाश्च

अध्ययनस्य विधिः पारम्परिके “Materials and Methods” रूपे किमर्थं नास्ति?

स्रोतः नूतनं प्रयोगं, सर्वेक्षणं, interview, focus group, field application, data analysis वा न करोति। पृथक् “Materials and Methods” विभागोऽपि नास्ति। कार्यं transition design, future studies, ontological design, sustainability, ethics, pragmatism, pluriversal design इत्येतेषां साहित्येभ्यः आधारं गृह्णाति, संकल्पनात्मकं भेदं सैद्धान्तिकं model च विकसितुम्।

अतः अध्ययनस्य विधिं सर्वाधिकं यथार्थतया साहित्याधारित-संकल्पनात्मक-सिद्धान्तविकासः तथा मूल्यनिर्देशक-संश्लेषः इति वर्णयितुं शक्यते। एषः प्रयोगः नूतनस्य empirical method इत्यस्य नाम न; स्रोतसि कृतस्य वैज्ञानिककार्यस्य स्वरूपं स्पष्टीकरोति।

संकल्पनात्मकनिर्माणं केन क्रमेण प्रवर्तते?

1. transition design मध्ये दृष्टिनिर्माणस्य केन्द्रीयभूमिका निरूप्यते।
2. “वाञ्छनीयभविष्य” इति संकल्पना विविधार्थेषु प्रयुज्यते इति दर्श्यते।
3. वर्तमानाः इच्छाः तथा “इच्छितव्याः” भविष्यावस्थाः इत्येतयोः मूल्यनिर्णयसम्बद्धः भेदः स्पष्टः क्रियते।
4. ontological design जनानाम् इच्छाः design-कृतैः जगद्रूपैः कथम् आकार्यन्ते इति व्याख्यायमानं सैद्धान्तिकं framework इव प्रयुज्यते।
5. defuturing तथा sustain-ability इत्येतानि transition design इत्यस्य मूल्यनिर्देशकदिशं व्याख्यातुं संयोज्यन्ते।
6. “वर्तमानतः इष्टाः”, “इच्छितुं शक्याः”, “स्पृहणीयाः” इति त्रिविधभविष्यभेदः प्रस्ताव्यते।
7. एषः भेदः आत्मपरीक्षणयुक्त-दृष्टिनिर्माणप्रक्रियायां परिवर्त्यते।
8. radical pragmatism वैकल्पिकभविष्येषु प्रायोगिकक्रियाम् आरब्धुं व्यावहारिकदर्शनरूपेण प्रस्ताव्यते।

स्रोतसि sample अथवा dataset अस्ति वा?

न। स्रोतसि research participants, experimental sample, interview group, अथवा संख्यात्मकः dataset नास्ति। अतः sample size, control group, randomization, data split इत्यादयः पद्धतिसम्बद्धाः अंशाः अस्मिन् अध्ययने लागू न भवन्ति।

सांख्यिकीयविश्लेषणम् अस्ति वा?

न। स्रोतः p-value, confidence interval, effect size, regression, hypothesis test, correlation अथवा अन्यां परिमाणात्मक-सांख्यिकीयविधिं न प्रयुङ्क्ते।

गणितीयं सूत्रं समीकरणं वा अस्ति?

न। कार्यस्य योगदानं गणितीयं model नास्ति। “वर्तमानतः इष्टम् → इच्छितुं शक्यम् → स्पृहणीयम्” इति भेदं संख्यात्मक-score, optimization function, decision equation वा रूपेण दर्शयत् किमपि सूत्रं स्रोतसि नास्ति।

अतः Verianla लेखे “भविष्यस्य desirability score” इत्यादृशं कल्पितं समीकरणं न निर्मितम्।

त्रयः वर्गाः निश्चिताः क्रमिकाः चरणाः सन्ति वा?

स्रोतः त्रीन् वर्गान् आत्मपरीक्षणयुक्त-practice इत्यस्य त्रीन् चरणान् इव प्रस्तुतयति; किन्तु model यान्त्रिकः algorithm नास्ति। जनानां मूल्यानि ontological-स्थितयश्च परिवर्तन्ते चेत् मूल्याङ्कनं पुनरावर्तितुं शक्यते। अतः Verianla-चित्रे प्रतिनिवर्तमानः बाणः कार्यस्य iterative vision-बोधं व्याख्यायमानः संकल्पनात्मकः संकेतः; स्रोतसि परिभाषितः गणितीयचक्रः वा अनिवार्यः procedural flow वा नास्ति।

मुख्यं सैद्धान्तिकं फलम् 1: वर्तमान-इच्छा पर्याप्तं मूल्यनिर्देशक-प्रमाणं नास्ति

काचित् भविष्यावस्था अद्य इच्छ्यते इति तथ्यं transition design इत्यस्य लक्ष्यं कर्तुं पर्याप्तं न मन्यते। इच्छा कथं उत्पन्ना, कानि तन्त्राणि पुनरुत्पादयितुं शक्नोति च इति परीक्षितव्यम्।

मुख्यं सैद्धान्तिकं फलम् 2: जनाः अन्यानि वस्तूनि इच्छितुं शक्नुवन्ति

मूल्यानि प्राधान्यवृत्तयश्च अपरिवर्तनीयाः न सन्ति। जनाः वैकल्पिकैः ontological-स्थितिभिः सह अर्थपूर्णं सम्बन्धं स्थापयन्ति चेत्, अन्याः भविष्यावस्थाः किमर्थं वाञ्छनीयाः भवितुं शक्नुवन्ति इति द्रष्टुं शक्नुवन्ति, कालेन वर्तमानप्राधान्यानि परिवर्तयितुं च शक्नुवन्ति।

मुख्यं सैद्धान्तिकं फलम् 3: “स्पृहणीयम्” बहुमतस्य प्राधान्यं नास्ति

लेखकस्य model मध्ये “स्पृहणीयं भविष्यं” आरम्भिकबहुमत-इच्छायाः नाम नास्ति। विविधविकल्पानां मध्ये आत्मपरीक्षणयुक्तः विचारविनिमयः, sustainability-सम्बद्धानि कारणानि, pluriversal-भेदाः, भागिनां मध्ये पर्याप्तः समन्वयश्च विचारणीयाः।

मुख्यं सैद्धान्तिकं फलम् 4: एकमेव सार्वत्रिकं भविष्यं अनिवार्यं नास्ति

pluriversal-दृष्टिकोणः विविधसन्दर्भाः विविधाः भविष्यदृष्टयः जनयितुं शक्नुवन्ति इति स्वीकरोति। अतः कार्यं सर्वैः समाजैः स्वीकर्तव्यं एकमेव आदर्शभविष्यं न परिभाषयति।

मुख्यं सैद्धान्तिकं फलम् 5: दृष्टिः अस्थायी प्रायोगिकी च भवेत्

परिवर्तमानमूल्यानां परिस्थितीनां च सम्मुखे दृष्टयः पुनर्मूल्याङ्कितुं शक्यन्ते। अतः transition-oriented futuring केवलं भविष्यचिन्तनक्रिया न, अपि तु वैकल्पिकाः ontological-स्थितीः अंशतः अनुभवितुं तस्मात् अनुभवात् ज्ञातुं च practice इव विचार्यते।

मुख्यं सैद्धान्तिकं फलम् 6: क्रियायै पूर्णसम्मतिः प्रतीक्षितव्या न

लेखकः प्रतिपादयति यत् socio-ecological संकटानां सम्मुखे अनन्तः मूल्यनिर्देशक-विचारविनिमयः निष्क्रियतायां परिणमितुं शक्नोति। यदि पर्याप्तानि कारणानि, प्रेरणा, भागिनां समन्वयश्च सन्ति, तर्हि विकल्पानां नियंत्रितपरीक्षणं radical pragmatism इत्यस्य केन्द्रे स्थाप्यते।

कार्ये समर्थिताः व्याख्याः

• transition design मध्ये “वाञ्छनीयभविष्य” इति संकल्पना विविधेषु मूल्यनिर्णयसम्बद्धेषु अर्थेषु प्रयुज्यते।
• “इष्टभविष्य” तथा “स्पृहणीयभविष्य” इत्येतयोः संकल्पनात्मकं भेदं कर्तुं शक्यते, लेखकश्च तत् आवश्यकं मन्यते।
• ontological design वर्तमानाः इच्छाः कथम् आकारं प्राप्नुवन्ति इति परीक्षितुं सैद्धान्तिकं framework ददाति।
• त्रयः संकल्पनाः आत्मपरीक्षणयुक्त-दृष्टिनिर्माणप्रक्रियायाः सैद्धान्तिकसंरचनारूपेण प्रस्ताव्यन्ते।
• Sustain-ability लेखकस्य redirective practice दृष्टिकोणे प्रमुखा मूल्यनिर्देशकदिशा अस्ति।
• Pluriversality एकस्य सार्वत्रिकभविष्यदृष्टेः स्थाने बहुविधाः सन्दर्भसंवेदनशीलाः भविष्यदृष्टयः विचारयितुं समर्थनं करोति।
• radical pragmatism पर्याप्ततया कारणसमर्थितेषु वैकल्पिकभविष्येषु प्रायोगिकक्रियां प्रोत्साहयन् दर्शनदृष्टिकोणः इति प्रस्ताव्यते।

कार्ये न समर्थिताः व्याख्याः

• त्रिचरणात्मकं framework empirical-रूपेण अन्याभ्यः vision-methods इत्येभ्यः श्रेष्ठम् इति न प्रदर्शितम्।
• model सामाजिकसम्मतिं निश्चिततया वर्धयति इति न मापितम्।
• “स्पृहणीयं” भविष्यं स्वयमेव गणयन् वस्तुनिष्ठः scoring-system नास्ति।
• प्रत्येकः सहभागी आत्मपरीक्षणयुक्तप्रक्रियायाः अन्ते समानानि मूल्यानि स्वीकुर्यात् इति न प्रतिपाद्यते।
• pluriversal alignment सर्वान् संघर्षान् निवारयति इति न दर्शितम्।
• विशिष्ट-policy-फलितेषु radical pragmatism अधिकं सफलम् इति अस्मिन् लेखे न परीक्षितम्।
• स्रोतः एकमेव राजनैतिकम्, आर्थिकम्, सामाजिकं वा भविष्य-model “सम्यक् भविष्य” इति न प्रस्तावयति।

अध्ययनस्य पद्धतिसम्बद्धाः व्याख्यासम्बद्धाश्च मर्यादाः

प्रथमा मर्यादा—framework संकल्पनात्मकम् अस्ति। स्रोतः स्वप्रस्तावितैः त्रिभिः वर्गैः कृतं नूतनं participant-study अथवा application-project न प्रस्तुतयति। अतः वास्तविकेषु दृष्टिनिर्माणक्रमेषु model कथं व्यवहारं करिष्यति इति अस्मिन् लेखे empirical-रूपेण न मापितम्।

द्वितीया मर्यादा—“पर्याप्तः समन्वयः”, “पर्याप्ता प्रेरणा”, “pluriversal coherence” इत्यादयः संकल्पनाः परिमाणात्मक-निर्णयसीमासु न परिवर्तिताः। एतत् संकल्पनात्मकं लाघवं ददाति, किन्तु प्रयोगे विविधाः facilitators एताः संकल्पनाः भिन्नतया व्याख्यातुं शक्नुवन्ति इति अपि सूचयति। स्रोतः एताभ्यः standard measurement scale न विकसितवान्।

तृतीया मर्यादा—कार्यस्य नैतिकं मूल्यनिर्देशकं च स्वरूपम्। Sustain-ability प्रमुखा मूल्यनिर्देशकदिशा इति चयनं empirical laboratory finding इत्यतः न, कार्यस्य सैद्धान्तिकरूपरेखायाः उत्पद्यते।

चतुर्थी मर्यादा—लेखः विशिष्टे field-context मध्ये परीक्षितं application protocol न ददाति। transition design परियोजनासु कः participant-selection, का facilitation-method, का decision-procedure वा सर्वोत्तमा इति स्रोतसि standardize न क्रियते।

अध्ययनस्य बलस्थानम्

अध्ययनस्य मुख्यं बलस्थानम्—transition design मध्ये प्रायः एकेन “desirable” इति पदेन व्यक्तां संकल्पनां त्रिषु भिन्नेषु मूल्यनिर्णयसम्बद्धेषु अवस्थासु विभज्य, विवादः कुत्र अस्ति इति दृश्यं करोति। एषः भेदः “जनाः किं इच्छन्ति?” इति प्रश्नं “अन्यत् किं इच्छितुं शक्नुवन्ति?” तथा “किम् इच्छितुं पर्याप्तानि कारणानि सन्ति?” इत्येताभ्यां प्रश्नाभ्यां मिश्रयितुं न्यूनं कर्तुम् इच्छति।

model अपि एतं विचारं दृष्टिनिर्माणस्य केन्द्रं नयति यत् design केवलं भविष्यसमाधानानि न निर्माति; जनाः भविष्यविषये किं चिन्तयितुं शक्नुवन्ति, किं वाञ्छनीयम् इति पश्यन्ति च—एतदपि आकारयति।

Verianla Live / Live Figure अनुकूलता

कार्यं Live Process कृते आंशिकतया अनुकूलम्। त्रयः संकल्पनात्मकचरणाः क्रमशः प्रमुखतया दर्शयितुं शक्यन्ते; वर्तमानाः इच्छाः परीक्षितुं आरभ्य विकल्पान् मूल्याङ्कयितुं, ततो स्पृहणीयदृष्टीनां विचारविनिमयं प्रति गच्छन् क्रमः चलच्चित्ररूपेण दर्शयितुं शक्यते। किन्तु स्रोतः time series, quantitative data, मापिता transition probability वा न ददाति; अतः Live Data, quantitative graph, simulation वा निर्मातुं वैज्ञानिकदृष्ट्या अनुकूलं नास्ति।

स्रोतः तथा विधेः विषये टिप्पणी

मूलशीर्षकम्: Towards futures worth wanting: Three notions of desirable futures in transition-oriented futuring

तुर्की-प्रकाशनशीर्षकम्: स्पृहणीयानां भविष्यावस्थानां दिशि: संक्रमणं प्रति उन्मुखे भविष्यचिन्तने वाञ्छनीयानां भविष्यावस्थानां त्रयः बोधाः

लेखकः: Samuel Yu.

Affiliation: Transdisciplinary School, University of Technology Sydney.

सम्पर्कः: PDF मध्ये Samuel Yu इत्यस्य University of Technology Sydney ई-मेल-सङ्केतः प्रदत्तः। पृथक् “corresponding author” इति label नास्ति; कार्यं एकलेखककृतम्।

Platform: SSRN.

SSRN abstract संख्या: 7624999.

DOI: 10.2139/ssrn.7624999.

SSRN प्रकाशन/अपलोड दिनाङ्कः: 17 October 2026.

पृष्ठसंख्या: 25.

स्रोतप्रकारः: सैद्धान्तिक/संकल्पनात्मक-अध्ययनस्य preprint। नूतनं experimental अथवा empirical data न उत्पादयति।

Peer-review स्थितिः: अपलोड-कृते PDF मध्ये स्पष्टतया “This preprint research paper has not been peer reviewed” इति वाक्यम् अस्ति। 30 October 2026 पर्यन्तं पूर्णशीर्षकस्य bibliographic verification मध्ये अस्यैव कार्यस्य पृथक् peer-reviewed journal-version न ज्ञातम्।

Journal / volume / issue: नास्ति; अपलोड-कृतं कार्यं SSRN preprint अस्ति।

Publisher: स्रोतसि journal-publisher इत्यस्य अभिलेखः नास्ति।

आधिकारिक-सूत्रम्: https://ssrn.com/abstract=7624999

License: अपलोड-कृते PDF मध्ये तथा परीक्षिते दृश्यमाने SSRN bibliographic record मध्ये स्पष्टा Creative Commons अथवा अन्य reuse-license न निर्दिष्टा। अतः स्रोतपृष्ठस्य design अथवा table-image अक्षरशः न प्रतिलिपिकृतम्; वैज्ञानिकाः संकल्पनात्मकसम्बन्धाः स्वतन्त्र-HTML-table तथा अमानक-मापयुक्त-SVG रूपेण पुनः व्यक्ताः।

सन्दर्भसूची: SSRN bibliographic record 64 स्रोतांसि दर्शयति। स्रोतांसि future studies, transition design, ontological design, pragmatism, ethics, sustainability transitions, pluriversal design, experiential futures इत्यादीन् क्षेत्रान् व्याप्नुवन्ति।

औपचारिक-विधिविभागः: पृथक् Materials and Methods विभागः नास्ति। कार्यं साहित्यसमर्थितेन सैद्धान्तिक/संकल्पनात्मक-संश्लेषेण नूतनं categorical framework प्रस्तावयति।

Sample: नास्ति।

Control group: नास्ति।

Dataset: नूतनः empirical dataset नास्ति।

सांख्यिकीयविश्लेषणम्: नास्ति।

सूत्रं समीकरणं च: स्रोतसि गणितीयं सूत्रं समीकरणं वा नास्ति।

Funding: अपलोड-कृते PDF मध्ये पृथक् funding statement न ज्ञातम्।

Conflict of interest: अपलोड-कृते PDF मध्ये पृथक् conflict-of-interest statement न ज्ञातम्।

Data availability: नूतनः dataset नास्ति; PDF मध्ये पृथक् data availability statement अपि न ज्ञातम्।

Author contributions: कार्यं एकलेखककृतम्; पृथक् CRediT/author-contributions विभागः नास्ति।

स्रोत-अन्तर्गत-संपादकीय-टिप्पणी: preprint मध्ये केचन लेखन-व्याकरणसम्बद्धाः दोषाः सन्ति। एकस्मिन् citation मध्ये “(PAGE)” इति placeholder अवशिष्टः; केषुचित् स्रोत-DOI मध्ये “https://doi.org/https://doi.org/...” इति पुनरुक्त-URL-रचना दृश्यते। एते संपादकीयदोषाः Verianla द्वारा नूतनं वैज्ञानिकविषयं निर्माय न पूरिताः।

स्रोतसारणी: 17 पृष्ठे त्रयाणां वाञ्छनीयभविष्य-बोधानां तथा प्रत्येकस्य आलोचनात्मकमूल्याङ्कनकार्यस्य सारं ददती द्विस्तम्भिका सारणी अस्ति। एषा सूचना Verianla लेखे स्वतन्त्र-HTML-table तथा मूल-अमानक-मापयुक्त-process-schema द्वारा पुनः व्यक्ता।

मुख्यः वैज्ञानिक-व्याख्यामर्यादा: त्रिविध-framework सैद्धान्तिकः प्रस्तावः अस्ति। कार्यं field application मध्ये framework इत्यस्य प्रभावशीलतां, participant-consensus वर्धनस्य परिमाणं, sustainability-results वा प्रयोगात्मकतया न मापयति।