Keçid yönümlü gələcəkqurma (transition-oriented futuring), daha dayanıqlı ictimai çevrilmələrə istiqamət vermək məqsədilə alternativ gələcəklərin tənqidi şəkildə təsəvvür edildiyi, qiymətləndirildiyi və vizyonlara çevrildiyi gələcək araşdırmaları və dizayn praktikasıdır. Samuel Yu-nun bu konseptual işi keçid dizaynında tez-tez işlədilən “arzuolunan gələcək” ifadəsinin əslində bir-birindən fərqli normativ mənaları əhatə etdiyini irəli sürür və onları üç kateqoriyaya ayırır: istənən gələcəklər (futures wanted), istənilə biləcək gələcəklər (futures which could be wanted) və arzulamağa dəyər gələcəklər (futures worth wanting).

İşin çıxış nöqtəsi sadə, lakin mühümdür: insanların bu gün müəyyən bir gələcəyi istəməsi həmin gələcəyin həqiqətən ictimai çevrilmənin hədəfi olmalı olduğunu öz-özünə göstərmir. Mövcud arzular insanların yaşadığı iqtisadi, texnoloji, mədəni, siyasi və maddi sistemlər tərəfindən formalaşdırıla bilər. Buna görə keçid dizaynında vizyon yaratmağın vəzifəsi yalnız “insanlar gələcəkdə nə istəyirlər?” sualını vermək deyil, eyni zamanda “biz bunu niyə istəyirik?”, “başqa nəyi istəyə bilərdik?” və “hansı gələcəkləri istəmək üçün kifayət qədər əsasımız var?” suallarını da açmaqdır.

Müəllif bu fərqləndirməni ontoloji dizayn (ontological design), defuturing və sustain-ability anlayışlarını birləşdirən nəzəri çərçivədə inkişaf etdirir. Ontoloji dizaynın əsas fikri budur ki, insanlar dünyanı dizayn etdikləri kimi, dizayn edilmiş dünya da insanların davranışlarını, dəyərlərini, arzularını və gələcək təsəvvürlərini yenidən formalaşdırır. Buna görə gələcəyin “arzuolunan” olub-olmaması dizayn edilmiş mövcud dünyanın dəyərlərindən asılı olmayan neytral qiymətləndirmə deyil.

Üç kateqoriya xətti və mexaniki qərar alqoritmi deyil. Müəllif onları refleksiv vizyon yaratmağın üç tənqidi mərhələsi kimi təklif edir. Birinci mərhələdə mövcud arzular görünən edilir və onların necə formalaşdığı sorğulanır. İkinci mərhələdə insanların başlanğıcda istəmədiyi, lakin əsaslarını anladıqda istəyə biləcəyi alternativ gələcəklər ciddi şəkildə qiymətləndirilir. Üçüncü mərhələdə isə müxtəlif seçimlər arasında vahid universal “ən yaxşı gələcək” axtarmaq əvəzinə, həyatı davam etdirmə qabiliyyətini dəstəkləyən, aktorlar arasında kifayət qədər əsaslandırma və uyğunluq yaradan və çevrilmə yönündə fəaliyyəti motivasiya edə bilən gələcəklər müzakirə olunur.

İşin mühüm məhdudiyyəti budur: bu çərçivə empirik təcrübə ilə sınaqdan keçirilməyib. Mənbə üçmərhələli modelin başqa yanaşmalardan daha yaxşı ictimai nəticələr yaratdığını göstərən sahə eksperimenti, müqayisəli verilənlər toplusu və ya statistik təhlil təqdim etmir. Məqalənin töhfəsi “arzuolunan gələcək” anlayışını daha aydın və tənqidi düşünməyə imkan verən nəzəri dil və tətbiq modeli təklif etməsidir.

Keçid dizaynı niyə gələcək vizyonları ilə maraqlanır?

Keçid dizaynı (transition design), dizaynın yalnız ayrı-ayrı məhsul, xidmət və ya istifadəçi təcrübələri yaratmaqla məhdudlaşmamasını, uzunmüddətli ictimai və sosial-ekoloji çevrilmələrə töhfə verməli olduğunu müdafiə edən dizayn yanaşmasıdır. Mənbədə təqdim olunan çərçivədə dizayn mövcud dayanıqsız sistemlərin xırda təfərrüatlarını yaxşılaşdırmaqdan daha geniş vəzifə daşıyır: cəmiyyətlərin daha dayanıqlı və ədalətli həyat formalarına yönəlməsinə töhfə verəcək müdaxilələrin və çevrilmə yollarının dizayn edilməsi.

Bu yanaşmada vizyonların rolu gələcəyi dəqiq proqnozlaşdırmaq deyil. Vizyon dəyişikliyin hansı istiqamətdə arzuolunan ola biləcəyinə dair normativ yön verir. Daha sonra dizaynerlər və digər keçid aktorları bugünkü şəraitlə arzu olunan gələcək arasındakı mümkün yolları araşdıra bilərlər.

Mənbə bu kontekstdə backcasting yanaşmasına da toxunur. Backcasting mövcud meyilləri gələcəyə doğru uzadıb “nə olacaq?” deyə soruşmaqdan fərqli olaraq əvvəlcə arzu olunan gələcəkdəki vəziyyəti düşünür, sonra isə “o gələcəkdən bu günə geriyə baxdıqda hansı çevrilmələr baş verməlidir?” sualı ilə mümkün keçid yollarını araşdırır.

Lakin müəllifin əsas problemi backcasting və ya vizyon yaratma texnikasından daha əvvəl ortaya çıxır: başlanğıcda hansı gələcək vizyonunu “arzuolunan” qəbul edəcəyik?

Ədəbiyyatdakı əsas konseptual problem

Mənbə gələcək araşdırmaları və keçid dizaynı ədəbiyyatında desired, desirable, preferred və preferable kimi ifadələrin çox vaxt bir-birinə yaxın və ya sinonim şəkildə işləndiyini bildirir. Halbuki bunlar eyni normativ iddianı daşımaq məcburiyyətində deyil.

Müəllif xüsusilə iki əsas istifadə formasını ayırır:

• Bir gələcəyin insanlar və ya qurumlar tərəfindən istənməsi.
• Bir gələcəyin insanların istəməli olduğu və ya ona yönəlmək üçün kifayət qədər əsasın olduğu gələcək olması.

Birinci yanaşma mövcud üstünlükləri hədəfə çevirir. İkinci yanaşma isə mövcud üstünlüklərin özünü qiymətləndirmə predmetinə çevirir. Məqalənin nəzəri problemi məhz burada yaranır: “istənən” ilə “arzulamağa dəyər” eyni şey deyil.

Müəllif John Dewey-in müzakirəsindən çıxış edərək bir şeyin faktiki arzu edilməsinin yalnız onun həqiqətən arzu edilməyə dəyər olub-olmaması sualını başlatdığını, bu sualı həll etmədiyini vurğulayır. Buna görə vizyon yaratmaq iştirakçıların mövcud arzularını toplayıb çoxluğun üstünlüyünü gələcək vizyonuna çevirən mexaniki proses ola bilməz.

Üç Arzuolunan Gələcək Kateqoriyası Arasındakı Fərq Nədir?

Üç kateqoriya insanların bu gün nə istədiyini qeydə almaqdan başlayaraq alternativ arzuların həqiqətən qiymətləndirilməsinə və sonda çevrilmə üçün kifayət qədər əsas, motivasiya və aktor uyğunluğu yaradan gələcəklərin seçilməsinə uzanan üç refleksiv mərhələni fərqləndirir: futures wanted mövcud arzuları, futures which could be wanted şəxsin hələ istəməsə belə istəmək üçün səbəb görə biləcəyi alternativləri, futures worth wanting isə tənqidi və kontekstə həssas müzakirə nəticəsində çevrilmə üçün izlənməyə dəyər hesab edilən vizyonları ifadə edir.

1. İstənən gələcəklər — Futures wanted

İstənən gələcəklər, fərdlərin, icmaların və ya digər aktorların hazırda gerçəkləşməsini arzuladığı gələcək vəziyyətlərdir. Bir şəxsin eyni anda birdən çox gələcək istəməsi mümkündür və bu arzular zamanla dəyişə bilər.

Bu kateqoriya ilk baxışda sadə görünür: “İnsanlar gələcəkdə nə istəyirlər?” Lakin müəllifin əsas məqsədi bu cavabı birbaşa vizyona çevirmək deyil. Əksinə, bu arzuların necə yarandığını üzə çıxarmaqdır.

Ontoloji dizayn baxımından insan arzuları tamamilə müstəqil daxili üstünlük sahəsindən yaranmır. İnsanların yaşadığı evlər, şəhərlər, nəqliyyat sistemləri, istehlak bazarları, texnologiyalar, qurumlar və gündəlik praktikalar hansı həyat formalarının normal, mümkün və ya arzuolunan göründüyünə təsir edir.

Buna görə bir insan gələcəkdə müəyyən həyat tərzini niyə istədiyini heç vaxt sorğulamamış ola bilər. Mənbə bu nöqtədə Sohail Inayatullah-ın “used futures” anlayışına müraciət edir. “İstifadə olunmuş gələcəklər” başqa yerlərdən mənimsənmiş, kifayət qədər sorğulanmadan qəbul edilmiş və mövcud kontekst üçün uyğun olmayan, zərərli və ya özgün olmayan gələcək təsvirlərini ifadə edir.

Beləliklə, “istənən gələcəklər” mərhələsində elmi və etik vəzifə yalnız üstünlüklər siyahısı hazırlamaq deyil. Aktorların mövcud arzularını, dəyərlərini və dayanıqlılıq anlayışlarını görünən etmək və bunların hansı ontoloji şərtlər daxilində formalaşdığını sorğulamaqdır.

İstənməyən gələcəklər

Mənbə “istənən gələcəklər” anlayışının qarşısında istənməyən gələcəkləri də nəzərdən keçirir. Bunlar aktorların gerçəkləşməsini istəmədiyi gələcəklərdir. Keçid dizaynı kontekstində dayanıqsız gələcəklər ümumiyyətlə qaçılmalı gələcəklər kimi qiymətləndirilir.

Lakin burada da problem yaranır: dayanıqlılığın nə demək olduğu barədə bütün aktorlar eyni anlayışa malik deyil. Mənbə nümunə olaraq iqtisadi artımı ekoloji texnologiyalarla davam etdirməyə çalışan green growth yanaşması ilə iqtisadi istehsal və istehlak miqyasının kiçildilməsini müzakirə edən degrowth perspektivlərinin eyni gələcək vizyonunu yaratmaya biləcəyinə diqqət çəkir.

Buna görə yalnız “hamımız dayanıqlı gələcək istəyirik” demək normativ fərqləri həll etmir. İnsanların dayanıqlılıqdan nə anladığının da açılması lazımdır.

2. İstənilə biləcək gələcəklər — Futures which could be wanted

İstənilə biləcək gələcəklər, şəxsin hələ mövcud üstünlüyü olmayan, lakin əsaslarını anlaya bildiyi və gələcəkdə mənimsəməyi düşünə biləcəyi alternativ gələcəklərdir.

Bu kateqoriya insanların dəyərlərinin və üstünlüklərinin dəyişə biləcəyi fərziyyəsinə əsaslanır. İnsan yalnız mövcud üstünlükləri ilə məhdudlaşmır; başqa ontoloji mövqelərlə, başqa həyat formaları ilə və başqa dəyər sistemləri ilə ciddi şəkildə qarşılaşdıqda nəyi arzuolunan hesab etdiyi dəyişə bilər.

Mənbə bunu izah etmək üçün vegan gələcək nümunəsindən istifadə edir. Bir insan vegan həyat tərzini şəxsən istəməyə bilər; lakin başqa insanların bunu niyə daha dayanıqlı və ya etik seçim kimi gördüyünü anlaya bilər. Bu halda vegan gələcək onun mövcud “istənən gələcəyi” deyil, lakin “istənilə biləcək gələcək” halına gələ bilər.

Buradakı kritik şərt alternativlə yalnız səthi şəkildə qarşılaşmaq deyil. Müəllif alternativ gələcəyi müdafiə edən şəxslərin onun niyə arzuolunan olduğunu izah edə bilməli və digər aktorların bu əsaslarla mənalı şəkildə münasibət qura bilməli olduğunu bildirir.

Alternativin əsasını anlamaq onu avtomatik qəbul etmək demək deyil. Bu fərq məqalənin mühüm tərəflərindən biridir. İnsan bir gələcək üçün səbəblərin olduğunu qəbul etdiyi halda hələ də onu şəxsən istəməyə bilər.

Alternativ gələcəklər niyə çoxlu saxlanılır?

Müəllif erkən mərhələdə yalnız bir alternativ vizyonun seçilməsini təklif etmir. Eyni anda birdən çox “istənilə biləcək gələcək” qiymətləndirilə bilər. Məqsəd mümkün çevrilmə sahəsini genişləndirmək və mövcud üstünlüklərin gələcəyə dair təxəyyülü lazım olduğundan artıq məhdudlaşdırmasının qarşısını almaqdır.

Bu çoxluq sonradan qaçılmaz olaraq müzakirə probleminə çevrilir. Birdən çox gələcək əsaslandırıla bilirsə, hansı gələcəyin həqiqətən çevrilmə vizyonuna çevriləcəyinə qərar vermək lazımdır.

Dəyərlər sabit deyilsə, vizyonlar da sabit deyil

Ontoloji dizayn perspektivinə görə insanlar yalnız dünyanı dəyişdirmir; dəyişən dünya da insanları dəyişdirir. Çevrilmə prosesində yeni texnologiyalar, qurumlar, gündəlik praktikalar və sosial münasibətlər yarandıqda insanların dəyərləri və gələcək üstünlükləri də dəyişə bilər.

Buna görə mənbə vizyonları dəyişməz son hədəflər kimi deyil, hərəkət edə bilən ideallar kimi düşünür. Vizyon yaratmaq birdəfəlik fəaliyyət deyil; dəyişən şərtlər və dəyişən aktorlarla təkrar-təkrar qiymətləndirilməli iterativ prosesdir.

3. Arzulamağa dəyər gələcəklər — Futures worth wanting

Arzulamağa dəyər gələcəklər, müxtəlif gələcək ehtimalları tənqidi və refleksiv şəkildə qiymətləndirildikdən sonra aktorların çevrilmə istiqamətində fəaliyyətə keçməsi üçün kifayət qədər əsas və motivasiya yaradan, həyatı davam etdirmə qabiliyyəti ilə uyğun gələcək vizyonlarıdır.

Bu kateqoriya sadəcə çoxluğun istədiyi gələcək demək deyil. Müəllif açıq şəkildə “arzulamağa dəyər” gələcəyin çoxluğun başlanğıcdakı üstünlüyü ilə müəyyən edilməməli olduğunu müdafiə edir. Məqsəd iştirakçılar arasında kontekstə həssas alignment, yəni kifayət qədər istiqamət uyğunluğu yaratmaqdır.

Bu uyğunluğun yekdillik mənasına gəlməsi də lazım deyil. Müəllif pluriversal keçidləri qəbul etdiyi üçün hamının bir gələcəyi ən yaxşı seçim kimi görməsini gözləmir. Birdən çox gələcək eyni anda kifayət qədər əsaslandırılmış ola bilər.

Beləliklə, iş vahid ideal dünya seçməyə çalışan klassik utopiya anlayışından uzaqlaşır. “Arzulamağa dəyər gələcəklər” müxtəlif kontekstlərdə bir-birindən fərqli ola bilən pluriversal şəkildə tutarlı vizyonlar toplusu daxilində düşünülə bilər.

Ontoloji Dizayn Bu Modeldə Niyə Vacibdir?

Ontoloji dizayn vacibdir, çünki iş insanların gələcəkdə nəyi arzuolunan hesab etməsinin yalnız fərdi üstünlüklərdən doğmadığını; insanların yaşadığı dizayn edilmiş obyektlərin, texnologiyaların, qurumların, infrastrukturların və sosial nizamların da insanlara geri təsir edərək onları formalaşdırdığını müdafiə edir. Buna görə mövcud arzuların tənqidi qiymətləndirilməsi onları yaradan və ya davam etdirən dizayn edilmiş dünyaların da araşdırılmasını tələb edir.

“Biz dizayn edirik, dizayn etdiklərimiz də bizi dizayn edir” düşüncəsi

Ontoloji dizaynın işdəki əsas məntiqi odur ki, dizaynın təsiri məhsul ortaya çıxdıqdan sonra bitmir. Dizayn edilmiş obyektlər, infrastrukturlar və qurumlar daha sonra insanların nə edə biləcəyini, nəyi normal hesab etdiyini və hansı davranışların asan və ya çətin olduğunu müəyyən etməyə davam edir.

Məsələn, nəqliyyatı əsasən avtomobilə görə dizayn edilmiş şəhər yalnız avtomobil istifadəsinə imkan verən fiziki infrastruktur deyil. Belə şəhər gündəlik məsafə qavrayışını, yaşayış yeri və iş yeri münasibətlərini, vaxtdan istifadəni və hətta gələcəkdə “yaxşı nəqliyyat” anlayışını formalaşdıra bilər.

Bu nümunə işin özünəməxsus eksperimental tapıntısı deyil; ontoloji dizaynın məqalədə istifadə olunan ümumi məntiqini izah edən öyrədici nümunədir.

Defuturing nədir?

Defuturing, Tony Fry-ın işlərindən istifadə olunan və mövcud dizayn edilmiş dünyaların gələcəkdə həyatın davam etdirilə bilməsi imkanlarını azaldan və ya aradan qaldıran istiqamətini ifadə edən anlayışdır. Azərbaycan dilində birsözlü, yerləşmiş qarşılığı olmadığı üçün mənbə termini qorunur.

Mənbənin yanaşmasında dayanıqsız istehsal, istehlak və həyat sistemləri yalnız bugünkü ekoloji zərərlərə görə problemli deyil; gələcəkdə hansı həyat şərtlərinin mümkün olacağını da getdikcə məhdudlaşdırır. Bu mənada dayanıqsız dizayn gələcək imkanlarını “geri çəkir”.

Redirective practice, yəni istiqaməti dəyişdirən praktika isə defuturing yaradan sosial-maddi sistemlərdən həyatı daha uzun müddət dəstəkləyə biləcək şərtlərə doğru yönəlməyi məqsəd qoyur.

Sustain-ability niyə defislə yazılır?

Mənbə Tony Fry-ın sustain-ability yazılışını xüsusi olaraq işlədir. İngilis dilindəki defis dayanıqlılığı çatılacaq sabit son vəziyyət kimi deyil, həyatı davam etdirmək qabiliyyətini zaman boyu qoruma və yenidən yaratma tutumu kimi düşünməyə diqqət çəkir.

Bu çərçivədə “dayanıqlı olduq və vəzifə tamamlandı” tipli son nöqtə yoxdur. Ekoloji, ictimai və texnoloji şərtlər dəyişdiyi üçün həyatı davam etdirməyin yolları da daim yenidən qiymətləndirilməlidir.

Buna görə məqalədə sustain-ability “arzulamağa dəyər gələcəklər” üçün ən əsas normativ meyarlardan birinə çevrilir. Lakin müəllif bunu sabit riyazi optimallaşdırma meyarına çevirmir. Sustain-ability üçün bal, hədd və ya formula verilmir.

Pluriversality nə deməkdir?

Pluriversality, vahid universal ontologiya, vahid həyat tərzi və ya vahid “doğru gələcək” anlayışı əvəzinə müxtəlif dünyaların, dəyər sistemlərinin və mövcudluq formalarının birlikdə tanınmasına əsaslanan perspektivdir.

Məqalə bu anlayışı vacib hesab edir, çünki dayanıqlılıq və arzuolunanlıq müxtəlif cəmiyyətlər, mədəniyyətlər və aktorlar üçün eyni şəkildə müəyyən edilməyə bilər. Buna görə bütün dünyaya tətbiq olunacaq vahid “arzulamağa dəyər gələcək” yaratmaq iddiası işin yanaşması ilə uyğun deyil.

Pluriversally coherent futures ifadəsi buna görə bütün aktorların tamamilə eyni dəyərləri mənimsəməsi demək deyil. Daha çox müxtəlif ontoloji mövqelərin mövcudluğunu qoruyarkən birlikdə hərəkət edilə biləcək kifayət qədər uyğunluq sahələrinin tapılmasına işarə edir.

Çoxluq səsi niyə təkbaşına kifayət sayılmır?

Müəllif “arzulamağa dəyər gələcəkləri” çoxluğun başlanğıcda ən çox istədiyi gələcəklərlə eyniləşdirmir. Bunun əsas səbəbi çoxluğun mövcud üstünlüklərinin də insanların yaşadığı dizayn edilmiş sistemlər tərəfindən formalaşdırılmış və kifayət qədər sorğulanmamış ola bilməsidir.

Bunun əvəzinə vizyon yaratma prosesi iştirakçıların mövcud dəyərlərini görünən etmələrini, alternativlərlə qarşılaşmalarını, əsasları qarşılıqlı müzakirə etmələrini və çevrilmə üçün kifayət qədər ortaq istiqamət inkişaf etdirmələrini hədəfləyir.

Bu yanaşma çoxluq səsverməsini qadağan edən prosedur təklifi deyil. Mənbə müəyyən qərar mexanizmlərinin texniki qaydalarını vermir. Müdafiə olunan daha təməl normativ prinsipdir: mövcud üstünlüklərin sayılması tənqidi müzakirənin yerini tutmamalıdır.

Vizyon niyə sabit son hədəf deyil?

İnsanlar keçid prosesində dəyişdiyi üçün gələcəyə dair istəkləri də dəyişə bilər. Yeni qurumlar, texnologiyalar, davranışlar və sosial münasibətlər fərqli dəyərləri mümkün edə bilər. Buna görə müəllifin modelində vizyonlar bir dəfə yazılıb dəyişmədən izlənəcək sərt son nöqtələr deyil.

Vizyon yaratmaq təkrarlanan və şərtlərə cavab verən prosesdir. Bir gələcək başlanğıcda “istənilə biləcək” görünərkən təcrübə və çevrilmə nəticəsində daha güclü şəkildə istənə bilər; əksinə, başlanğıcda cəlbedici görünən vizyon yeni nəticələr ortaya çıxdıqda yenidən sorğulana bilər.

Eksperimental gələcək praktikalarının rolu

Mənbə alternativ gələcəklərin yalnız şifahi müzakirədə saxlanmamalı olduğunu da müdafiə edir. Experiential futures və living labs kimi prefiqurativ tətbiqlər insanların alternativ həyat formalarını qismən təcrübə etməsinə və onların həqiqətən arzulamağa dəyər olub-olmadığını daha konkret şəkildə qiymətləndirməsinə kömək edə bilər.

Müəllif gündəlik nəqliyyat üzərindən nümunə verir: bir insan avtomobildən istifadəni dayandırıb velosipedlə işə getməyi başlanğıcda arzulamaya bilər; lakin bu seçimin dayanıqlılıq əsaslarını kifayət qədər anlaması onu müvəqqəti olaraq sınamağa açıq edə bilər. Belə təcrübə həmin insanın arzusunu dəyişə də bilər, dəyişməyə də.

Bu nümunə modelin mühüm tərəfini göstərir: alternativ gələcəyi tamamilə mənimsəmək onunla təcrübə aparmağın ilkin şərti deyil.

Radikal Praqmatizm Bu İşdə Nə Deməkdir?

Radikal praqmatizm işdə bütün iştirakçıların qüsursuz və son gələcək vizyonunda razılaşmasını gözləmək əvəzinə, mövcud sosial-ekoloji böhranlar qarşısında kifayət qədər əsas və ortaq motivasiya daşıyan alternativləri sınayaraq daha dayanıqlı ontoloji şərtlər yaratmağa yönələn praktik fəlsəfədir; “praqmatik” burada yalnız qısamüddətli asan həll tapmaq demək deyil, “radikal” ölçü mövcud dayanıqsız sistemlərin əsas şərtlərini də dəyişdirmək zərurətini ifadə edir.

“Good enough” prinsipi

Mənbə vizyon yaratmağı qüsursuz dəyər uyğunluğuna çatılmalı idealist proses kimi görmür. Müəllif “good enough”, yəni “kifayət qədər yaxşı” prinsipindən danışır.

Bu yanaşma “hansı gələcək mütləq şəkildə ən yaxşıdır?” sualı üzərində sonsuza qədər mübahisə etmək əvəzinə, mövcud böhran şəraitində çevrilməni başlatmaq üçün kifayət qədər əsas və motivasiya yaradan seçimlərlə təcrübə aparmağı önə çıxarır.

Lakin “kifayət qədər yaxşı” təsadüfi və ya etik qiymətləndirmədən imtina edilmiş demək deyil. Əksinə, əvvəlcə mövcud arzular sorğulanmalı, alternativlər qiymətləndirilməli, dayanıqlılıq çərçivələri açılmalı və aktorlar arasında müzakirə aparılmalıdır.

Generative potency — yaradıcı/çevrilməni törədən potensial

Mənbə Gümüsay və Reinecke-nin generative potency anlayışına da müraciət edir. Bu ifadə gələcək ideyasının düşünmə və ya praktika formalarında çevrilməni işə sala bilmə potensialına işarə edir.

Bu baxımdan vizyon yalnız “nə qədər gözəl görünür?” sualı ilə qiymətləndirilmir. İnsanların problemi fərqli şəkildə anlamasına, mövcud dəyərləri sorğulamasına və ya yeni davranışları sınamasına səbəb olub-olmaması da vacibdir.

İş bu yaradıcı potensialı kəmiyyət şkalası ilə ölçmür. Anlayış nəzəri qiymətləndirmə meyarlarından biri kimi istifadə olunur.

Radikal praqmatizm niyə adi qısamüddətli praqmatizm deyil?

Mənbə Tony Fry-ın qısamüddətli və instrumental praqmatizm tənqidini təqdim edir. Əgər praqmatizm yalnız mövcud sistem daxilində ən asan işləyən kiçik yaxşılaşdırmaları seçmək deməkdirsə, defuturing yaradan əsas qurumlar və ontologiyalar dəyişmədən qala bilər.

Radikal praqmatizm isə təcrübəni mövcud sistemin sərhədlərini qorumaq üçün deyil, lazım gəldikdə həmin sərhədlərin özünü dəyişdirmək üçün istifadə edir. Buna görə iş incremental kiçik yaxşılaşdırmalarla daha fundamental ontoloji çevrilmələr arasındakı fərqi önəmli sayır.

Vahid gələcək əvəzinə çevrilmə portfeli

Məqalənin nəticələrindən biri keçid yönümlü gələcəkqurmanın vahid vizyona bağlanmaq məcburiyyətində olmamasıdır. Birdən çox “istənilə biləcək gələcək” kifayət qədər əsas daşıya bilər və onlara yönəlik müxtəlif eksperimental çevrilmə yolları eyni anda araşdırıla bilər.

Buna görə müəllif diverse portfolios of transformative action, yəni müxtəlif çevrilmə yaradan fəaliyyət portfellərinə yer açır. Bu yanaşma gələcəyin qeyri-müəyyənliyini və insanların dəyərlərinin dəyişə bilməsini qəbul edir.

İşin Metodu və Nəticələri

İşin metodu niyə klassik “Materials and Methods” formasında deyil?

Mənbə yeni təcrübə, sorğu, müsahibə, fokus qrup, sahə tətbiqi və ya verilənlər təhlili aparmır. Ayrı “Materials and Methods” bölməsi də yoxdur. İş keçid dizaynı, gələcək araşdırmaları, ontoloji dizayn, dayanıqlılıq, etika, praqmatizm və pluriversal dizayn ədəbiyyatına əsaslanaraq konseptual fərqləndirmə və nəzəri model inkişaf etdirir.

Buna görə işin metodunu ən doğru şəkildə ədəbiyyatla əsaslandırılmış konseptual nəzəriyyə quruculuğu və normativ sintez kimi xarakterizə etmək mümkündür. Bu ifadə yeni empirik metodun adı deyil; mənbədə həyata keçirilən elmi fəaliyyətin mahiyyətini izah edir.

Konseptual quruluş hansı ardıcıllıqla irəliləyir?

1. Keçid dizaynında vizyon yaratmağın mərkəzi rolu müəyyən edilir.
2. “Arzuolunan gələcək” anlayışının fərqli mənalarda işləndiyi göstərilir.
3. Mövcud arzularla “istənməli olan” gələcəklər arasındakı normativ fərq aydınlaşdırılır.
4. Ontoloji dizayn insanların arzularının dizayn edilmiş dünyalar tərəfindən formalaşdığını izah edən nəzəri çərçivə kimi istifadə olunur.
5. Defuturing və sustain-ability anlayışları keçid dizaynının normativ istiqamətini izah etmək üçün əlaqələndirilir.
6. “İstənən”, “istənilə biləcək” və “arzulamağa dəyər” gələcəklərdən ibarət üçlü fərqləndirmə təklif olunur.
7. Bu fərqləndirmə refleksiv vizyon yaratma prosesinə çevrilir.
8. Radikal praqmatizm alternativ gələcəklər üzərində eksperimental fəaliyyətə keçmək üçün praktik fəlsəfə kimi təklif olunur.

Mənbədə seçmə və ya verilənlər toplusu varmı?

Xeyr. Mənbədə tədqiqat iştirakçısı, eksperiment seçməsi, müsahibə qrupu və ya rəqəmsal verilənlər toplusu yoxdur. Buna görə seçmə ölçüsü, nəzarət qrupu, randomizasiya, verilənlərin bölünməsi və ya oxşar metodoloji elementlər bu iş üçün tətbiq oluna bilməz.

Statistik təhlil varmı?

Xeyr. Mənbə p-dəyəri, etibar intervalı, təsir ölçüsü, reqressiya, hipotez testi, korrelyasiya və ya başqa kəmiyyət statistik metoddan istifadə etmir.

Riyazi formula və ya tənlik varmı?

Xeyr. İşin töhfəsi riyazi model deyil. “İstənən → istənilə biləcək → arzulamağa dəyər” fərqləndirməsini rəqəmsal bal, optimallaşdırma funksiyası və ya qərar tənliyi kimi ifadə edən formula mənbədə yoxdur.

Buna görə Verianla məqaləsində “gələcəyin arzuolunma balı” və ya oxşar uydurma tənlik yaradılmayıb.

Üç kateqoriya qəti ardıcıl pillələrdirmi?

Mənbə üç kateqoriyanı refleksiv praktikanın üç mərhələsi kimi təqdim edir; lakin model mexaniki alqoritm deyil. İnsanların dəyərləri və ontoloji şərtləri dəyişdikcə qiymətləndirmə təkrarlana bilər. Buna görə Verianla sxemindəki geri dönən ox işin iterativ vizyon anlayışını izah edən konseptual göstəricidir; mənbədə müəyyən edilmiş riyazi dövr və ya məcburi prosedur axını deyil.

Əsas nəzəri nəticə 1: Mövcud arzu kifayət qədər normativ dəlil deyil

Bir gələcəyin bu gün istənməsi onun keçid dizaynının hədəfi olması üçün kifayət sayılmır. Arzunun necə istehsal edildiyi və hansı sistemləri yenidən istehsal edə biləcəyi sorğulanmalıdır.

Əsas nəzəri nəticə 2: İnsanların başqa şeyləri istəməsi mümkündür

Dəyərlər və üstünlüklər dəyişməz deyil. İnsanlar alternativ ontoloji mövqelərlə mənalı şəkildə münasibət qurduqda başqa gələcəklərin niyə arzuolunan ola biləcəyini görə və zamanla mövcud üstünlüklərini dəyişə bilərlər.

Əsas nəzəri nəticə 3: “Arzulamağa dəyər” çoxluq üstünlüyü deyil

Müəllifin modelində “arzulamağa dəyər gələcək” başlanğıcdakı çoxluq arzusunun adı deyil. Müxtəlif seçimlər arasındakı refleksiv müzakirə, dayanıqlılıq əsasları, pluriversal fərqliliklər və aktorlar arasında kifayət qədər uyğunluq nəzərə alınmalıdır.

Əsas nəzəri nəticə 4: Vahid universal gələcək məcburi deyil

Pluriversal yanaşma fərqli kontekstlərin fərqli gələcək vizyonları yarada biləcəyini qəbul edir. Buna görə iş bütün cəmiyyətlərin qəbul edəcəyi vahid ideal gələcək müəyyən etmir.

Əsas nəzəri nəticə 5: Vizyon müvəqqəti və eksperimental olmalıdır

Vizyonlar dəyişən dəyərlər və şərtlər qarşısında yenidən qiymətləndirilə bilər. Buna görə keçid yönümlü gələcəkqurma yalnız gələcəyi düşünmə fəaliyyəti deyil, alternativ ontoloji şərtləri qismən təcrübə etmək və bu təcrübələrdən öyrənmək praktikası kimi nəzərdən keçirilir.

Əsas nəzəri nəticə 6: Fəaliyyət üçün qüsursuz razılaşma gözlənməməlidir

Müəllif sosial-ekoloji böhranlar qarşısında sonsuz normativ müzakirənin fəaliyyətsizliyə çevrilə biləcəyini müdafiə edir. Kifayət qədər əsas, motivasiya və aktor uyğunluğu varsa alternativlərin nəzarətli şəkildə sınaqdan keçirilməsi radikal praqmatizmin mərkəzinə yerləşdirilir.

İşin dəstəklədiyi şərhlər

• Keçid dizaynında “arzuolunan gələcək” anlayışı fərqli normativ mənalarda işlədilə bilər.
• “İstənən” ilə “arzulamağa dəyər” gələcək arasında konseptual fərq qoymaq mümkündür və müəllif bunu zəruri hesab edir.
• Ontoloji dizayn mövcud arzuların necə formalaşdığını sorğulamaq üçün nəzəri çərçivə yaradır.
• Üç anlayış refleksiv vizyon yaratma prosesi üçün nəzəri struktur kimi təklif olunur.
• Sustain-ability müəllifin redirective practice yanaşmasında əsas normativ yönü təşkil edir.
• Pluriversality vahid universal gələcək vizyonu əvəzinə çoxlu və kontekstə həssas gələcəkləri nəzərə almağı dəstəkləyir.
• Radikal praqmatizm kifayət qədər əsaslandırılmış alternativ gələcəklər üzərində eksperimental fəaliyyətə keçməyi təşviq edən fəlsəfə kimi təklif olunur.

İşin dəstəkləmədiyi şərhlər

• Üçmərhələli çərçivənin empirik olaraq digər vizyon metodlarından üstün olduğu göstərilməyib.
• Modelin ictimai razılaşmanı qəti şəkildə artırdığı ölçülməyib.
• “Arzulamağa dəyər” gələcəyi avtomatik hesablayan obyektiv bal sistemi yoxdur.
• Hər iştirakçının refleksiv prosesin sonunda eyni dəyərləri mənimsəyəcəyi iddia edilmir.
• Pluriversal uyğunluğun bütün münaqişələri aradan qaldıracağı göstərilməyib.
• Radikal praqmatizmin müəyyən siyasət nəticələrində daha uğurlu olduğu bu məqalədə sınaqdan keçirilməyib.
• Mənbə vahid siyasi, iqtisadi və ya ictimai gələcək modelini “doğru gələcək” kimi təklif etmir.

İşin metodoloji və şərh məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət çərçivənin konseptual olmasıdır. Mənbə öz təklif etdiyi üç kateqoriya ilə aparılmış yeni iştirakçı tədqiqatı və ya tətbiq layihəsi təqdim etmir. Buna görə modelin real vizyon yaratma proseslərində necə davranacağı bu məqalədə empirik olaraq ölçülməyib.

İkinci məhdudiyyət “kifayət qədər uyğunluq”, “kifayət qədər motivasiya” və “pluriversal tutarlılıq” kimi anlayışların kəmiyyət qərar hədlərinə çevrilməməsidir. Bu hal konseptual çeviklik təmin edərkən tətbiqdə fərqli fasilitatorların anlayışları fərqli şərh edə biləcəyi mənasına da gələ bilər. Mənbə bunlar üçün standart ölçmə şkalası hazırlamır.

Üçüncü məhdudiyyət işin etik və normativ xarakter daşımasıdır. Sustain-ability-nin əsas normativ yön kimi seçilməsi empirik laboratoriya tapıntısından deyil, işin nəzəri çərçivəsindən qaynaqlanır.

Dördüncü məhdudiyyət məqalənin müəyyən sahə kontekstində sınaqdan keçirilmiş tətbiq protokolu verməməsidir. Keçid dizaynı layihələrində hansı iştirakçı seçiminin, hansı fasilitasiya metodunun və ya hansı qərar prosedurunun ən uyğun olduğu mənbədə standartlaşdırılmır.

İşin güclü tərəfi

İşin əsas güclü tərəfi keçid dizaynında tez-tez bir sözlə ifadə edilən “desirable” anlayışını üç fərqli normativ vəziyyətə ayıraraq müzakirənin harada baş verdiyini görünən etməsidir. Bu fərq “insanlar nə istəyirlər?” sualı ilə “başqa nəyi istəyə bilərlər?” və “nəyi istəmək üçün kifayət qədər əsasları var?” suallarının bir-birinə qarışdırılmasını azaltmağı məqsəd qoyur.

Model həmçinin dizaynın yalnız gələcək həlləri yaratmadığını; insanların gələcək haqqında nəyi düşünə bildiyini və nəyi arzuolunan hesab etdiyini də formalaşdırdığı fikrini vizyon yaratma prosesinin mərkəzinə gətirir.

Verianla Live / Live Figure uyğunluğu

İş Live Process üçün qismən uyğundur. Üç konseptual mərhələ ardıcıllıqla vurğulana və mövcud arzuların sorğulanmasından alternativlərin qiymətləndirilməsinə, oradan arzulamağa dəyər vizyonların müzakirəsinə uzanan proses hərəkətli şəkildə göstərilə bilər. Lakin mənbə zaman sırası, kəmiyyət veriləni və ya ölçülmüş keçid ehtimalı təqdim etmədiyindən Live Data, kəmiyyət qrafiki və ya simulyasiya yaratmaq elmi baxımdan uyğun deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Towards futures worth wanting: Three notions of desirable futures in transition-oriented futuring

Türkcə nəşr başlığı: Arzulamağa Dəyər Gələcəklərə Doğru: Keçid Yönümlü Gələcəkqurmada Arzuolunan Gələcəklərin Üç Anlayışı

Müəllif: Samuel Yu.

Affiliasiya: Transdisciplinary School, University of Technology Sydney.

Əlaqə: PDF-də Samuel Yu-nun University of Technology Sydney e-poçt ünvanı verilib. Ayrı “corresponding author” etiketi yoxdur; iş tək müəlliflidir.

Platforma: SSRN.

SSRN abstract nömrəsi: 7624999.

DOI: 10.2139/ssrn.7624999.

SSRN nəşr/yüklənmə tarixi: 17 oktyabr 2026.

Səhifə sayı: 25.

Mənbə növü: Nəzəri/konseptual tədqiqat preprinti. Yeni eksperimental və ya empirik verilən yaratmır.

Resenziya vəziyyəti: Yüklənmiş PDF açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsini daşıyır. 30 oktyabr 2026 tarixinə aparılan tam başlıq üzrə biblioqrafik yoxlamada eyni işin ayrıca resenziyalı jurnal versiyası müəyyən edilməyib.

Jurnal / cild / nömrə: Yoxdur; yüklənmiş iş SSRN preprintidir.

Nəşriyyat: Mənbədə jurnal nəşriyyatı qeydi yoxdur.

Rəsmi keçid: https://ssrn.com/abstract=7624999

Lisenziya: Yüklənmiş PDF-də və nəzərdən keçirilən görünən SSRN biblioqrafik qeydində açıq Creative Commons və ya başqa təkrar istifadə lisenziyası göstərilmir. Buna görə mənbə səhifəsinin dizaynı və ya cədvəl vizualı olduğu kimi kopyalanmayıb; elmi konseptual münasibətlər müstəqil HTML cədvəli və miqyassız SVG şəklində yenidən ifadə edilib.

Ədəbiyyat siyahısı: SSRN biblioqrafik qeydi 64 mənbə göstərir. Mənbələr gələcək araşdırmaları, keçid dizaynı, ontoloji dizayn, praqmatizm, etika, sustainability transitions, pluriversal dizayn və təcrübə əsaslı gələcəklər kimi sahələri əhatə edir.

Formal metod bölməsi: Ayrı Materials and Methods bölməsi yoxdur. İş ədəbiyyatla dəstəklənən nəzəri/konseptual sintez yolu ilə yeni kateqorial çərçivə təklif edir.

Seçmə: Yoxdur.

Nəzarət qrupu: Yoxdur.

Verilənlər toplusu: Yeni empirik verilənlər toplusu yoxdur.

Statistik təhlil: Yoxdur.

Formula və tənlik: Mənbədə riyazi formula və ya tənlik yoxdur.

Maliyyələşdirmə: Yüklənmiş PDF-də ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı müəyyən edilməyib.

Maraqlar toqquşması: Yüklənmiş PDF-də ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı müəyyən edilməyib.

Verilənlərin əlçatanlığı: Yeni verilənlər toplusu olmadığı kimi PDF-də ayrıca data availability bəyanatı da müəyyən edilməyib.

Müəllif töhfələri: Tək müəllifli işdir və ayrıca CRediT/müəllif töhfələri bölməsi yoxdur.

Mənbədaxili redaksiya qeydi: Preprintdə bəzi yazı və dilbilgisi problemləri var. Bir istinadda “(PAGE)” yer tutucusu qalıb; bəzi mənbə DOI-lərində “https://doi.org/https://doi.org/...” şəklində təkrarlanan URL quruluşu görünür. Bu redaksiya problemləri Verianla tərəfindən yeni elmi məzmun yaradılaraq tamamlanmayıb.

Mənbə cədvəli: Səhifə 17-də üç arzuolunan gələcək anlayışını və hər birinin tənqidi qiymətləndirmə vəzifəsini ümumiləşdirən iki sütunlu cədvəl var. Bu məlumat Verianla məqaləsində müstəqil HTML cədvəli və özgün miqyassız proses sxemi ilə yenidən ifadə edilib.

Əsas elmi şərh sərhədi: Üçlü çərçivə nəzəri təklifdir. İş çərçivənin sahə tətbiqində effektivliyini, iştirakçı razılaşmasını artırma dərəcəsini və ya dayanıqlılıq nəticələrini eksperimental olaraq ölçmür.