Өтүүгө багытталган келечек куруу (transition-oriented futuring) — туруктуураак коомдук өзгөрүүлөргө багыт берүү үчүн альтернативдүү келечектер сын көз менен элестетилип, бааланып жана көрөңгө-визияларга айландырылган келечек изилдөөлөрү менен дизайн практикасы. Samuel Yuнун бул концептуалдык эмгеги өтүү дизайнында көп колдонулган “кааланган келечек” деген түшүнүк чындыгында бири-биринен айырмаланган нормативдик маанилерди камтый турганын негиздеп, аларды үч категорияга бөлөт: кааланган келечектер (futures wanted), каалоого мүмкүн болгон келечектер (futures which could be wanted) жана каалоого татыктуу келечектер (futures worth wanting).

Эмгектин баштапкы чекити жөнөкөй, бирок маанилүү: адамдардын бүгүн кандайдыр бир келечекти каалоосу ал келечек сөзсүз түрдө коомдук өзгөрүүнүн максаты болушу керек экенин өзүнөн-өзү далилдебейт. Азыркы каалоолор адамдар жашаган экономикалык, технологиялык, маданий, саясий жана материалдык системалар тарабынан калыптанышы мүмкүн. Ошондуктан өтүү дизайнында көрөңгө түзүүнүн милдети “адамдар келечекте эмнени каалашат?” деген суроону гана берүү эмес, ошол эле учурда “эмне үчүн муну каалайбыз?”, “дагы эмнени каалай алмакпыз?” жана “кайсы келечектерди каалоого жетиштүү негизибиз бар?” деген суроолорду да ачып кароо болуп саналат.

Автор бул айырманы онтологиялык дизайн (ontological design), defuturing жана sustain-ability түшүнүктөрүн бириктирген теориялык алкакта өнүктүрөт. Онтологиялык дизайндын негизги идеясы — адамдар дүйнөнү долбоорлогондой эле, долбоорлонгон дүйнө да адамдардын жүрүм-турумун, баалуулуктарын, каалоолорун жана келечек жөнүндөгү элестөөлөрүн кайра калыптандырат. Ошондуктан келечектин “кааланган” же кааланбаган болушу долбоорлонгон азыркы дүйнөнүн баалуулуктарынан көз карандысыз нейтралдуу баалоо эмес.

Үч категория түз сызыктуу жана механикалык чечим алгоритми эмес. Автор аларды рефлексивдүү көрөңгө түзүүнүн үч сынчыл баскычы катары сунуштайт. Биринчи баскычта азыркы каалоолор көрүнүктүү кылынат жана алардын кандайча калыптанганы суроо астына алынат. Экинчи баскычта адамдар башында каалабаган, бирок негиздерин түшүнгөндөн кийин каалашы мүмкүн болгон альтернативдүү келечектер олуттуу бааланат. Үчүнчү баскычта болсо ар кандай варианттардын арасынан бирдиктүү универсалдуу “эң мыкты келечекти” издегендин ордуна, жашоону улантуу мүмкүнчүлүгүн колдогон, акторлордун ортосунда жетиштүү негиз жана шайкештик түзгөн жана өзгөртүүчү аракетке түрткү бере алган келечектер талкууланат.

Эмгектин маанилүү чектөөсү мындай: бул алкак эмпирикалык эксперимент менен текшерилген эмес. Булак үч баскычтуу модель башка ыкмаларга караганда жакшыраак коомдук натыйжаларды берерин көрсөткөн талаа эксперименти, салыштырма маалымат топтому же статистикалык талдоо бербейт. Макаланын салымы — “кааланган келечек” түшүнүгүн такыраак жана сынчыл ойлонууга мүмкүндүк берген теориялык тил менен колдонмо моделин сунуштоо.

Өтүү дизайны эмне үчүн келечек көрөңгөлөрү менен алектенет?

Өтүү дизайны (transition design) — дизайн өзүнчө продукт, кызмат же колдонуучу тажрыйбасын түзүү менен гана чектелбестен, узак мөөнөттүү коомдук жана социалдык-экологиялык өзгөрүүлөргө салым кошушу керек деп эсептеген дизайн ыкмасы. Булакта берилген алкакта дизайн азыркы туруктуу эмес системалардын майда деталдарын жакшыртуудан кеңири милдетти өзүнө алат: коомдорду туруктуураак жана адилеттүү жашоо формаларына багыттай турган кийлигишүүлөрдү жана өзгөрүү жолдорун долбоорлоо.

Бул ыкмада көрөңгөлөрдүн ролу келечекти так алдын ала айтуу эмес. Көрөңгө өзгөрүү кайсы багытта кааланган болушу мүмкүн экенине нормативдик багыт берет. Андан кийин дизайнерлер жана башка өтүү акторлору бүгүнкү шарттар менен кааланган келечектин ортосундагы мүмкүн болгон жолдорду изилдей алышат.

Булак бул контекстте backcasting ыкмасына да кайрылат. Backcasting азыркы тенденцияларды келечекке узартып “эмне болот?” деп суроодон айырмаланып, алгач кааланган келечектеги абалды элестетет, андан кийин “ошол келечектен бүгүнкү күнгө артка караганда кандай өзгөрүүлөр болушу керек?” деген суроо аркылуу мүмкүн болгон өтүү жолдорун изилдейт.

Бирок автордун негизги көйгөйү backcasting же көрөңгө түзүү техникасынан мурда пайда болот: башында кайсы келечек көрөңгүсүн “кааланган” деп кабыл алабыз?

Адабияттагы негизги концептуалдык маселе

Булак келечек изилдөөлөрү жана өтүү дизайны боюнча адабиятта desired, desirable, preferred жана preferable сыяктуу сөздөр көп учурда бири-бирине жакын же синоним катары колдонуларын белгилейт. Бирок булар бир эле нормативдик дооматты билдириши милдеттүү эмес.

Автор өзгөчө эки негизги колдонуу формасын айырмалайт:

• Белгилүү бир келечектин адамдар же уюмдар тарабынан кааланган болушу.
• Белгилүү бир келечек адамдар каалашы керек болгон же ага багыт алууга жетиштүү негиз бар болгон келечек болушу.

Биринчи ыкма азыркы артыкчылыктарды максатка айлантат. Экинчи ыкма болсо ошол артыкчылыктардын өзүн баалоонун предмети кылат. Макаланын теориялык маселеси дал ушул жерде чыгат: “кааланган” менен “каалоого татыктуу” бир нерсе эмес.

Автор John Deweyдин талкуусуна таянып, бир нерсенин иш жүзүндө кааланышы анын чындап эле каалоого татыктуу же татыксыз экендиги тууралуу суроону гана баштай турганын, бирок аны чечпей турганын баса белгилейт. Демек, көрөңгө түзүү катышуучулардын азыркы каалоолорун чогултуп, көпчүлүктүн артыкчылыгын келечек көрөңгүсүнө айланткан механикалык процесс боло албайт.

Үч Кааланган Келечек Категориясынын Айырмасы Эмне?

Үч категория адамдардын бүгүн эмнени кааларын каттоодон баштап, альтернативдүү каалоолорду чындап баалоого жана акырында өзгөрүү үчүн жетиштүү негиз, мотивация жана акторлордун шайкештигин камсыз кылган келечектерди тандоого чейин созулган үч рефлексивдүү баскычты айырмалайт: futures wanted азыркы каалоолорду, futures which could be wanted адам азырынча каалабаса да каалоого себеп көрө ала турган альтернативаларды, ал эми futures worth wanting сынчыл жана контекстке сезимтал талкуунун натыйжасында өзгөрүү үчүн умтулууга татыктуу деп табылган көрөңгөлөрдү билдирет.

1. Кааланган келечектер — Futures wanted

Кааланган келечектер — жеке адамдар, жамааттар же башка акторлор азыр ишке ашышын каалаган келечектеги абалдар. Бир адам бир убакта бир нече келечекти каалашы мүмкүн жана бул каалоолор убакыттын өтүшү менен өзгөрүшү мүмкүн.

Бул категория биринчи караганда жөнөкөй көрүнөт: “Адамдар келечекте эмнени каалашат?” Бирок автордун негизги максаты бул жоопту түздөн-түз көрөңгөгө айлантуу эмес. Тескерисинче, бул каалоолордун кандайча пайда болгонун ачыкка чыгаруу.

Онтологиялык дизайн көз карашынан адамдын каалоолору толугу менен көз карандысыз ички тандоо чөйрөсүнөн чыкпайт. Адамдар жашаган үйлөр, шаарлар, транспорт системалары, керектөө базарлары, технологиялар, институттар жана күнүмдүк практикалар кайсы жашоо формалары нормалдуу, мүмкүн же кааланган болуп көрүнөрүнө таасир этет.

Ошондуктан адам келечекте белгилүү бир жашоо образын эмне үчүн кааларын эч качан суроо астына албаган болушу мүмкүн. Булак бул жерде Sohail Inayatullahтын “used futures” түшүнүгүнө кайрылат. “Колдонулган келечектер” — башка жерлерден алынган, жетиштүү суроого алынбай кабыл алынган жана учурдагы контекст үчүн ылайыксыз, зыяндуу же өзгөчөлүгү жок келечек образдары.

Демек, “кааланган келечектер” баскычындагы илимий жана этикалык милдет жөн гана артыкчылыктардын тизмесин түзүү эмес. Акторлордун азыркы каалоолорун, баалуулуктарын жана туруктуулук тууралуу түшүнүктөрүн көрүнүктүү кылуу жана алардын кайсы онтологиялык шарттарда калыптанганын суроо астына алуу.

Кааланбаган келечектер

Булак “кааланган келечектерге” каршы кааланбаган келечектерди да карайт. Булар акторлор ишке ашышын каалабаган келечектер. Өтүү дизайнынын контекстинде туруктуу эмес келечектер жалпысынан качуу керек болгон келечектер катары бааланат.

Бирок бул жерде да көйгөй чыгат: туруктуулук эмнени билдирери боюнча бардык акторлор бирдей түшүнүккө ээ эмес. Булак мисал катары экономикалык өсүштү экологиялык технологиялар менен улантууга умтулган green growth ыкмасы менен экономикалык өндүрүш жана керектөө масштабын азайтууну талкуулаган degrowth көз караштары бир эле келечек көрөңгүсүн түзбөшү мүмкүн экенин белгилейт.

Ошондуктан “баарыбыз туруктуу келечекти каалайбыз” деп эле айтуу нормативдик айырмачылыктарды чечпейт. Адамдар туруктуулукту кандай түшүнөрү да ачыкка чыгарылышы керек.

2. Каалоого мүмкүн болгон келечектер — Futures which could be wanted

Каалоого мүмкүн болгон келечектер — адамдын азыркы артыкчылыгы эмес, бирок негиздерин түшүнө алган жана келечекте кабыл алууну ойлонушу мүмкүн болгон альтернативдүү келечектер.

Бул категория адамдардын баалуулуктары жана артыкчылыктары өзгөрүшү мүмкүн деген божомолго негизделет. Адам азыркы артыкчылыктары менен гана чектелбейт; башка онтологиялык позициялар, башка жашоо формалары жана башка баалуулук системалары менен олуттуу жолукканда эмнени кааланган деп эсептегени өзгөрүшү мүмкүн.

Булак муну түшүндүрүү үчүн веган келечек мисалын колдонот. Адам веган жашоо образын жеке өзү каалабашы мүмкүн, бирок башка адамдар муну эмне үчүн туруктуураак же этикалык вариант катары көрөрүн түшүнө алат. Мындай учурда веган келечек анын азыркы “кааланган келечеги” эмес, бирок “каалоого мүмкүн болгон келечекке” айланышы мүмкүн.

Бул жердеги маанилүү шарт — альтернатива менен үстүртөн гана таанышуу эмес. Автор альтернативдүү келечекти жактагандар анын эмне үчүн кааланган экенин түшүндүрө алышы жана башка акторлор бул негиздер менен маңыздуу байланыш түзө алышы керек экенин белгилейт.

Альтернативанын негизин түшүнүү аны автоматтык түрдө кабыл алуу дегенди билдирбейт. Бул айырма макаланын маанилүү жактарынын бири. Адам белгилүү бир келечек үчүн себептер бар экенин кабыл алып туруп, аны жеке өзү дагы эле каалабашы мүмкүн.

Альтернативдүү келечектер эмне үчүн көптүк түрүндө сакталат?

Автор эрте баскычта бир эле альтернативдүү көрөңгүнү тандоону сунуштабайт. Бир учурда бир нече “каалоого мүмкүн болгон келечек” бааланышы мүмкүн. Мунун максаты мүмкүн болгон өзгөрүү мейкиндигин кеңейтүү жана азыркы артыкчылыктар келечек тууралуу элестөөнү ашыкча чектеп койбошуна жол бербөө.

Бул көптүк кийин сөзсүз талкуу маселесине айланат. Эгер бир нече келечекти негиздөөгө болсо, кайсынысы чындап өзгөрүү көрөңгүсүнө айланаарын чечүү керек.

Баалуулуктар туруктуу болбосо, көрөңгөлөр да туруктуу эмес

Онтологиялык дизайн көз карашына ылайык адамдар дүйнөнү гана өзгөртпөйт; өзгөргөн дүйнө да адамдарды өзгөртөт. Өзгөрүү процессинде жаңы технологиялар, институттар, күнүмдүк практикалар жана социалдык мамилелер пайда болгондо адамдардын баалуулуктары менен келечекке болгон артыкчылыктары да өзгөрүшү мүмкүн.

Ошондуктан булак көрөңгөлөрдү өзгөрбөс акыркы максаттар эмес, кыймылдай ала турган идеалдар катары карайт. Көрөңгө түзүү бир жолку иш эмес; өзгөрүп жаткан шарттар жана акторлор менен кайра-кайра бааланышы керек болгон итеративдүү процесс.

3. Каалоого татыктуу келечектер — Futures worth wanting

Каалоого татыктуу келечектер — ар кандай келечек мүмкүнчүлүктөрү сынчыл жана рефлексивдүү түрдө баалангандан кийин акторлордун өзгөрүү багытында аракет кылышына жетиштүү негиз жана мотивация берген, жашоону улантуу мүмкүнчүлүгүнө шайкеш келген келечек көрөңгөлөрү.

Бул категория жөн гана көпчүлүк каалаган келечек дегенди билдирбейт. Автор “каалоого татыктуу” келечек көпчүлүктүн баштапкы артыкчылыгы менен аныкталбашы керек деп ачык айтат. Максат катышуучулардын ортосунда контекстке сезимтал alignment, башкача айтканда жетиштүү багыттык шайкештик түзүү.

Бул шайкештик бир добуштуулукту да билдириши шарт эмес. Автор плюриверсалдык өтүүлөрдү кабыл алгандыктан, баары бир келечекти эң жакшы вариант катары көрөт деп күтпөйт. Бир нече келечек бир учурда жетиштүү негизделген болушу мүмкүн.

Ошентип, эмгек бир идеалдуу дүйнөнү тандоого умтулган классикалык утопия түшүнүгүнөн алыстайт. “Каалоого татыктуу келечектер” ар башка контексттерде бири-биринен айырмаланган плюриверсалдык жактан шайкеш көрөңгөлөрдүн жыйындысы ичинде каралышы мүмкүн.

Онтологиялык Дизайн Бул Моделде Эмне Үчүн Маанилүү?

Онтологиялык дизайн маанилүү, анткени эмгек адамдар келечекте эмнени кааланган деп эсептей турганы жеке артыкчылыктардан гана жаралбай турганын; адамдар жашаган долбоорлонгон объекттер, технологиялар, институттар, инфраструктуралар жана социалдык тартиптер да кайра таасир этип адамдарды калыптандырарын айтат. Ошондуктан азыркы каалоолорду сынчыл баалоо аларды жараткан же сактап турган долбоорлонгон дүйнөлөрдү да изилдөөнү талап кылат.

“Биз долбоорлойбуз, долбоорлогон нерселерибиз да бизди долбоорлойт” деген ой

Онтологиялык дизайндын эмгектеги негизги логикасы — дизайндын таасири продукт пайда болгондон кийин бүтүп калбайт. Долбоорлонгон объекттер, инфраструктуралар жана институттар кийин да адамдар эмне кыла аларын, эмнени нормалдуу деп эсептерин жана кайсы жүрүм-турум оңой же кыйын болорун аныктап турууну улантат.

Мисалы, транспорту негизинен автоунаага ылайык долбоорлонгон шаар автоунаа колдонууга мүмкүндүк берген физикалык инфраструктура гана эмес. Мындай шаар күнүмдүк аралыкты кабылдоону, үй менен жумуш ордунун байланышын, убакытты пайдаланууну жана атүгүл келечектеги “жакшы транспорт” түшүнүгүн калыптандырышы мүмкүн.

Бул мисал эмгектин өзүнө таандык эксперименталдык табылгасы эмес; онтологиялык дизайндын макалада колдонулган жалпы логикасын түшүндүргөн үйрөтүүчү мисал.

Defuturing деген эмне?

Defuturing — Tony Fryдын эмгектеринде колдонулган жана азыркы долбоорлонгон дүйнөлөрдүн келечекте жашоону улантуу мүмкүнчүлүктөрүн азайткан же жок кылган багытын билдирген түшүнүк. Кыргыз тилинде бир сөздөн турган туруктуу эквиваленти болбогондуктан баштапкы термин сакталат.

Булактын ыкмасында туруктуу эмес өндүрүш, керектөө жана жашоо системалары бүгүнкү экологиялык зыяндарынан улам гана көйгөйлүү эмес; алар келечекте кандай жашоо шарттары мүмкүн болорун да улам чектейт. Бул мааниде туруктуу эмес дизайн келечек мүмкүнчүлүктөрүн “артка тартып” турат.

Redirective practice, башкача айтканда багытты өзгөртүүчү практика болсо defuturing жараткан социалдык-материалдык системалардан жашоону узагыраак колдой ала турган шарттарга багыт алууну көздөйт.

Sustain-ability эмне үчүн дефис менен жазылат?

Булак Tony Fryдын sustain-ability жазылышын атайын колдонот. Англис тилиндеги дефис туруктуулукту жетишиле турган туруктуу акыркы абал катары эмес, жашоону улантуу жөндөмүн убакыт бою сактоо жана кайра жаратуу мүмкүнчүлүгү катары ойлонууга көңүл бурат.

Бул алкакта “туруктуу болдук, милдет бүттү” деген акыркы чекит жок. Экологиялык, коомдук жана технологиялык шарттар өзгөргөндүктөн, жашоону улантуунун жолдору да үзгүлтүксүз кайра бааланышы керек.

Ошондуктан макалада sustain-ability “каалоого татыктуу келечектер” үчүн негизги нормативдик критерийлердин бирине айланат. Бирок автор аны туруктуу математикалык оптималдаштыруу критерийине айлантпайт. Sustain-ability үчүн упай, чеги же формула берилбейт.

Pluriversality эмнени билдирет?

Pluriversality — бирдиктүү универсалдуу онтология, бирдиктүү жашоо формасы же бир гана “туура келечек” түшүнүгүнүн ордуна ар түрдүү дүйнөлөрдү, баалуулук системаларын жана жашоо формаларын чогуу таанууга негизделген көз караш.

Макала бул түшүнүктү маанилүү деп эсептейт, анткени туруктуулук жана каалануу ар башка коомдор, маданияттар жана акторлор үчүн бирдей аныкталбашы мүмкүн. Демек, бүт дүйнөгө колдонулуучу жалгыз “каалоого татыктуу келечекти” чыгаруу талабы эмгектин ыкмасына туура келбейт.

Pluriversally coherent futures деген сөз айкашы ошондуктан бардык акторлор толугу менен бирдей баалуулуктарды кабыл алат дегенди билдирбейт. Тескерисинче, ар кандай онтологиялык позициялардын бар экенин сактоо менен бирге аракет кылууга жетиштүү шайкештик мейкиндиктерин табууну билдирет.

Көпчүлүктүн добушу эмне үчүн өзү эле жетиштүү деп эсептелбейт?

Автор “каалоого татыктуу келечектерди” көпчүлүк башында эң көп каалаган келечектерге теңебейт. Мунун негизги себеби — көпчүлүктүн азыркы артыкчылыктары да алар жашаган долбоорлонгон системалар тарабынан калыптанган жана жетиштүү суроого алынбаган болушу мүмкүн.

Мунун ордуна көрөңгө түзүү процесси катышуучуларга азыркы баалуулуктарын көрүнүктүү кылууга, альтернативалар менен жолугууга, негиздерди өз ара талкуулоого жана өзгөрүү үчүн жетиштүү жалпы багыт түзүүгө мүмкүндүк берүүнү максат кылат.

Бул ыкма көпчүлүк добушун тыюу салган процедуралык сунуш эмес. Булак конкреттүү чечим механизмдеринин техникалык эрежелерин бербейт. Корголуп жаткан нерсе мындан негизги нормативдик принцип: азыркы артыкчылыктарды саноо сынчыл талкуунун ордун баспашы керек.

Көрөңгө эмне үчүн туруктуу акыркы максат эмес?

Адамдар өтүү процессинде өзгөргөндүктөн, келечекке болгон каалоолору да өзгөрүшү мүмкүн. Жаңы институттар, технологиялар, жүрүм-турумдар жана социалдык мамилелер башка баалуулуктарды мүмкүн кыла алат. Ошондуктан автордун моделинде көрөңгөлөр бир жолу жазылып, өзгөрүүсүз ээрчиле турган катуу акыркы чекиттер эмес.

Көрөңгө түзүү кайталоочу жана шарттарга жооп берген процесс. Бир келечек башында “каалоого мүмкүн” болуп көрүнүп, тажрыйба жана өзгөрүүнүн натыйжасында күчтүүрөөк кааланган болушу мүмкүн; тескерисинче, башында жагымдуу көрүнгөн көрөңгө жаңы кесепеттер чыкканда кайра суроо астына алынышы мүмкүн.

Эксперименталдык келечек практикаларынын ролу

Булак альтернативдүү келечектерди сөз жүзүндөгү талкууда гана калтырбоо керектигин да айтат. Experiential futures жана living labs сыяктуу префигуративдүү практикалар адамдарга альтернативдүү жашоо формаларын жарым-жартылай тажрыйбалоого жана алардын чындап каалоого татыктуубу же жокпу экенин конкреттүүрөөк баалоого жардам бере алат.

Автор күнүмдүк транспорт аркылуу мисал берет: адам башында автоунаа айдоону токтотуп, велосипед менен жумушка барууну каалабашы мүмкүн; бирок бул тандоонун туруктуулукка байланышкан негиздерин жетиштүү түшүнүшү аны убактылуу сынап көрүүгө даяр кылышы мүмкүн. Мындай тажрыйба анын каалоосун өзгөртүшү да, өзгөртпөшү да мүмкүн.

Бул мисал моделдин маанилүү жагын көрсөтөт: альтернативдүү келечекти толугу менен кабыл алуу аны менен эксперимент жасоонун алдын ала шарты эмес.

Радикал Прагматизм Бул Эмгекте Эмнени Билдирет?

Радикал прагматизм — эмгекте бардык катышуучулар идеалдуу жана акыркы келечек көрөңгүсү боюнча толук макулдашуусун күтүүнүн ордуна, азыркы социалдык-экологиялык кризистерге каршы жетиштүү негиз жана жалпы мотивацияга ээ альтернативаларды сынап, туруктуураак онтологиялык шарттарды түзүүгө багытталган практикалык философия; бул жерде “прагматикалык” жөн гана кыска мөөнөттүү оңой чечим табуу дегенди билдирбейт, ал эми “радикал” өлчөм азыркы туруктуу эмес системалардын негизги шарттарын да өзгөртүү зарылдыгын билдирет.

“Good enough” принциби

Булак көрөңгө түзүүнү идеалдуу баалуулук шайкештигине жетиши керек болгон идеалисттик процесс катары көрбөйт. Автор “good enough”, башкача айтканда “жетиштүү жакшы” принциби тууралуу сөз кылат.

Бул ыкма “кайсы келечек абсолюттук эң жакшы?” деген суроону чексиз талкуулаганга караганда, азыркы кризис шарттарында өзгөрүүнү баштоого жетиштүү негиз жана мотивация берген варианттар менен эксперимент жүргүзүүнү алдыга чыгарат.

Бирок “жетиштүү жакшы” кокусунан тандоо же этикалык баалоодон баш тартуу дегенди билдирбейт. Тескерисинче, адегенде азыркы каалоолор суроо астына алынып, альтернативалар бааланып, туруктуулук алкактары ачылып, акторлордун ортосунда талкуу жүргүзүлүшү керек.

Generative potency — жаратуучу/өзгөртүүчү потенциал

Булак Gümüsay жана Reineckeнин generative potency түшүнүгүнө да кайрылат. Бул сөз айкашы келечек идеясынын ой жүгүртүү же практика формаларында өзгөрүүнү козгой алуу потенциалын билдирет.

Бул көз карашта көрөңгө “канчалык жакшы көрүнөт?” деген суроо менен гана бааланбайт. Ал адамдарга маселени башкача түшүнүүгө, азыркы баалуулуктарды суроого же жаңы жүрүм-турумду сынап көрүүгө алып келеби — бул да маанилүү.

Эмгек бул жаратуучу потенциалды сандык шкала менен өлчөбөйт. Түшүнүк теориялык баалоо критерийлеринин бири катары колдонулат.

Радикал прагматизм эмне үчүн кадимки кыска мөөнөттүү прагматизм эмес?

Булак Tony Fryдын кыска мөөнөттүү жана инструменталдык прагматизм сын-пикирин берет. Эгер прагматизм азыркы системанын ичинде эң оңой иштеген майда жакшыртууларды тандоо гана болсо, defuturing жараткан негизги институттар жана онтологиялар өзгөрүүсүз калышы мүмкүн.

Радикал прагматизм болсо экспериментти азыркы системанын чек араларын сактоо үчүн эмес, зарыл болсо дал ошол чек аралардын өзүн өзгөртүү үчүн колдонот. Ошондуктан эмгек incremental майда жакшыртуулар менен фундаменталдуураак онтологиялык өзгөрүүлөрдүн ортосундагы айырманы маанилүү деп эсептейт.

Бир келечектин ордуна өзгөрүү портфели

Макаланын жыйынтыктарынын бири — өтүүгө багытталган келечек куруу бир эле көрөңгөгө байланып калууга милдеттүү эмес. Бир нече “каалоого мүмкүн болгон келечек” жетиштүү негизге ээ болушу мүмкүн жана аларга карата ар кандай эксперименталдык өзгөрүү жолдору бир убакта изилдениши мүмкүн.

Ошондуктан автор diverse portfolios of transformative action, башкача айтканда өзгөртүүчү аракеттердин ар түрдүү портфелдерине орун берет. Бул ыкма келечектин белгисиздигин жана адамдардын баалуулуктары өзгөрө аларын кабыл алат.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөөнүн ыкмасы эмне үчүн классикалык “Materials and Methods” формасында эмес?

Булак жаңы эксперимент, сурамжылоо, маек, фокус-топ, талаа колдонмосу же маалымат талдоосун жүргүзбөйт. Өзүнчө “Materials and Methods” бөлүмү да жок. Эмгек өтүү дизайны, келечек изилдөөлөрү, онтологиялык дизайн, туруктуулук, этика, прагматизм жана плюриверсалдык дизайн адабиятына таянып концептуалдык айырма жана теориялык модель иштеп чыгат.

Ошондуктан изилдөөнүн ыкмасын эң туура түрдө адабиятка негизделген концептуалдык теория түзүү жана нормативдик синтез деп мүнөздөөгө болот. Бул сөз айкашы жаңы эмпирикалык ыкманын аты эмес; булакта жасалган илимий иштин мүнөзүн түшүндүрөт.

Концептуалдык түзүлүш кандай тартипте өнүгөт?

1. Өтүү дизайнында көрөңгө түзүүнүн борбордук ролу аныкталат.
2. “Кааланган келечек” түшүнүгү ар башка мааниде колдонулары көрсөтүлөт.
3. Азыркы каалоолор менен “каалаш керек болгон” келечектердин ортосундагы нормативдик айырма ачыкталат.
4. Онтологиялык дизайн адамдардын каалоолору долбоорлонгон дүйнөлөр тарабынан калыптанарын түшүндүргөн теориялык алкак катары колдонулат.
5. Defuturing жана sustain-ability түшүнүктөрү өтүү дизайнынын нормативдик багытын түшүндүрүү үчүн байланыштырылат.
6. “Кааланган”, “каалоого мүмкүн болгон” жана “каалоого татыктуу” келечектерден турган үчтүк айырма сунушталат.
7. Бул айырма рефлексивдүү көрөңгө түзүү процессине айландырылат.
8. Радикал прагматизм альтернативдүү келечектер боюнча эксперименталдык аракетке өтүү үчүн практикалык философия катары сунушталат.

Булакта тандалма же маалымат топтому барбы?

Жок. Булакта изилдөө катышуучулары, эксперименттик тандалма, маек тобу же сандык маалымат топтому жок. Ошондуктан тандалманын көлөмү, көзөмөл тобу, рандомизация, маалымат бөлүү жана ушул сыяктуу методологиялык элементтер бул иш үчүн колдонулбайт.

Статистикалык талдоо барбы?

Жок. Булак p-маани, ишеним аралыгы, эффект өлчөмү, регрессия, гипотеза тести, корреляция же башка сандык статистикалык ыкманы колдонбойт.

Математикалык формула же теңдеме барбы?

Жок. Эмгектин салымы математикалык модель эмес. “Кааланган → каалоого мүмкүн болгон → каалоого татыктуу” айырмасын сандык балл, оптималдаштыруу функциясы же чечим теңдемеси катары көрсөткөн формула булакта жок.

Ошондуктан Verianla макаласында “келечектин каалануу баллы” же ушуга окшош ойдон чыгарылган теңдеме түзүлгөн эмес.

Үч категория так ырааттуу баскычтарбы?

Булак үч категорияны рефлексивдүү практиканын үч баскычы катары берет, бирок модель механикалык алгоритм эмес. Адамдардын баалуулуктары жана онтологиялык шарттары өзгөргөн сайын баалоо кайталанышы мүмкүн. Ошондуктан Verianla схемасындагы кайтарма жебе эмгектин итеративдүү көрөңгө түшүнүгүн түшүндүргөн концептуалдык белги; булакта аныкталган математикалык цикл же милдеттүү процедуралык агым эмес.

Негизги теориялык жыйынтык 1: Азыркы каалоо жетиштүү нормативдик далил эмес

Белгилүү бир келечектин бүгүн кааланышы аны өтүү дизайнынын максаты кылууга жетиштүү деп эсептелбейт. Каалоо кандайча жаралганы жана кайсы системаларды кайра өндүрө алары суроо астына алынышы керек.

Негизги теориялык жыйынтык 2: Адамдар башка нерселерди каалай алышат

Баалуулуктар жана артыкчылыктар өзгөрбөс эмес. Адамдар альтернативдүү онтологиялык позициялар менен маңыздуу байланыш түзгөндө башка келечектер эмне үчүн кааланган болушу мүмкүн экенин көрө алышат жана убакыт өтүшү менен азыркы артыкчылыктарын өзгөртө алышат.

Негизги теориялык жыйынтык 3: “Каалоого татыктуу” көпчүлүктүн артыкчылыгы эмес

Автордун моделинде “каалоого татыктуу келечек” баштапкы көпчүлүк каалоосунун аталышы эмес. Ар кандай варианттардын ортосундагы рефлексивдүү талкуу, туруктуулук негиздери, плюриверсалдык айырмачылыктар жана акторлордун ортосундагы жетиштүү шайкештик эске алынышы керек.

Негизги теориялык жыйынтык 4: Бирдиктүү универсалдуу келечек милдеттүү эмес

Плюриверсалдык ыкма ар кандай контексттер ар кандай келечек көрөңгөлөрүн чыгара аларын кабыл алат. Ошондуктан эмгек бардык коомдор кабыл ала турган бир гана идеалдуу келечекти аныктабайт.

Негизги теориялык жыйынтык 5: Көрөңгө убактылуу жана эксперименталдык болушу керек

Көрөңгөлөр өзгөргөн баалуулуктар жана шарттар алдында кайра бааланышы мүмкүн. Ошондуктан өтүүгө багытталган келечек куруу келечекти ойлонуу гана эмес, альтернативдүү онтологиялык шарттарды жарым-жартылай тажрыйбалап, ошол тажрыйбалардан үйрөнүү практикасы катары каралат.

Негизги теориялык жыйынтык 6: Аракет үчүн идеалдуу макулдашууну күтпөш керек

Автор социалдык-экологиялык кризистерде чексиз нормативдик талкуу аракетсиздикке айланышы мүмкүн деп эсептейт. Жетиштүү негиз, мотивация жана акторлордун шайкештиги болсо, альтернативаларды көзөмөлдүү түрдө сыноо радикал прагматизмдин борборуна коюлат.

Эмгек колдогон чечмелөөлөр

• Өтүү дизайнында “кааланган келечек” түшүнүгү ар кандай нормативдик мааниде колдонулушу мүмкүн.
• “Кааланган” жана “каалоого татыктуу” келечектин ортосунда концептуалдык айырма жасоого болот жана автор муну зарыл деп эсептейт.
• Онтологиялык дизайн азыркы каалоолор кандайча калыптанарын суроо үчүн теориялык алкак берет.
• Үч түшүнүк рефлексивдүү көрөңгө түзүү процесси үчүн теориялык түзүлүш катары сунушталат.
• Sustain-ability автордун redirective practice ыкмасындагы негизги нормативдик багыт.
• Pluriversality бир гана универсалдуу келечек көрөңгүсүнүн ордуна көптүк жана контекстке сезимтал келечектерди эске алууну колдойт.
• Радикал прагматизм жетиштүү негизделген альтернативдүү келечектер боюнча эксперименталдык аракетке өтүүгө үндөгөн философия катары сунушталат.

Эмгек колдобогон чечмелөөлөр

• Үч баскычтуу алкак эмпирикалык түрдө башка көрөңгө ыкмаларынан артык экени көрсөтүлгөн эмес.
• Модель коомдук макулдашууну сөзсүз көбөйтөрү өлчөнгөн эмес.
• “Каалоого татыктуу” келечекти автоматтык эсептеген объективдүү балл системасы жок.
• Ар бир катышуучу рефлексивдүү процесс аягында бирдей баалуулуктарды кабыл алат деп айтылбайт.
• Плюриверсалдык шайкештик бардык конфликттерди жок кылары көрсөтүлгөн эмес.
• Радикал прагматизм белгилүү саясат натыйжаларында ийгиликтүүрөөк экени бул макалада текшерилген эмес.
• Булак бир саясий, экономикалык же коомдук келечек моделин “туура келечек” катары сунуштабайт.

Эмгектин методологиялык жана чечмелөө чектөөлөрү

Биринчи чектөө — алкактын концептуалдык мүнөзү. Булак өзү сунуштаган үч категория менен жүргүзүлгөн жаңы катышуучу изилдөөсүн же колдонмо долбоорду бербейт. Ошондуктан модель реалдуу көрөңгө түзүү процесстеринде кандай иштей турганы бул макалада эмпирикалык түрдө өлчөнгөн эмес.

Экинчи чектөө — “жетиштүү шайкештик”, “жетиштүү мотивация” жана “плюриверсалдык ырааттуулук” сыяктуу түшүнүктөр сандык чечим босоголоруна айландырылган эмес. Бул концептуалдык ийкемдүүлүк берет, бирок практикада ар башка фасилитаторлор түшүнүктөрдү ар башка чечмелеши мүмкүн дегенди да билдирет. Булак булар үчүн стандарттык өлчөө шкаласын иштеп чыкпайт.

Үчүнчү чектөө — эмгектин этикалык жана нормативдик мүнөздө болушу. Sustain-abilityнин негизги нормативдик багыт катары тандалышы эмпирикалык лабораториялык табылгадан эмес, эмгектин теориялык алкагынан келип чыгат.

Төртүнчү чектөө — макала белгилүү бир талаа контекстинде сыналган колдонмо протокол бербейт. Өтүү дизайны долбоорлорунда кайсы катышуучуларды тандоо, кайсы фасилитация ыкмасы же кайсы чечим процедурасы эң ылайыктуу экени булакта стандартташтырылган эмес.

Эмгектин күчтүү жагы

Эмгектин негизги күчтүү жагы — өтүү дизайнында көп учурда бир эле “desirable” деген сөз менен берилген түшүнүктү үч башка нормативдик абалга бөлүп, талкуу кайсы жерде жүрүп жатканын көрүнүктүү кылышы. Бул айырма “адамдар эмнени каалашат?” деген суроо менен “дагы эмнени каалашы мүмкүн?” жана “эмнени каалоого жетиштүү негиздери бар?” деген суроолорду аралаштырбоого багытталган.

Модель ошондой эле дизайн келечектеги чечимдерди гана жаратпастан, адамдардын келечек тууралуу эмнени ойлой аларын жана эмнени кааланган деп көрөрүн да калыптандырат деген идеяны көрөңгө түзүү процессинин борборуна алып келет.

Verianla Live / Live Figure ылайыктуулугу

Эмгек Live Process үчүн жарым-жартылай ылайыктуу. Үч концептуалдык баскыч ирети менен белгиленип, азыркы каалоолорду суроодон альтернативаларды баалоого, андан каалоого татыктуу көрөңгөлөрдү талкуулоого чейинки процесс кыймылдуу түрдө көрсөтүлүшү мүмкүн. Бирок булак убакыт катарын, сандык маалыматты же өлчөнгөн өтүү ыктымалдыгын бербегендиктен Live Data, сандык график же симуляция түзүү илимий жактан ылайыктуу эмес.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы: Towards futures worth wanting: Three notions of desirable futures in transition-oriented futuring

Түркчө жарыя аталышы: Каалоого Татыктуу Келечектерди Көздөй: Өтүүгө Багытталган Келечек Курууда Кааланган Келечектердин Үч Түшүнүгү

Автор: Samuel Yu.

Аффилиация: Transdisciplinary School, University of Technology Sydney.

Байланыш: PDFде Samuel Yuнун University of Technology Sydney электрондук почта дареги берилген. Өзүнчө “corresponding author” белгиси жок; эмгек бир авторлуу.

Платформа: SSRN.

SSRN abstract номери: 7624999.

DOI: 10.2139/ssrn.7624999.

SSRN жарыялоо/жүктөө датасы: 17-октябрь 2026.

Бет саны: 25.

Булактын түрү: Теориялык/концептуалдык изилдөө препринти. Жаңы эксперименталдык же эмпирикалык маалымат чыгарбайт.

Рецензия абалы: Жүктөлгөн PDFде ачык түрдө “This preprint research paper has not been peer reviewed” деп жазылган. 30-октябрь 2026 карата толук аталыш боюнча жүргүзүлгөн библиографиялык текшерүүдө ошол эле эмгектин өзүнчө рецензияланган журналдык версиясы табылган эмес.

Журнал / том / саны: Жок; жүктөлгөн эмгек SSRN препринти.

Басмакана: Булакта журнал басмаканасы тууралуу жазуу жок.

Расмий шилтеме: https://ssrn.com/abstract=7624999

Лицензия: Жүктөлгөн PDFде жана каралган көрүнгөн SSRN библиографиялык жазуусунда ачык Creative Commons же башка кайра пайдалануу лицензиясы көрсөтүлгөн эмес. Ошондуктан булак барагынын дизайны же таблица сүрөтү түз көчүрүлгөн эмес; илимий концептуалдык байланыштар өз алдынча HTML таблицасы жана масштабсыз SVG аркылуу кайра берилген.

Адабияттар: SSRN библиографиялык жазуусу 64 булакты көрсөтөт. Булактар келечек изилдөөлөрү, өтүү дизайны, онтологиялык дизайн, прагматизм, этика, sustainability transitions, плюриверсалдык дизайн жана тажрыйбалык келечектер сыяктуу тармактарды камтыйт.

Формалдуу ыкма бөлүмү: Өзүнчө Materials and Methods бөлүмү жок. Эмгек адабиятка негизделген теориялык/концептуалдык синтез аркылуу жаңы категориялык алкак сунуштайт.

Тандалма: Жок.

Көзөмөл тобу: Жок.

Маалымат топтому: Жаңы эмпирикалык маалымат топтому жок.

Статистикалык талдоо: Жок.

Формула жана теңдеме: Булакта математикалык формула же теңдеме жок.

Каржылоо: Жүктөлгөн PDFде өзүнчө каржылоо билдирүүсү аныкталган эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Жүктөлгөн PDFде өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы тууралуу билдирүү аныкталган эмес.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Жаңы маалымат топтому болбогондой эле, PDFде өзүнчө data availability билдирүүсү да аныкталган эмес.

Автордук салымдар: Бир авторлуу эмгек жана өзүнчө CRediT/автордук салымдар бөлүмү жок.

Булак ичиндеги редакциялык эскертүү: Препринтте айрым орфографиялык жана грамматикалык көйгөйлөр бар. Бир шилтемеде “(PAGE)” ордун басуучу белги калган; айрым булак DOIлеринде “https://doi.org/https://doi.org/...” түрүндө кайталанган URL түзүлүшү көрүнөт. Бул редакциялык көйгөйлөр Verianla тарабынан жаңы илимий мазмун кошуп толукталган эмес.

Булак таблицасы: 17-бетте үч кааланган келечек түшүнүгүн жана ар биринин сынчыл баалоодогу милдетин жыйынтыктаган эки мамычалуу таблица бар. Бул маалымат Verianla макаласында өз алдынча HTML таблицасы жана оригиналдуу масштабсыз процесс схемасы менен кайра берилген.

Негизги илимий чечмелөө чеги: Үчтүк алкак теориялык сунуш. Эмгек алкактын талаа колдонмосундагы натыйжалуулугун, катышуучулардын макулдашуусун жогорулатуу даражасын же туруктуулук натыйжаларын эксперименталдык түрдө өлчөбөйт.