Мероси фарҳангии ғайримоддии расман ба рӯйхат воридшуда (Intangible Cultural Heritage, ICH), харитаи айнан мувофиқи паҳншавии табиии ҷуғрофии амалияҳои фарҳангӣ дар як минтақа нест; балки қабати расмии сабти номест, ки дар натиҷаи муайян кардани захираҳои фарҳангӣ, пешбарии маҳаллӣ, арзёбӣ ва эътирофи институтсионалӣ ташаккул меёбад. Ин таҳқиқот дар заминаи низоми мураккаби обии дарёи Ganjiang–кӯли Poyang дар музофоти Jiangxi-и Чин ташкили фазоии 616 сабти ICH-и сатҳи миллӣ ва музофотиро бо истифода аз Индекси ҳамсояи наздиктарин (Nearest Neighbor Index, NNI), Арзёбии зичии ядроӣ (Kernel Density Estimation, KDE), каҷи Lorenz ва индекси тамаркуз, Эллипси стандартии инҳироф (Standard Deviational Ellipse, SDE) ва усули Geodetector меомӯзад.

Таҳлили нуқтавии 616 унсури ICH, ки ба ҷойгиршавии пешбарии онҳо дар сатҳи ноҳия асос ёфтааст, нишон дод, ки тақсимот тасодуфӣ нест ва ба таври қавӣ гурӯҳбандӣ шудааст: NNI-и умумӣ 0,31, Z-хол −39,16 аст. Барои санҷидани он ки оё ҳампӯшии чанд унсур дар як ноҳия натиҷаро ба таври сунъӣ қавитар мекунад ё не, ҷойгиршавиҳои такрорӣ муттаҳид карда шуданд ва 89 ҷойгиршавии беназири ноҳиявӣ боқӣ монд; бо вуҷуди он ки NNI 0,68 ва Z-хол −5,57 буд, тақсимот ҳамоно ба таври аз ҷиҳати оморӣ маънодор гурӯҳбандӣ боқӣ монд.

Сохтори фазоӣ дар маҷмӯъ ҳамчун “тамаркуз дар тӯли дарё, паҳншавӣ дар атрофи кӯл ва рушди бисёрмарказӣ” тавсиф мешавад. Минтақаи кӯли Poyang бо 230 унсури ICH %37,33-и маҷмӯъро, қисмати миёнаи дарёи Ganjiang бо 200 унсур %32,47-ро, қисмати болоӣ бо 119 унсур %19,32-ро ва минтақаи теппазори шимолу шарқи Jiangxi бо 67 унсур %10,87-ро дар бар мегирад.

Дар таҳлили омилҳои Geodetector баландтарин q-арзишҳо барои масофа то низомҳои бузурги обӣ 0,821, барои дастгирии сиёсӣ 0,813 ва барои шумораи ҳомилони мероси ICH 0,806 муайян шуданд. Шумораи бандаргоҳҳои қадимӣ бо q-арзиши 0,787, аҳолӣ 0,728, дастгирии молиявӣ 0,721 ва сатҳи рушди иқтисодӣ 0,714 аз ҷумлаи дигар робитаҳои дорои қудрати баланди тавзеҳӣ мебошанд. Баръакс, нишебӣ, самти нишебӣ ва шиддати истифодаи замин q-арзишҳои пасттар нишон доданд.

Аммо ин q-арзишҳо коэффисиентҳои сабабу натиҷа нестанд. Таҳқиқот аз маълумоти фазоии буришӣ истифода бурда, робитаҳои байни муҳити табиӣ, шабакаҳои таърихии нақлиёт, қобилияти интиқоли иҷтимоӣ ва шароити эътирофи институтсионалӣ бо тафриқаи фазоии рӯйхати расмии ICH-ро чен мекунад. Аз ин рӯ муаллифон ошкоро таъкид мекунанд, ки набояд “q-и баланд = ин омил меросро ба вуҷуд меорад” ҳамчун тафсири сабабӣ қабул шавад.

Масъалаи асосии таҳқиқот

Ҳангоми дидани харитаи мероси фарҳангӣ таассуроти аввал метавонад чунин бошад, ки нуқтаҳои харита бевосита нишон медиҳанд, амалияҳои фарҳангӣ дар куҷо вуҷуд доранд. Ин таҳқиқот маҳз ҳамин фарзияро зери суол мегузорад. Унсури фарҳангие, ки ба рӯйхати расмии ICH дохил шудааст, танҳо барои он намоён намегардад, ки аз нигоҳи таърихӣ ё иҷтимоӣ вуҷуд дорад; он ҳамчунин бояд таҳқиқ, муайян, ҳамчун номзад пешниҳод, арзёбӣ, ҳифз ва ба низоми расмӣ қабул карда шавад.

Аз ин рӯ ду воқеияти фазоии гуногун бояд аз ҳам ҷудо карда шаванд:

• Ҷуғрофияи воқеии зиндагии амалияи фарҳангӣ: Маконҳое, ки анъана, ҳунар, ривоят, мусиқӣ ё маросим воқеан дар онҳо зиндагӣ мекунад, интиқол меёбад ва амалӣ мешавад.
• Ҷуғрофияи эътирофи расмӣ: Ин ки унсури дахлдори мерос тавассути кадом воҳиди маъмурӣ ҳамчун номзад пешниҳод шудааст ва бо кадом ҷойгиршавӣ дар низоми ҳифз сабт гардидааст.

Объекти асосие, ки ин таҳқиқот таҳлил мекунад, қабати дуюм аст. Ин фарқгузорӣ барои дуруст тафсир кардани натиҷаҳои таҳқиқот зарур мебошад.

Оё тақсимоти фазоии рӯйхати расмии ICH бо тақсимоти воқеии фарҳангӣ як чиз аст?

Не. Нуқтаҳои таҳқиқот на минтақаҳои воқеии интиқол ё фаъолияти амалияҳои фарҳангиро, балки ҷойгиршавии фазоии проксии ноҳия ё минтақаеро ифода мекунанд, ки лоиҳаҳо аз он ҷо пешниҳод шудаанд. Аз ин рӯ натиҷаҳо на тамоми ҷуғрофияи табиии амалияҳои фарҳангиро, балки намоёнии фазоии ICH-и расман эътирофшударо шарҳ медиҳанд.

Чаро минтақаи таҳқиқот ҳамчун низоми дарёи Ganjiang–кӯли Poyang муайян карда шуд?

Ҳавзаи дарёи Ganjiang–кӯли Poyang на ҳамчун як дарёи ягона ё низоми ягонаи кӯл, балки ҳамчун низоми мураккаби обии дарё–кӯл баррасӣ шудааст, ки дар он долонҳои дарёӣ бо минтақаҳои аҳолинишин ва ҷамъшавии захираҳо дар атрофи кӯл ба ҳам пайвастанд. Дар ҳоле ки дарёи Ganjiang таърихан ҳамчун долони робитаи байни минтақаҳо ва гардиши фарҳангӣ хизмат мекард, атрофи кӯли Poyang бо зичии бештари аҳолинишин, ҷамъшавии захираҳо ва муҳити устувори интиқоли фарҳангӣ алоқаманд дониста мешавад.

Марзи минтақаи таҳқиқот танҳо аз рӯйи сарҳадҳои маъмурӣ муайян нашудааст. Пайвастагиҳои гидрологӣ, сохтори ҳавза ва робитаҳои фарҳангии минтақавӣ якҷоя арзёбӣ шудаанд. Дар минтақаи ниҳоии таҳлил дар дохили музофоти Jiangxi 97 воҳиди маъмурии сатҳи ноҳия ва 11 шаҳри сатҳи префектура мавҷуд аст. Гарчанде Pingxiang аз ҷиҳати маъмурӣ ба Jiangxi тааллуқ дорад, низоми асосии дарёии он ба ҳавзаи дарёи Xiang мансуб буда, пайвастагии гидрологии он бо низоми Ganjiang–Poyang нисбатан заиф аст; аз ин рӯ аз минтақаи таҳқиқот хориҷ карда шудааст.

Пойгоҳи маълумот чӣ гуна сохта шуд?

Дар рӯйхатҳои расмии навтарини музофоти Jiangxi 88 лоиҳаи сатҳи миллӣ ва 560 лоиҳаи сатҳи музофотӣ оид ба ICH, яъне дар ибтидо ҳамагӣ 648 сабт ёфт шудааст. Такрорҳо байни сатҳҳои гуногуни рӯйхат аз рӯйи номи лоиҳа, минтақаи пешниҳодкунанда, ташкилоти ҳифз ва маълумот дар бораи ҳомили мерос сабт ба сабт мутобиқ карда шудаанд.

Лоиҳаҳои идомадори сатҳи миллӣ дар асоси минтақаҳои пешниҳодкунандае, ки Вазорати фарҳанг ва сайёҳӣ нашр кардааст, алоҳида арзёбӣ шуданд. Пас аз хориҷ кардани такрорҳо ва татбиқи филтри минтақаи таҳқиқот, намунаи ниҳоӣ ба 616 унсури ICH коҳиш ёфт.

Маълумот асосан аз манбаъҳои расмӣ, аз ҷумла Вебсайти мероси фарҳангии ғайримоддии Чин, Вазорати фарҳанг ва сайёҳии Ҷумҳурии Мардумии Чин ва Маркази таҳқиқот ва ҳифзи мероси фарҳангии ғайримоддии Jiangxi ҷамъоварӣ шудааст.

Чаро ба ҷойи макони воқеии фарҳангӣ ҷойгиршавии ноҳия истифода шуд?

Мероси фарҳангии ғайримоддӣ падидаи фарҳангии зинда ва ҳаракаткунанда аст. Анъанаи опера, дониши ҳунармандӣ ё ривояти мардумӣ метавонад бо як бино ё як координата маҳдуд набошад. Аз ин рӯ муҳаққиқон ноҳияеро, ки ҳар унсури ICH аз он ҳамчун номзад пешниҳод шудааст, ҳамчун ҷойгиршавии проксии фазоӣ истифода кардаанд.

Ин қарор барои таҳлил координатаҳои муттасил фароҳам меорад, вале ҳамзамон маҳдудият ба вуҷуд меорад. Агар аз як ноҳия даҳҳо унсури гуногуни мерос пешниҳод шуда бошанд, ҳамаи онҳо метавонанд ба як ҷойгиршавии проксӣ рост оянд. Аз ин рӯ муҳаққиқон ҷойгиршавиҳои такрории ноҳияҳоро муттаҳид карда, таҳлили алоҳидаи ҳассосияти NNI-ро низ анҷом доданд.

Тафсири мураккаби фазоие, ки таҳқиқот пешниҳод мекунад

Дар ин чаҳорчӯба ҷамъшавӣ дар минтақаи кӯл, низомҳои аҳолинишин дар атрофи кӯл ва ҷамъшавии маҳаллии фарҳангиро; паҳншавӣ дар долони дарё, тамос ва интиқоли фарҳангиро тавассути пайвастагиҳои низоми обӣ; дастгирии гиреҳӣ бошад, дастгирии намоёнии фарҳангиро аз ҷониби марказҳое чун Nanchang, Jiujiang, Jingdezhen, Ganzhou, ҳамчунин бандаргоҳҳои таърихӣ, зичии аҳолӣ, ҳомилони мерос ва иқтидори институтсионалӣ ифода мекунад.

616 унсури ICH дар чор минтақаи асосӣ чӣ гуна тақсим шудаанд?

Ин фоизҳо “зичии мерос ба воҳиди масоҳат” ё “миқдори мерос ба ҳар сари аҳолӣ” нестанд. Онҳо танҳо маҷмӯи минтақавии унсурҳои расман ба рӯйхат воридшударо нишон медиҳанд. Азбаски масоҳат ва аҳолии минтақаҳо фарқ мекунанд, шумораи умумӣ ва зичии нисбӣ як мафҳум нестанд.

Маҷмӯъҳо дар сатҳи шаҳр

Кадом категорияҳои ICH бештар мебошанд?

Ҳунармандии анъанавӣ бо 167 унсур бузургтарин категория аст; пас аз он анъанаҳои мардумӣ бо 103 ва рақси анъанавӣ бо 93 унсур меоянд. Аммо q-не, балки NNI-и категорияҳоро мустақиман ба шакли “кадомаш қатъан бештар гурӯҳбандӣ шудааст?” тартиб додан дуруст нест; манбаъ махсусан зикр мекунад, ки андозаи намуна дар категорияҳои гуногун хеле фарқ мекунад ва ин метавонад ба устувории NNI таъсир расонад.

Индекси тамаркузи сохтори категорияҳо

Барои арзёбии нобаробарии миқдорӣ байни категорияҳо дар баробари каҷи Lorenz индекси зерини тамаркуз истифода шудааст:

\[ I=\frac{A-R}{M-R} \tag{1} \]

Формула чиро ҳисоб мекунад? \(I\) индекси байни 0–1 аст, ки чен мекунад то чӣ андоза маҷмӯи унсурҳои ICH дар шумораи ками категорияҳо мутамарказ шудаанд.

Тағйирёбандаҳо: \(A\) масоҳати байни каҷи воқеии тақсимот, ки аз рӯйи шумораи категорияҳо сохта шудааст, ва меҳвари координат; \(R\) масоҳати зери хатти 45°-ро, ки тақсимоти комилан баробарро ифода мекунад; \(M\) масоҳати ҳолати назариявии ҳадди аксари тамаркузро, ки дар он ҳамаи унсурҳои ICH дар як категория ҷамъ шудаанд, ифода мекунад.

Тафсир: Ҳар қадар арзиш ба 1 наздик шавад, чанд категория бартаритар мегарданд; ҳар қадар ба 0 наздик шавад, сохтори категорияҳо мутавозинтар мешавад. Дар таҳқиқот I = 0,3971 ба даст омадааст. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки шумораи категорияҳо комилан баробар тақсим нашудааст, аммо индекс ба таври сунъӣ ба синфҳои “баланд/миёна/паст” ҷудо карда нашудааст.

Оё ташкили ҷуғрофии категорияҳо яксон аст?

Не. Дар харитаҳои манбаъ ҳунармандии анъанавӣ ва анъанаҳои мардумӣ дар атрофи кӯли Poyang гурӯҳбандии равшантари соҳили кӯлро нишон медиҳанд. Драмаи анъанавӣ, адабиёти мардумӣ ва quyi бошад, дар тӯли долони асосии дарёи Ganjiang тақсимоти равшантари тасмавӣ доранд.

Дар ҳоле ки рақси анъанавӣ ҳам дар атрофи кӯли Poyang ва ҳам дар қисматҳои миёнаи Ganjiang якчанд кластер ба вуҷуд меорад, мусиқии анъанавӣ, санъати тасвирии анъанавӣ ва тибби анъанавӣ бештар сохтори фазоии бисёргиреҳиро нишон медиҳанд. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки ҳамаи навъҳои ICH-ро бо як механизми ягонаи фазоӣ шарҳ додан мумкин нест.

Гурӯҳҳои эътирофи расмӣ бо гузашти вақт чӣ гуна тағйир ёфтанд?

Таҳлили Эллипси стандартии инҳироф панҷ гурӯҳи эътирофи сатҳи музофотиро мустақилона баррасӣ кардааст. Гурӯҳҳо кумулятивӣ нестанд; ҳар гурӯҳ танҳо лоиҳаҳоеро дар бар мегирад, ки дар ҳамон марҳила нав эътироф шудаанд. Аз ин рӯ тағйири марказҳо маънои онро надорад, ки амалияҳои фарҳангӣ аз ҷиҳати ҷисмонӣ муҳоҷират кардаанд. Таҳлил нишон медиҳад, ки низоми эътирофи расмӣ дар марҳилаҳои гуногун ба кадом минтақаҳои ҷуғрофӣ густариш ёфтааст.

Дар ҳоле ки марказҳои гурӯҳҳои дуюм ва сеюм ба шимолу шарқ, ба самти Nanchang ва атрофи кӯли Poyang ҳаракат мекунанд, дар гурӯҳҳои чорум ва панҷум боз ҳаракат ба самти ҷанубу ғарб дида мешавад. Аз ин рӯ раванд на “муҳоҷирати фарҳангӣ”-и яксамта, балки густаришҳои даврии эътирофи расмӣ ва танзимоти фазоӣ дар атрофи як ядрои нисбатан устувор тафсир мешавад.

Дар ин ҷо номувофиқии дохилии манбаъ оид ба доираи таҳлил вуҷуд дорад: бахши усул равшан нишон медиҳад, ки SDE ба панҷ гурӯҳи эътирофи сатҳи музофотӣ татбиқ шудааст ва ҷамъи 62 + 102 + 206 + 118 + 72 сабт дар гурӯҳҳо дақиқан 560 мебошад; бо вуҷуди ин, як ҷумла дар бахши натиҷаҳо ин таҳлилро гӯё сабтҳои “сатҳи миллӣ ва музофотӣ”-ро фаро мегирифта бошад, меномад. Дар ин матн сохтори рақамӣ ва методологӣ асос гирифта шуда, таҳлили SDE ҳамчун панҷ гурӯҳи сатҳи музофотӣ пешниҳод шудааст ва фарқи ҷумлаи манбаъ пинҳон карда нашудааст.

Усул ва натиҷаҳои таҳқиқот

Понздаҳ нишондиҳандаи тавзеҳӣ

Барои арзёбӣ кардани он ки оё коллинеарияти сершумори қавӣ байни тағйирёбандаҳо натиҷаҳоро таҳриф мекунад ё не, Омили таварруми дисперсия (Variance Inflation Factor, VIF) ҳисоб карда шуд ва маълум гардид, ки VIF-и ҳамаи тағйирёбандаҳои тавзеҳӣ аз 10 кам аст.

Чаро мутобиқати замонӣ комил нест?

Рӯйхати расмии ICH дар тӯли солҳо тавассути чандин гурӯҳи эътироф ҷамъ шудааст. Баръакс, қисми муҳими нишондиҳандаҳо, аз ҷумла рушди иқтисодӣ, шаҳрнишинӣ, истифодаи замин, нақлиёт, аҳолӣ ва дастгирии молиявӣ, ба 2021 ҳамчун соли истинод асос меёбанд. Шумораи ҳомилони мерос маълумоти кумулятивиро то соли 2021, дар ҳоле ки дастгирии сиёсӣ 2006–2021 ҳуҷҷатҳои сиёсати кумулятивии давраро истифода мебарад.

Аз ин рӯ санаи ташаккули рӯйхати ICH бо санаи ченкунии баъзе тағйирёбандаҳои тавзеҳӣ пурра мувофиқ нест. Муаллифон ин тағйирёбандаҳоро на барои шарҳи даврии гурӯҳҳои алоҳидаи эътироф, балки барои тавсифи шароити умумии минтақавии ноҳияҳо дар давраи таҳқиқот истифода кардаанд.

Стандартизатсияи маълумот

Азбаски нишондиҳандаҳо бо воҳидҳои гуногун чен шудаанд, пеш аз таҳлил стандартизатсия гузаронида шудааст. Зичии шабакаи дарёҳо нисбат ба масоҳати ноҳия, аҳолӣ нисбат ба аҳолӣ/масоҳат, масоҳати обӣ нисбат ба масоҳати умумӣ ва дастгирии молиявӣ нисбат ба арзиши ба ҳар сари аҳолӣ миқёсбандӣ шудаанд. Дигар тағйирёбандаҳои пайваста барои беҳтар кардани муқоисапазирӣ бо табдили min–max ба фосилаи 0–1 оварда шудаанд.

Индекси ҳамсояи наздиктарин чӣ гуна кор мекунад?

NNI масофаи миёнаи мушоҳидашуда то ҳамсояи наздиктаринро бо масофаи миёнае муқоиса мекунад, ки дар тақсимоти комилан тасодуфии нуқтаҳо интизор меравад:

\[ NNI=\frac{\bar D_o}{\bar D_e} \tag{2} \]

Дар ин ҷо \(\bar D_o\) масофаи миёнаи мушоҳидашуда то ҳамсояи наздиктарин; \(\bar D_e\) масофаи миёнаи интизоршаванда дар зери фарзияи Тасодуфияти пурраи фазоӣ (Complete Spatial Randomness, CSR) мебошад.

Масофаи назариявии интизоршаванда:

\[ \bar D_e=\frac{1}{2\sqrt{\rho}} \tag{3} \]

бо ин ифода ҳисоб карда мешавад. \(\rho\) зичии нуқтаҳо дар минтақаи таҳлил мебошад.

• NNI < 1: тақсимоти гурӯҳбандӣ,
• NNI ≈ 1: тақсимоти тасодуфӣ,
• NNI > 1: тақсимоти пароканда/мунтазам.

Барои он ки ҳисобҳои масофа аз хатогиҳои проексияи ҷуғрофӣ таъсир нагиранд, ҳамаи маълумоти фазоӣ ба CGCS2000 Albers Equal Area низоми координатӣ табдил дода шуданд.

Санҷиши ҳассосияти NNI

Муттаҳид кардани нуқтаҳои такрории ноҳия NNI-ро аз 0,31 то 0,68 боло мебарад; яъне андозаи ҳисобшудаи гурӯҳбандӣ кам мешавад. Бо вуҷуди ин NNI аз 1 кам боқӣ мемонад ва Z-санҷиш нишон медиҳад, ки инҳирофи маънодор аз тақсимоти тасодуфӣ идома дорад. Ҳамин тавр, ҷойгиршавиҳои такрории маъмурӣ ба андозаи гурӯҳбандӣ таъсир мерасонанд, аммо натиҷаи умумии гурӯҳбандиро аз байн намебаранд.

Арзёбии зичии ядроӣ

KDE ба ҷойи он ки нуқтаҳои алоҳидаи меросро танҳо ҳамчун нуқта нигоҳ дорад, таъсири фазоии атрофи ҳар нуқтаро тавассути функсияи ядроие, ки бо масофа коҳиш меёбад, ба сатҳи пайвастаи зичӣ табдил медиҳад:

\[ f(x)=\frac{1}{nh}\sum_{i=1}^{n}K\left(\frac{x-x_i}{h}\right) \tag{4} \]

Дар ин ҷо \(f(x)\) зичии тахминии ядроиро дар ҷойгиршавии \(x\); \(n\) шумораи унсурҳои ICH; \(K(\cdot)\) функсияи ядроӣ; \(h\) бошад паҳнои бандро ифода мекунад.

Дар таҳқиқот абзори ArcGIS 10.2 Kernel Density ва quartic/biweight kernel истифода шудааст. Паҳнои асосии банд 30 km, ҳалнокии растрии баромад 1000 m × 1000 m муқаррар шудааст.

Азбаски KDE метавонад ба интихоби паҳнои банд ҳассос бошад, таҳлил ҳамчунин бо 20 km ва 40 km паҳнои банд такрор шудааст. Ҷойгиршавии асосии минтақаҳои зичии баланд дар ин сенарияҳо умуман тағйир наёфтааст; махсусан тамаркуз дар атрофи кӯли Poyang ва меҳвари дарёи Ganjiang ҳифз шудааст.

Арзишҳои KDE барои ҷудо кардани минтақаҳои зичии баланд, миёна ва паст бо усули Natural Breaks (Jenks) тасниф шудаанд.

q-арзиши Geodetector чиро нишон медиҳад ва чиро нишон намедиҳад?

q-арзиши Geodetector нишон медиҳад, ки қабатбандии фазоии як тағйирёбандаи тавзеҳӣ то чӣ андоза бо тафриқаи фазоии шумораи ICH мувофиқат мекунад; бо баланд шудани q қудрати тавзеҳии фазоӣ зиёд мешавад. Аммо q коэффисиенти регрессия ё андозаи таъсири сабабӣ нест. Дар ин таҳқиқот q-арзишҳо бояд ҳамчун нишондиҳандаи робитаи фазоӣ ва мутобиқати тавзеҳӣ тафсир шаванд.

Омори q-и Geodetector

Омори q-и дар манбаъ истифодашуда:

\[ q=1-\frac{\sum_{h=1}^{L}N_h\sigma_h^2}{N\sigma^2} \tag{5} \]

Тағйирёбандаҳо: \(L\) шумораи қабатҳои тағйирёбандаи тавзеҳӣ; \(N_h\) шумораи намунаҳо дар қабати \(h\); \(N\) шумораи умумии намунаҳо; \(\sigma_h^2\) дисперсияи тақсимоти ICH дар қабати дахлдор; \(\sigma^2\) дисперсияи умумӣ дар тамоми минтақаи таҳқиқотро ифода мекунад.

Мантиқи формула аз он иборат аст, ки дисперсияи дохили як қабати тавзеҳӣ нисбат ба дисперсияи умумӣ то чӣ андоза хурд аст. Агар синфҳои тағйирёбанда бо фарқиятҳои фазоии тақсимоти ICH сахт мувофиқат кунанд, дисперсияи дохилисинфӣ кам шуда, q баланд мешавад.

Азбаски Geodetector воридоти категориявиро талаб мекунад, тағйирёбандаҳои пайвастаи тавзеҳӣ аввал стандартизатсия шуда, сипас дар ArcGIS 10.2 бо усули Natural Breaks (Jenks) ба панҷ қабат ҷудо шудаанд. Воҳиди асосии таҳлил 97 ноҳия аст ва тағйирёбандаи вобаста шумораи унсурҳои расмии ICH дар ҳар ноҳия мебошад.

Натиҷаҳои умумии Geodetector

Шарҳи маънодории Ҷадвали 7-и манбаъ: * \(p<0,1\), *** \(p<0,01\).

Дар ин ҷо як ҷузъиёти муҳими методии дохили манбаъ вуҷуд дорад. Гарчанде дар бахши усули Geodetector ҳадди умумии маънодорӣ барои санҷиши пермутатсияи тасодуфӣ p < 0,05 нишон дода шудааст, Ҷадвали 7 ва Ҷадвали минтақавии 8 p < 0,1-ро низ бо як ситора нишон медиҳанд. Аз ин рӯ натиҷаҳои якситорадор бояд ҳамчун нишондиҳандаҳои маънодории заиф, чунон ки дар манбаъ гузориш шудаанд, нигоҳ дошта шаванд ва набояд гӯё онҳо ба ҳадди p<0,05-и бахши усул ҷавоб медиҳанд, аз нав тасниф карда шаванд.

Омилҳои низоми обӣ

Масофа то низомҳои бузурги обӣ (X1, q=0,821) дар байни ҳамаи тағйирёбандаҳо баландтарин q-арзиш аст. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки унсурҳои расмии ICH бо наздикӣ ба дарёи Ganjiang, кӯли Poyang ва шохобҳои асосии онҳо робитаи қавии фазоӣ доранд.

Арзишҳои таносуби масоҳати обӣ \(q=0,608\) ва зичии шабакаи дарёҳо \(q=0,563\) низ нишон медиҳанд, ки низоми обӣ танҳо ба саволи “то наздиктарин дарё чанд километр?” маҳдуд намешавад; сохтори шабакаи обии минтақавӣ ва хусусияти сатҳи об низ бо тақсимоти ICH алоқаманданд.

Ҷуғрофияи табиӣ

Дар байни омилҳои ҷуғрофии табиӣ баландтарин q-арзиш ба баландӣ, \(q=0,523\), тааллуқ дорад. Нишебӣ \(q=0,063\) ва самти нишебӣ \(q=0,113\) қудрати тавзеҳии пасттар доранд. Ба гуфтаи муаллифон, ҷуғрофияи физикӣ метавонад на омили мустақими муайянкунандаи ICH, балки механизми заминавие бошад, ки ташкили аҳолинишин, нақлиёт ва фаъолияти инсонро маҳдуд мекунад.

Омилҳои инсонӣ ва иҷтимоӣ

Шумораи ҳомилони мероси ICH бо \(q=0,806\) яке аз қавитарин нишондиҳандаҳои таҳқиқот аст. Ин натиҷа ба он мувофиқ аст, ки мероси ғайримоддӣ, бар хилофи сохтори ҷисмонӣ, низоми зиндаи фарҳангиест, ки ба дониш, малака, амалия ва равандҳои интиқоли иҷтимоӣ такя мекунад.

Шумораи бандаргоҳҳои қадимӣ \(q=0,787\) яке аз натиҷаҳои муҳими хоси минтақаи таҳқиқот мебошад. Бандаргоҳҳои таърихӣ на танҳо ҳамчун иншооти нақлиётӣ, балки ҳамчун гиреҳҳои таърихии ҳаракати аҳолӣ, тиҷорат ва шабакаҳои тамоси фарҳангӣ тафсир мешаванд.

Аҳолӣ \(q=0,728\) ва рушди иқтисодӣ \(q=0,714\) низ робитаи баланди тавзеҳиро нишон медиҳанд. Баръакс, сатҳи шаҳрнишинӣ \(q=0,196\) ва шиддати истифодаи замин \(q=0,039\) q-арзишҳои пасттар доранд.

Омилҳои институтсионалӣ

Дастгирии сиёсӣ \(q=0,813\) ва дастгирии молиявӣ \(q=0,721\) нишон медиҳанд, ки рӯйхати расмии ICH на танҳо изи фазоии захираҳои фарҳангӣ, балки инчунин изи иқтидори институтсионалии мавҷуд барои муайянкунӣ, ҳуҷҷатгузорӣ, пешниҳоди номзадӣ ва ҳифзи захираҳоро дар худ дорад.

Аз ин рӯ харитаи расмии ICH на танҳо ба саволи “фарҳанг дар куҷо вуҷуд дорад?”, балки қисман ба саволи “захираҳои фарҳангӣ дар куҷо бештар муайян, пешниҳод, расман эътироф ва ҳифз мешаванд?” низ ҷавоб медиҳад.

Ҳамтаъсирии омилҳо

Детектори ҳамтаъсирии Geodetector меомӯзад, ки истифодаи якҷояи ду тағйирёбандаи тавзеҳӣ q-арзишро чӣ гуна тағйир медиҳад. Дар манбаъ чор синфи муносибат оварда шудааст:

Истиқлолият:

\[ q(X_1\cap X_2)=q(X_1)+q(X_2) \]

Тақвияти дутағйирёбандагӣ:

\[ \max[q(X_1),q(X_2)] < q(X_1\cap X_2) < q(X_1)+q(X_2) \]

Тақвияти ғайрихаттӣ:

\[ q(X_1\cap X_2)>q(X_1)+q(X_2) \]

Сустшавӣ:

\[ q(X_1\cap X_2)<\max[q(X_1),q(X_2)] \]

Матритсаи ҳамтаъсирии манбаъ дар маҷмӯъ q-арзишҳои ҷуфтиро нишон медиҳад, ки аз q-арзишҳои омилҳои алоҳида баландтаранд. Хусусан таркибҳои гуногуни аҳолӣ, ҳомилони мерос, рушди иқтисодӣ, бандаргоҳҳои қадимӣ, дастгирии сиёсӣ, дастгирии молиявӣ ва тағйирёбандаҳои низоми обӣ фарқ мекунанд.

Ин натиҷа пуштибонӣ мекунад, ки ташкили фазоии ICH-ро бо як тағйирёбанда шарҳ додан мумкин нест ва шароити табиӣ, шабакаҳои таърихии робита, қобилияти интиқоли иҷтимоӣ ва низомҳои институтсионалӣ бояд якҷоя арзёбӣ шаванд.

Натиҷаҳои минтақавии Geodetector

Шарҳи маънодории Ҷадвали 8-и манбаъ: * \(p<0,1\), ** \(p<0,05\), *** \(p<0,01\).

Таҳлили минтақавиро набояд ҳамчун рейтинги мутлақи q байни минтақаҳо истифода кард. Андозаи намунаи чор зерминтақа фарқ мекунад: дар минтақаи кӯли Poyang 34, дар Ganjiang-и миёна 25, дар Ganjiang-и болоӣ 20 ва дар теппазорҳои шимолу шарқи Jiangxi 18 воҳиди сатҳи ноҳия мавҷуд аст. Манбаъ инчунин хабар медиҳад, ки дар таҳлили минтақавӣ санҷишҳои ҳассосият бо тағйир додани усулҳои дискретизатсия ва шумораи қабатҳо анҷом дода шуда, рейтинги омилҳои асосии тавзеҳӣ умуман устувор мондааст.

Номувофиқӣ байни Ҷадвали 8-и манбаъ ва абзаци тавзеҳии минтақавӣ

Ҷадвали 8-и манбаъ барои минтақаи Ganjiang-и болоӣ X1=0,605, X12=0,645 ва X14=0,702 медиҳад. Аммо дар абзаци “Upper Reaches of the Ganjiang River”-и бахши 5.4.6 X1=0,718, X12=0,786 ва X14=0,733 навишта шудааст; ин се рақам бо арзишҳои сутуни Ganjiang-и миёнаи Ҷадвали 8 мувофиқат мекунанд. Дастгирии молиявӣ X15=0,831 ва рушди иқтисодӣ X7=0,625 бо ҷадвал мувофиқанд.

Дар интиқоли Verianla ҷадвали миқдорӣ ҳамчун source-of-truth ҳифз шудааст; рақамҳои фарқкунандаи абзац гӯё хомӯшона ислоҳ шудаанд, нишон дода нашудаанд.

Эллипси стандартии инҳироф

Ифодаҳои асосии инҳирофи стандартӣ, ки барои хусусиятҳои марказ ва паҳншавии гурӯҳҳои эътироф истифода шудаанд:

\[ SDE_x=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(x_i-\bar{x})^2}{n}} \tag{6} \]

\[ SDE_y=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar{y})^2}{n}} \tag{7} \]

Дар ин ҷо \(x_i\) ва \(y_i\) координатаҳои фазоии унсури i-уми ICH; \(\bar{x}\) ва \(\bar{y}\) маркази фазоии гурӯҳи дахлдори эътироф; \(n\) шумораи лоиҳаҳо дар гурӯҳро ифода мекунад. \(SDE_x\) ва \(SDE_y\) паҳншавии тақсимотро дар ду меҳвари координат ҷамъбаст мекунанд.

Дар фосилаи тақрибан 42,5°–43,3° мондани азимутҳои эллипси панҷ гурӯҳ нишон медиҳад, ки гурӯҳҳои эътироф дар самти умумии шимолу шарқ–ҷанубу ғарб пайдарҳамии қавӣ доранд. Азбаски тағйирот дар меҳварҳои асосӣ ва кӯтоҳ маҳдуданд, манбаъ бар он аст, ки марҳилаҳои гуногуни эътироф бештар густариш ва танзим дар атрофи ядрои мавҷударо ифода мекунанд, на бозсозии васеъмиқёси фазоиро.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Ҷойгиршавии номзадии ноҳиявии 616 унсури расмии ICH гурӯҳбандии фазоии қавӣ ва аз ҷиҳати оморӣ маънодорро нишон медиҳад.
• Ҷойгиршавиҳои такрории ноҳия ба андозаи NNI таъсир мерасонанд; аммо санҷиши ҳассосият бо ҷойгиршавиҳои беназири ноҳия низ натиҷаи гурӯҳбандиро нигоҳ медорад.
• Атрофи кӯли Poyang ва меҳвари асосии дарёи Ganjiang чаҳорчӯбаи асосии фазоии тақсимоти расмии ICH-ро ташкил медиҳанд.
• Категорияҳои ICH як намунаи фазоиро пайравӣ намекунанд; баъзе категорияҳо дар атрофи кӯл, баъзе дар долони дарё ва баъзеи дигар ба шакли бисёргиреҳӣ ташкил меёбанд.
• Масофа то низомҳои бузурги обӣ, дастгирии сиёсӣ ва шумораи ҳомилони мероси ICH баландтарин q-арзишҳои умумиро нишон медиҳанд.
• Бандаргоҳҳои қадимӣ, аҳолӣ, дастгирии молиявӣ ва рушди иқтисодӣ низ робитаҳои баланди тавзеҳии фазоӣ доранд.
• Ҳамтаъсирии омилҳо аксаран q-арзишҳои баландтар аз омилҳои алоҳида ба вуҷуд меорад; ин ҳолат тафсири сохтори бисёромилаи фазоиро дастгирӣ мекунад.
• Профилҳои минтақавии q аз ҳам фарқ мекунанд; як модели ягонаи тавзеҳ барои ҳамаи минтақаҳои дохили ҳамон ҳавза кофӣ нест.
• Марказҳои гурӯҳҳои эътироф муҳоҷирати яксамтаро нишон намедиҳанд; онҳо дар атрофи ядрои нисбатан устувор танзимоти даврии шимолу шарқӣ ва ҷанубу ғарбиро нишон медиҳанд.

Умумисозиҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• q=0,821 маънои онро надорад, ки “наздикӣ ба об ICH-ро ба андозаи %82,1 ба вуҷуд меорад”.
• Баланд будани шумораи расмии ICH исбот намекунад, ки арзиши воқеии фарҳангӣ ё гуногунии фарҳангии як минтақа худкорона баландтар аст.
• Шумораи паст дар рӯйхати расмӣ метавонад маънои кам будани амалияҳои фарҳангиро дар минтақа надошта бошад; иқтидори муайянкунӣ, пешниҳоди номзадӣ ва ҳифз низ метавонад ба натиҷаҳо таъсир расонад.
• Координатаи проксие, ки ба маркази ноҳия дода шудааст, макони воқеии интиқоли фарҳангӣ нест.
• Таҳлили буришии Geodetector исбот намекунад, ки дастгирии сиёсӣ ё молиявӣ сабаби гурӯҳбандии ICH мегардад.
• Тағйири марказҳои гурӯҳҳои эътироф нишон намедиҳад, ки амалияҳои фарҳангӣ аз ҷиҳати ҷисмонӣ муҳоҷират кардаанд.
• Нишон дода нашудааст, ки чаҳорчӯбаи консептуалии дар мисоли Ganjiang–Poyang таҳияшуда дар ҳамаи низомҳои дарё–кӯл ба ҳамон шакл татбиқ мешавад.

Маҳдудиятҳои асосӣ

Маҳдудияти якум ба сохтори замонӣ марбут аст. Дар ҳоле ки баъзе нишондиҳандаҳои иҷтимоӣ ва институтсионалӣ метавонанд бо мурури вақт зуд тағйир ёбанд, таҳлил аз маълумоти буришӣ ё маълумоти намояндаи давраҳои муайян истифода мекунад. Муҳаққиқон зикр мекунанд, ки дар оянда силсилаҳои дарозмуддати замонӣ ва таҳлилҳои ба раванд асосёфта метавонанд робитаҳои байни ҷамъшавии захираҳои фарҳангӣ, эътирофи институтсионалӣ ва намоёнии фазоиро беҳтар муайян кунанд.

Маҳдудияти дуюм миқёси фазоӣ аст. Таҳқиқот дар миқёси ҳавза ва бо воҳидҳои маъмурии сатҳи ноҳия муқоисаи қавӣ анҷом дода метавонад; аммо мероси фарҳангии ғайримоддӣ дар ҳаёти воқеӣ тавассути минтақаҳои фаъолият, устоҳо, шабакаҳои ҷомеа ва масирҳои интиқол дар миқёси майдатар ва ба таври динамикӣ зиндагӣ мекунад. Дар таҳқиқоти оянда илова кардани ҷойҳои воқеии интиқол, минтақаҳои фаъолият ва маълумоти шабакаҳои иҷтимоӣ пешниҳод мешавад.

Маҳдудияти сеюм фарзияи Тасодуфияти пурраи фазоии NNI-и стандартӣ мебошад. Дар минтақаи таҳқиқот аҳолӣ, ҷойгиршавии аҳолинишин ва сохтори иҷтимоӣ-иқтисодӣ якхела нестанд. Аз ин рӯ муҳаққиқон дар оянда санҷиши устувориро бо таҳлили раванди нуқтавии ғайриякхела ё усулҳои Monte Carlo пешниҳод мекунанд.

Маҳдудияти чорум он аст, ки натиҷаҳои Geodetector метавонанд ба усули дискретизатсия ҳассос бошанд. Таҳқиқот усули Natural Breaks (Jenks)-ро истифода бурда, баъзе таҳлилҳои ҳассосиятро анҷом додааст; аммо усулҳои гуногуни тасниф метавонанд q-арзишҳоро тағйир диҳанд.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Таҳқиқоти аслӣ: Spatial Distribution Characteristics and Associated Factors of Officially Listed Intangible Cultural Heritage in the Ganjiang River–Poyang Lake Basin

Муаллифон: Shiwen Lai, Yihuan Tian ва Xinyang Li.

Corresponding author: Xinyang Li.

Почтаи электронии corresponding author: lixinyang@cju.ac.kr

Афилиатсияҳо: School of Modern Economics and Management, Jiangxi University of Finance and Economics, Jiujiang, China; Department of Global Convergence, Kangwon National University, Republic of Korea; Culture Design Lab, Graduate School of Techno Design, Kookmin University, Republic of Korea; Department of Film, Media and Content, Cheongju University, Republic of Korea.

Маҷалла: Sustainability.

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland.

Ҷилд / шумора / рақами мақола: Volume 18, Issue 16, Article 8419.

DOI: 10.3390/su18168419.

Санаи ирсол: 13 июли 2026.

Санаи бознигарӣ: 13 августи 2026.

Санаи қабул: 14 августи 2026.

Санаи нашр: 17 августи 2026.

Навъи манбаъ: Мақолаи таҳқиқотии рецензияшуда; омори фазоии бар GIS асосёфта ва таҳлили Geodetector.

Иҷозатнома: Иҷозатномаи дастрасии кушоди Creative Commons Attribution (CC BY).

Пайванди расмӣ: https://doi.org/10.3390/su18168419

Маҷмӯи маълумот: Ҳавзи маълумоте, ки аз 88 сабти миллӣ ва 560 сабти расмии ICH-и сатҳи музофоти Jiangxi оғоз мешавад; пас аз бартараф кардани такрорҳо ва филтри минтақаи таҳқиқот 616 сабт.

Воҳиди асосии фазоӣ: 97 ноҳия/district; дар таҳлилҳои сатҳи лоиҳа координатаи проксии ноҳияи пешбарӣ истифода шудааст.

Нармафзор: ArcGIS 10.2.

Проексия: CGCS2000 Albers Equal Area.

Параметрҳои асосии KDE: Quartic/biweight kernel; паҳнои банд 30 km; ҳалнокии растр 1000 m × 1000 m; санҷишҳои ҳассосият бо паҳнои алтернативии банд 20 km ва 40 km.

Geodetector: 97 ноҳия, 15 нишондиҳандаи тавзеҳӣ, дискретизатсияи панҷқабата бо Natural Breaks (Jenks), детектори омил ва детектори ҳамтаъсир.

Маблағгузорӣ: Jiangxi Provincial Social Science Foundation Youth Project, “Spatial Evolution and Revitalization Pathways of the Gan-Poyang Lake Basin Water-Cultural Heritage Corridor” (Grant No. 25YS39) ва 2025 Jiangxi Provincial University Humanities and Social Sciences Research Project (Approval No. YS25222).

Кумитаи этика: Татбиқ намешавад.

Ризоияти огоҳона: Татбиқ намешавад.

Дастрасии маълумот: Муаллифон изҳор мекунанд, ки маълумоти тавлидшуда ё таҳлилшуда дар мақола мавҷуд аст; маълумоти хомро бо дархости асоснок аз corresponding author гирифтан мумкин аст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон набудани бархӯрди манфиатҳоро эълом кардаанд.

Саҳми муаллифон: Ҷумлаи саҳмгузорӣ дар PDF-и манбаъ бо “Author Contributions: S.L. and Y.T.; methodology, X.L. and S.L.; ...” оғоз мешавад ва номи нақши аввал пеш аз S.L. ва Y.T. дар PDF намоён нест. Аз ин рӯ нақши нопурра аз ҷониби Verianla тахмин карда нашудааст. Дар манбаъ methodology X.L. ва S.L.; software X.L.; validation Y.T., S.L. ва X.L.; formal analysis S.L.; investigation X.L.; writing—original draft S.L.; writing—review and editing Y.T., S.L. ва X.L.; visualization Y.T.; supervision S.L. дода шудааст.

Номувофиқии дохилии манбаъ 1: q-арзишҳои X1, X12 ва X14 байни Ҷадвали минтақавии 8-и Geodetector ва абзаци тавзеҳии Ganjiang-и болоӣ мувофиқат намекунанд. Дар ин мақола рақамҳои Ҷадвали 8 ҳифз шудаанд.

Номувофиқии дохилии манбаъ 2: Гарчанде бахши усули SDE ва шумораи гурӯҳҳое, ки ҷамъашон 560 мешавад, нишон медиҳанд, ки таҳлил ба панҷ гурӯҳи эътирофи сатҳи музофотӣ тааллуқ дорад, як ҷумла дар бахши натиҷаҳо ибораи “national- and provincial-level”-ро истифода мекунад.

Номувофиқии дохилии манбаъ 3: Барои NNI-и умумӣ дар матни асосӣ p<0,001 оварда шудааст, дар ҳоле ки ҷадвали ҳассосият барои ҳамон натиҷаи сатҳи лоиҳа p<0,01 медиҳад.

Ёддошти омории дохилии манбаъ: Гарчанде бахши усул ҳадди маънодории p<0,05-ро барои санҷиши пермутатсия зикр мекунад, Ҷадвали 7 ва Ҷадвали 8 инчунин арзишҳои p<0,1-ро бо як ситора нишон медиҳанд. Аз ин рӯ натиҷаҳои якситорадор ба ҳамон шакле, ки дар манбаъ дода шудаанд, ҳифз гардида, баробар ба p<0,05 ҳисобида нашудаанд.