Resmî olarak listelenmiş somut olmayan kültürel miras (Intangible Cultural Heritage, ICH), bir bölgedeki kültürel pratiklerin doğal coğrafi dağılımının birebir haritası değil; kültürel kaynakların belirlenmesi, yerel olarak aday gösterilmesi, değerlendirilmesi ve kurumsal olarak tanınması sonucunda oluşan resmî bir kayıt katmanıdır. Bu çalışma, Çin'in Jiangxi Eyaleti'ndeki Ganjiang Nehri–Poyang Gölü bileşik su sistemi bağlamında 616 ulusal ve eyalet düzeyi ICH kaydının mekânsal örgütlenmesini; En Yakın Komşu İndeksi (Nearest Neighbor Index, NNI), Çekirdek Yoğunluk Tahmini (Kernel Density Estimation, KDE), Lorenz eğrisi ve yoğunlaşma indeksi, Standart Sapma Elipsi (Standard Deviational Ellipse, SDE) ve Geodetector yöntemiyle incelemektedir.

616 ICH öğesinin ilçe düzeyindeki adaylık konumlarına dayalı nokta analizi, dağılımın rastgele olmadığını ve güçlü biçimde kümelendiğini göstermiştir: genel NNI 0,31, Z-skoru −39,16'dır. Aynı ilçedeki birden fazla öğenin çakışmasının sonucu yapay olarak güçlendirip güçlendirmediğini sınamak için tekrar eden konumlar birleştirildiğinde 89 benzersiz ilçe konumu kalmış; NNI 0,68 ve Z-skoru −5,57 olmasına rağmen dağılım yine anlamlı biçimde kümelenmiş kalmıştır.

Mekânsal yapı genel olarak “nehir boyunca yoğunlaşma, göl çevresinde dağılım ve çok merkezli gelişme” biçiminde tanımlanmaktadır. Poyang Gölü bölgesi 230 ICH öğesiyle toplamın %37,33'ünü, Ganjiang Nehri'nin orta kesimleri 200 öğeyle %32,47'sini, yukarı kesimleri 119 öğeyle %19,32'sini ve kuzeydoğu Jiangxi tepelik bölgesi 67 öğeyle %10,87'sini içermektedir.

Geodetector faktör analizinde en yüksek q-değerleri büyük su sistemlerine uzaklık için 0,821, politika desteği için 0,813 ve ICH miras taşıyıcılarının sayısı için 0,806 olarak bulunmuştur. Eski iskelelerin sayısı 0,787, nüfus 0,728, mali destek 0,721 ve ekonomik gelişmişlik düzeyi 0,714 q-değerleriyle diğer yüksek açıklayıcı ilişkiler arasında yer almaktadır. Buna karşılık eğim, bakı ve arazi kullanım yoğunluğu daha düşük q-değerleri göstermiştir.

Ancak bu q-değerleri neden-sonuç katsayıları değildir. Çalışma kesitsel mekânsal veriler kullanmakta ve doğal çevre, tarihsel ulaşım ağları, toplumsal aktarım kapasitesi ve kurumsal tanınma koşulları ile resmî ICH listesinin mekânsal farklılaşması arasındaki ilişkileri ölçmektedir. Yazarlar bu nedenle “yüksek q = bu faktör mirası oluşturur” şeklinde nedensel bir yorum yapılmaması gerektiğini açıkça vurgulamaktadır.

Araştırmanın temel problemi

Bir kültürel miras haritasına bakıldığında ilk izlenim, haritadaki noktaların doğrudan kültürel pratiklerin nerede var olduğunu gösterdiği olabilir. Bu çalışma tam olarak bu varsayımı sorgulamaktadır. Resmî ICH listesine giren bir kültürel öğe yalnız tarihsel veya toplumsal olarak var olduğu için görünür hale gelmez; aynı zamanda araştırılması, tanımlanması, aday gösterilmesi, değerlendirilmesi, korunması ve resmî sisteme kabul edilmesi gerekir.

Bu nedenle iki farklı mekânsal gerçeklik birbirinden ayrılmalıdır:

• Kültürel pratiğin gerçek yaşam coğrafyası: Bir geleneğin, zanaatın, anlatının, müziğin veya ritüelin fiilen yaşadığı, aktarıldığı ve uygulandığı mekânlar.
• Resmî tanınma coğrafyası: İlgili miras öğesinin hangi idari bölge üzerinden aday gösterildiği ve koruma sistemine hangi konumla kaydedildiği.

Bu araştırmanın analiz ettiği temel nesne ikinci katmandır. Bu ayrım, çalışmanın sonuçlarının doğru yorumlanması için zorunludur.

Resmî ICH Listesinin Mekânsal Dağılımı Gerçek Kültürel Dağılımla Aynı Şey midir?

Hayır. Çalışmadaki noktalar kültürel pratiklerin gerçek aktarım veya faaliyet alanlarını değil, projelerin aday gösterildiği ilçe veya bölgenin mekânsal vekil konumunu temsil etmektedir. Dolayısıyla sonuçlar kültürel pratiklerin bütün doğal coğrafyasını değil, resmî olarak tanınmış ICH'nin mekânsal görünürlüğünü açıklamaktadır.

Çalışma alanı neden Ganjiang Nehri–Poyang Gölü sistemi olarak tanımlandı?

Ganjiang Nehri–Poyang Gölü Havzası, tek bir nehir veya tek bir göl sistemi olarak değil, nehir koridorları ile göl çevresindeki yerleşim ve kaynak birikim alanlarının birbirine bağlandığı bileşik nehir–göl su sistemi olarak ele alınmıştır. Ganjiang Nehri tarihsel olarak bölgeler arası bağlantı ve kültürel dolaşım koridoru işlevi görürken, Poyang Gölü çevresi daha yoğun yerleşim, kaynak birikimi ve istikrarlı kültürel aktarım ortamıyla ilişkilendirilmektedir.

Çalışma alanının sınırı yalnız idari sınırlara göre çizilmemiştir. Hidrolojik bağlantılar, havza yapısı ve bölgesel kültürel ilişkiler birlikte değerlendirilmiştir. Nihai analiz alanında Jiangxi Eyaleti içindeki 97 ilçe düzeyi idari birim ve 11 prefektörlük düzeyi şehir bulunmaktadır. Pingxiang, idari olarak Jiangxi'ye bağlı olmasına rağmen ana nehir sistemi Xiang Nehri Havzası'na ait olduğu ve Ganjiang–Poyang sistemiyle hidrolojik bağlantısı görece zayıf olduğu için çalışma alanının dışında bırakılmıştır.

Veri tabanı nasıl oluşturuldu?

Jiangxi Eyaleti için en güncel resmî listelerde 88 ulusal düzey ve 560 eyalet düzeyi ICH projesi olmak üzere başlangıçta toplam 648 kayıt bulunmuştur. Farklı liste düzeyleri arasındaki tekrarlar; proje adı, aday gösterilen bölge, koruma kuruluşu ve miras taşıyıcısı bilgileri üzerinden kayıt kayıt eşleştirilmiştir.

Ulusal düzeydeki uzantı projeleri, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yayımlanan aday bölgeler temelinde ayrı olarak değerlendirilmiştir. Tekrarlar çıkarıldıktan ve çalışma alanı filtresi uygulandıktan sonra nihai örneklem 616 ICH öğesine düşmüştür.

Veriler başlıca Çin Somut Olmayan Kültürel Miras Web Sitesi, Çin Halk Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Jiangxi Somut Olmayan Kültürel Miras Araştırma ve Koruma Merkezi gibi resmî kaynaklardan derlenmiştir.

Neden gerçek kültürel mekân yerine ilçe konumu kullanıldı?

Somut olmayan kültürel miras yaşayan ve hareketli bir kültürel olgudur. Bir opera geleneği, zanaat bilgisi veya halk anlatısı tek bir bina ya da tek bir koordinatla sınırlı olmayabilir. Bu nedenle araştırmacılar her ICH öğesinin aday gösterildiği ilçeyi mekânsal vekil konum olarak kullanmıştır.

Bu karar analiz için tutarlı koordinatlar sağlar; fakat aynı zamanda bir sınırlılık yaratır. Aynı ilçeden onlarca farklı miras öğesi aday gösterilmişse bunların hepsi aynı vekil konuma gelebilir. Araştırmacılar bu nedenle tekrar eden ilçe konumlarını birleştirerek ayrı bir NNI duyarlılık analizi de gerçekleştirmiştir.

Çalışmanın önerdiği bileşik mekânsal yorum

Bu çerçevede göl alanında birikim, göl çevresindeki yerleşim sistemleri ve yerel kültürel birikimi; nehir koridorunda yayılım, su sistemi bağlantıları üzerinden gerçekleşen kültürel temas ve aktarımı; düğüm desteği ise Nanchang, Jiujiang, Jingdezhen, Ganzhou gibi merkezlerle tarihsel iskeleler, nüfus yoğunluğu, miras taşıyıcıları ve kurumsal kapasitenin kültürel görünürlüğe verdiği desteği ifade etmektedir.

616 ICH öğesi dört ana bölgede nasıl dağılıyor?

Bu yüzdeler “birim alan başına miras yoğunluğu” veya “kişi başına miras miktarı” değildir. Yalnız resmî listelenmiş öğelerin bölgesel toplamlarını göstermektedir. Bölgelerin alanları ve nüfusları farklı olduğundan toplam sayı ile bağıl yoğunluk aynı kavram değildir.

Şehir düzeyindeki toplamlar

Hangi ICH kategorileri daha fazla?

Geleneksel zanaatkârlık 167 öğeyle en büyük kategoridir; ardından halk gelenekleri 103 ve geleneksel dans 93 öğeyle gelmektedir. Ancak kategori bazındaki NNI değerlerini “hangisi kesin olarak daha kümelenmiş?” biçiminde doğrudan sıralamak doğru değildir; kaynak farklı kategorilerin örneklem büyüklüklerinin çok farklı olduğunu ve bunun NNI istikrarını etkileyebileceğini özellikle belirtmektedir.

Kategori yapısının yoğunlaşma indeksi

Kategoriler arasındaki miktar dengesizliğini değerlendirmek için Lorenz eğrisi ile birlikte aşağıdaki yoğunlaşma indeksi kullanılmıştır:

\[ I=\frac{A-R}{M-R} \tag{1} \]

Formül neyi hesaplar? \(I\), toplam ICH öğelerinin az sayıdaki kategori içinde ne ölçüde yoğunlaştığını ölçen 0–1 aralığında bir indekstir.

Değişkenler: \(A\), kategori sayılarına göre oluşturulan gerçek dağılım eğrisi ile koordinat ekseni arasındaki alanı; \(R\), tamamen eşit dağılımı temsil eden 45° çizgisinin altındaki alanı; \(M\), bütün ICH öğelerinin tek kategoride toplandığı teorik maksimum yoğunlaşma durumunun alanını ifade eder.

Yorum: Değer 1'e yaklaştıkça birkaç kategori daha baskın hale gelir; 0'a yaklaştıkça kategori yapısı daha dengeli olur. Çalışmada I = 0,3971 bulunmuştur. Bu sonuç kategori sayılarının tamamen eşit dağılmadığını, ancak indeksin yapay olarak “yüksek/orta/düşük” sınıflara ayrılmadığını göstermektedir.

Kategorilerin coğrafi örgütlenmesi aynı mı?

Hayır. Kaynak haritalarında geleneksel zanaatkârlık ve halk gelenekleri Poyang Gölü çevresinde daha belirgin göl-kıyısı kümelenmeleri göstermektedir. Geleneksel drama, halk edebiyatı ve quyi ise Ganjiang Nehri ana koridoru boyunca daha belirgin bant tipi dağılıma sahiptir.

Geleneksel dans hem Poyang Gölü çevresinde hem orta Ganjiang kesimlerinde çoklu kümeler oluştururken; geleneksel müzik, geleneksel güzel sanatlar ve geleneksel tıp daha çok çok-düğümlü mekânsal yapı göstermektedir. Bu sonuç, bütün ICH türlerinin tek bir mekânsal mekanizmayla açıklanamayacağını göstermektedir.

Resmî tanıma grupları zaman içinde nasıl değişti?

Standart Sapma Elipsi analizi beş eyalet düzeyi tanıma grubunu bağımsız olarak ele almıştır. Gruplar kümülatif değildir; her grup yalnız o aşamada yeni tanınan projeleri içerir. Bu nedenle merkez değişimleri kültürel pratiklerin fiziksel olarak göç ettiği anlamına gelmez. Analiz, resmî tanıma sisteminin farklı aşamalarda hangi coğrafi alanlara yayıldığını gösterir.

İkinci ve üçüncü grupların merkezleri kuzeydoğuya, Nanchang ve Poyang Gölü çevresine doğru kayarken dördüncü ve beşinci gruplarda yeniden güneybatı yönlü hareket görülmektedir. Bu nedenle süreç tek yönlü bir “kültürel göç” değil, nispeten sabit bir çekirdeğin çevresindeki dönemsel resmî tanıma genişlemeleri ve mekânsal ayarlamalar olarak yorumlanmaktadır.

Burada kaynak içi bir kapsam tutarsızlığı bulunmaktadır: yöntem bölümü SDE'nin beş eyalet düzeyi tanıma grubuna uygulandığını açıkça belirtir ve gruplardaki 62 + 102 + 206 + 118 + 72 kayıt toplamı tam olarak 560'tır; buna rağmen sonuç bölümündeki bir cümle bu analizi “ulusal ve eyalet düzeyi” kayıtları kapsıyormuş gibi adlandırmaktadır. Bu metinde sayısal ve yöntemsel yapı esas alınarak SDE analizi eyalet düzeyi beş grup olarak aktarılmış, kaynak cümlesindeki farklılık gizlenmemiştir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

On beş açıklayıcı gösterge

Değişkenler arasında güçlü çoklu doğrusal bağlantının sonuçları bozup bozmadığını değerlendirmek amacıyla Varyans Şişirme Faktörü (Variance Inflation Factor, VIF) hesaplanmış ve bütün açıklayıcı değişkenlerin VIF değerleri 10'un altında bulunmuştur.

Zamansal eşleşme neden kusursuz değil?

Resmî ICH listesi yıllar boyunca birden fazla tanıma grubu üzerinden birikmiştir. Buna karşılık ekonomik gelişmişlik, kentleşme, arazi kullanımı, ulaşım, nüfus ve mali destek gibi göstergelerin önemli bölümü 2021 referans yılına dayanmaktadır. Miras taşıyıcısı sayısı 2021'e kadar kümülatif veriyi; politika desteği ise 2006–2021 dönemindeki kümülatif politika belgelerini kullanmaktadır.

Dolayısıyla ICH listesinin oluşum tarihi ile bazı açıklayıcı değişkenlerin ölçüm tarihi tam olarak eşleşmemektedir. Yazarlar bu değişkenleri tek tek tanıma gruplarını dönemsel olarak açıklamak için değil, çalışma dönemindeki ilçelerin genel bölgesel koşullarını tanımlamak için kullanmıştır.

Veri standardizasyonu

Göstergeler farklı birimlerde ölçüldüğü için analiz öncesinde standardizasyon yapılmıştır. Nehir ağı yoğunluğu ilçe alanına, nüfus nüfus/alan oranına, su alanı toplam alana ve mali destek kişi başına değere göre ölçeklendirilmiştir. Diğer sürekli değişkenler karşılaştırılabilirliği artırmak amacıyla min–maks dönüşümüyle 0–1 aralığına dönüştürülmüştür.

En Yakın Komşu İndeksi nasıl çalışır?

NNI, gözlenen ortalama en yakın komşu uzaklığını tamamen rastgele bir nokta dağılımında beklenen ortalama uzaklıkla karşılaştırır:

\[ NNI=\frac{\bar D_o}{\bar D_e} \tag{2} \]

Burada \(\bar D_o\), gözlenen ortalama en yakın komşu mesafesi; \(\bar D_e\), Tam Mekânsal Rastgelelik (Complete Spatial Randomness, CSR) varsayımı altında beklenen ortalama mesafedir.

Teorik beklenen mesafe:

\[ \bar D_e=\frac{1}{2\sqrt{\rho}} \tag{3} \]

ifadesiyle hesaplanmaktadır. \(\rho\), analiz alanındaki nokta yoğunluğudur.

• NNI < 1: kümelenmiş dağılım,
• NNI ≈ 1: rastgele dağılım,
• NNI > 1: dağılmış/düzenli dağılım.

Mesafe hesaplarının coğrafi projeksiyon hatalarından etkilenmemesi için bütün mekânsal veriler CGCS2000 Albers Equal Area koordinat sistemine dönüştürülmüştür.

NNI duyarlılık testi

Tekrar eden ilçe noktalarının birleştirilmesi NNI'yi 0,31'den 0,68'e yükseltmektedir; yani kümelenmenin hesaplanan büyüklüğü azalır. Buna rağmen NNI 1'in altında kalmakta ve Z-testi rastgele dağılımdan anlamlı sapmanın sürdüğünü göstermektedir. Böylece tekrar eden idari konumların kümelenme büyüklüğünü etkilediği, ancak genel kümelenme sonucunu ortadan kaldırmadığı görülmektedir.

Çekirdek Yoğunluk Tahmini

KDE, tek tek miras noktalarını yalnız nokta olarak bırakmak yerine, her noktanın çevresindeki mekânsal etkiyi uzaklıkla azalan bir çekirdek fonksiyonu üzerinden sürekli yoğunluk yüzeyine dönüştürür:

\[ f(x)=\frac{1}{nh}\sum_{i=1}^{n}K\left(\frac{x-x_i}{h}\right) \tag{4} \]

Burada \(f(x)\), \(x\) konumundaki tahmini çekirdek yoğunluğunu; \(n\), ICH öğesi sayısını; \(K(\cdot)\), çekirdek fonksiyonunu; \(h\) ise bant genişliğini ifade eder.

Çalışmada ArcGIS 10.2 Kernel Density aracı ve quartic/biweight kernel kullanılmıştır. Ana bant genişliği 30 km, çıktı raster çözünürlüğü 1000 m × 1000 m olarak belirlenmiştir.

KDE'nin bant genişliği seçimine duyarlı olabileceği için analiz ayrıca 20 km ve 40 km bant genişlikleriyle tekrarlanmıştır. Yüksek yoğunluk alanlarının temel konumları bu senaryolarda genel olarak değişmemiş; özellikle Poyang Gölü çevresi ve Ganjiang Nehri ekseni boyunca yoğunlaşma korunmuştur.

KDE değerleri yüksek, orta ve düşük yoğunluk bölgelerini ayırmak amacıyla Natural Breaks (Jenks) yöntemiyle sınıflandırılmıştır.

Geodetector q-Değeri Neyi Gösterir ve Neyi Göstermez?

Geodetector q-değeri, bir açıklayıcı değişkenin mekânsal katmanlaşmasının ICH sayısındaki mekânsal farklılaşmayla ne ölçüde örtüştüğünü gösterir; q yükseldikçe mekânsal açıklayıcı güç artar. Ancak q bir regresyon katsayısı veya nedensel etki büyüklüğü değildir. Bu araştırmada q-değerleri mekânsal ilişki ve açıklayıcı tutarlılık göstergesi olarak yorumlanmalıdır.

Geodetector q-istatistiği

Kaynakta kullanılan q-istatistiği:

\[ q=1-\frac{\sum_{h=1}^{L}N_h\sigma_h^2}{N\sigma^2} \tag{5} \]

Değişkenler: \(L\), açıklayıcı değişkenin katman sayısını; \(N_h\), \(h\) katmanındaki örnek sayısını; \(N\), toplam örnek sayısını; \(\sigma_h^2\), ilgili katmandaki ICH dağılım varyansını; \(\sigma^2\), bütün çalışma alanındaki toplam varyansı temsil eder.

Formülün mantığı, aynı açıklayıcı katmanın içindeki varyansın toplam varyansa göre ne kadar küçük olduğunu ölçmektir. Bir değişkenin sınıfları ICH dağılımındaki mekânsal farklılıklarla güçlü biçimde örtüşüyorsa sınıf içi varyans azalır ve q değeri yükselir.

Geodetector kategorik giriş gerektirdiği için sürekli açıklayıcı değişkenler önce standardize edilmiş, ardından ArcGIS 10.2'de Natural Breaks (Jenks) yöntemiyle beş katmana ayrılmıştır. Temel analiz birimi 97 ilçedir ve bağımlı değişken her ilçedeki resmî ICH öğesi sayısıdır.

Genel Geodetector sonuçları

Kaynak Tablo 7 anlamlılık açıklaması: * \(p<0,1\), *** \(p<0,01\).

Burada önemli bir kaynak-içi yöntem ayrıntısı vardır. Geodetector yöntem bölümünde rastgele permütasyon testi için genel anlamlılık eşiği p < 0,05 olarak belirtilmesine rağmen Tablo 7 ve bölgesel Tablo 8, p < 0,1 için de tek yıldız kullanmaktadır. Bu nedenle tek yıldızlı sonuçlar kaynakta raporlanan zayıf anlamlılık göstergeleri olarak korunmalı; yöntem bölümündeki p<0,05 eşiğini karşılıyormuş gibi yeniden sınıflandırılmamalıdır.

Su sistemi faktörleri

Büyük su sistemlerine uzaklık (X1, q=0,821) bütün değişkenler içindeki en yüksek q-değeridir. Bu sonuç resmî ICH öğelerinin Ganjiang Nehri, Poyang Gölü ve ana kollarına yakınlığıyla güçlü mekânsal ilişki gösterdiğini ifade etmektedir.

Su alanı oranı \(q=0,608\) ve nehir ağı yoğunluğu \(q=0,563\) değerleri de su sisteminin yalnız “en yakın nehre kaç kilometre?” sorusundan ibaret olmadığını; bölgesel su ağı yapısının ve su yüzeyi karakterinin de ICH dağılımıyla ilişkili olduğunu göstermektedir.

Doğal coğrafya

Doğal coğrafi faktörler içinde en yüksek q-değeri yükseklikte \(q=0,523\)'tür. Eğim \(q=0,063\) ve bakı \(q=0,113\) ise daha düşük açıklayıcı güce sahiptir. Yazarların yorumu, fiziksel coğrafyanın ICH üzerinde doğrudan belirleyici olmaktan çok yerleşim, ulaşım ve insan faaliyetlerinin örgütlenmesini sınırlandıran bir arka plan mekanizması olabileceği yönündedir.

İnsan ve toplumsal faktörler

ICH miras taşıyıcılarının sayısı \(q=0,806\) ile araştırmanın en güçlü göstergelerinden biridir. Bu sonuç, somut olmayan mirasın fiziksel bir yapıdan farklı olarak bilgi, beceri, uygulama ve sosyal aktarım süreçlerine bağlı yaşayan bir kültürel sistem olmasıyla uyumludur.

Eski iskelelerin sayısı \(q=0,787\), çalışmanın bölgeye özgü önemli sonuçlarından biridir. Tarihsel iskeleler yalnız ulaşım yapıları olarak değil, nüfus hareketi, ticaret ve kültürel temas ağlarının tarihsel düğümleri olarak yorumlanmaktadır.

Nüfus \(q=0,728\) ve ekonomik gelişmişlik \(q=0,714\) de yüksek açıklayıcı ilişki göstermektedir. Buna karşılık kentleşme düzeyi \(q=0,196\) ve arazi kullanım yoğunluğu \(q=0,039\) daha düşük q-değerlerine sahiptir.

Kurumsal faktörler

Politika desteği \(q=0,813\) ve mali destek \(q=0,721\), resmî ICH listesinin yalnız kültürel kaynak stokunun değil, kaynakların belirlenmesi, belgelenmesi, aday gösterilmesi ve korunması için mevcut kurumsal kapasitenin de mekânsal izini taşıdığını göstermektedir.

Bu nedenle resmî ICH haritası yalnız “kültür nerede var?” sorusuna değil, kısmen “kültürel kaynaklar nerede daha fazla tanımlanıyor, aday gösteriliyor, resmî olarak tanınıyor ve korunuyor?” sorusuna da cevap vermektedir.

Faktör etkileşimleri

Geodetector'ın etkileşim detektörü iki açıklayıcı değişkenin birlikte kullanılmasının q-değerini nasıl değiştirdiğini inceler. Kaynakta dört ilişki sınıfı verilmiştir:

Bağımsızlık:

\[ q(X_1\cap X_2)=q(X_1)+q(X_2) \]

İki değişkenli güçlenme:

\[ \max[q(X_1),q(X_2)] < q(X_1\cap X_2) < q(X_1)+q(X_2) \]

Doğrusal olmayan güçlenme:

\[ q(X_1\cap X_2)>q(X_1)+q(X_2) \]

Zayıflama:

\[ q(X_1\cap X_2)<\max[q(X_1),q(X_2)] \]

Kaynağın etkileşim matrisi genel olarak tek tek faktörlerin q-değerlerinden daha yüksek ikili q-değerleri göstermektedir. Özellikle nüfus, miras taşıyıcıları, ekonomik gelişmişlik, eski iskeleler, politika desteği, mali destek ve su sistemi değişkenlerinin çeşitli birleşimleri öne çıkmaktadır.

Bu sonuç, ICH'nin mekânsal örgütlenmesinin tek bir değişken tarafından açıklanamayacağını; doğal koşullar, tarihsel bağlantı ağları, toplumsal aktarım kapasitesi ve kurumsal sistemlerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini desteklemektedir.

Bölgesel Geodetector sonuçları

Kaynak Tablo 8 anlamlılık açıklaması: * \(p<0,1\), ** \(p<0,05\), *** \(p<0,01\).

Bölgesel analiz mutlak bir bölgeler arası q-sıralaması olarak kullanılmamalıdır. Dört alt bölgenin örneklem büyüklükleri farklıdır: Poyang Gölü bölgesinde 34, orta Ganjiang'da 25, yukarı Ganjiang'da 20 ve kuzeydoğu Jiangxi tepelerinde 18 ilçe düzeyi birim bulunmaktadır. Kaynak ayrıca bölgesel analizde değişken ayrıklaştırma yöntemleri ve katman sayıları değiştirilerek duyarlılık testleri yapıldığını ve ana açıklayıcı faktör sıralamalarının genel olarak kararlı kaldığını bildirmektedir.

Kaynak Tablo 8 ile bölgesel açıklama paragrafı arasındaki tutarsızlık

Kaynak Tablo 8, Yukarı Ganjiang bölgesi için X1=0,605, X12=0,645 ve X14=0,702 değerlerini vermektedir. Buna karşılık 5.4.6 bölümündeki “Upper Reaches of the Ganjiang River” paragrafı X1=0,718, X12=0,786 ve X14=0,733 değerlerini yazmaktadır; bu üç sayı Tablo 8'de Orta Ganjiang sütununda yer alan değerlerle eşleşmektedir. Mali destek X15=0,831 ve ekonomik gelişmişlik X7=0,625 ise tabloyla uyumludur.

Verianla aktarımında nicel tablo kaynak-of-truth olarak korunmuş; paragraftaki farklı rakamlar sessizce düzeltilmiş gibi gösterilmemiştir.

Standart Sapma Elipsi

Tanıma gruplarının merkez ve yayılım özellikleri için kullanılan temel standart sapma ifadeleri:

\[ SDE_x=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(x_i-\bar{x})^2}{n}} \tag{6} \]

\[ SDE_y=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar{y})^2}{n}} \tag{7} \]

Burada \(x_i\) ve \(y_i\), i'inci ICH öğesinin mekânsal koordinatlarını; \(\bar{x}\) ve \(\bar{y}\), ilgili tanıma grubunun mekânsal merkezini; \(n\), gruptaki proje sayısını ifade eder. \(SDE_x\) ve \(SDE_y\), dağılımın iki koordinat eksenindeki yayılımını özetler.

Beş grubun elips azimutlarının yaklaşık 42,5°–43,3° aralığında kalması, tanıma gruplarının genel kuzeydoğu–güneybatı yöneliminde güçlü devamlılık olduğunu göstermektedir. Ana ve kısa eksenlerdeki değişimler sınırlı olduğu için kaynak, farklı tanıma aşamalarının büyük ölçekli bir mekânsal yeniden yapılanmadan çok mevcut çekirdek çevresindeki genişleme ve ayarlamaları temsil ettiğini savunmaktadır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• 616 resmî ICH öğesinin ilçe adaylık konumları güçlü ve istatistiksel olarak anlamlı mekânsal kümelenme göstermektedir.
• Tekrar eden ilçe konumları NNI'nin büyüklüğünü etkiler; ancak benzersiz ilçe konumlarıyla yapılan duyarlılık testi de kümelenme sonucunu korur.
• Poyang Gölü çevresi ile Ganjiang Nehri ana ekseni resmî ICH dağılımının temel mekânsal çerçevesini oluşturmaktadır.
• ICH kategorileri aynı mekânsal deseni izlemez; bazı kategoriler göl çevresinde, bazıları nehir koridorunda, bazıları ise çok-düğümlü biçimde örgütlenmektedir.
• Büyük su sistemlerine uzaklık, politika desteği ve ICH miras taşıyıcılarının sayısı en yüksek genel q-değerlerini göstermektedir.
• Eski iskeleler, nüfus, mali destek ve ekonomik gelişmişlik de yüksek mekânsal açıklayıcı ilişkilere sahiptir.
• Faktör etkileşimleri çoğunlukla tek faktörlerden daha yüksek q-değerleri üretmektedir; bu durum çok faktörlü mekânsal yapı yorumunu desteklemektedir.
• Bölgesel q profilleri birbirinden farklıdır; aynı havza içindeki bütün bölgeler için tek bir açıklama modeli yeterli değildir.
• Tanıma gruplarının merkezleri tek yönlü göç göstermemekte; nispeten sabit bir çekirdek etrafında dönemsel kuzeydoğu ve güneybatı ayarlamaları sergilemektedir.

Çalışmanın desteklemediği genellemeler

• q=0,821 değeri “suya yakın olmak ICH'yi %82,1 oranında yaratır” anlamına gelmez.
• Resmî ICH sayısının yüksek olması bir bölgenin gerçek kültürel değerinin veya kültürel çeşitliliğinin otomatik olarak daha yüksek olduğunu kanıtlamaz.
• Resmî listedeki düşük sayı, ilgili bölgede kültürel pratiklerin az olduğu anlamına gelmeyebilir; tanımlama, aday gösterme ve koruma kapasitesi de sonuçları etkileyebilir.
• İlçe merkezine atanmış vekil koordinat gerçek kültürel aktarım mekânı değildir.
• Kesitsel Geodetector analizi politika desteğinin veya mali desteğin ICH kümelenmesine nedensel olarak yol açtığını kanıtlamaz.
• Tanıma gruplarının merkez değişimleri kültürel pratiklerin fiziksel olarak göç ettiğini göstermez.
• Ganjiang–Poyang vakasında geliştirilen kavramsal çerçevenin bütün nehir–göl sistemlerinde aynı biçimde geçerli olduğu gösterilmemiştir.

Ana sınırlılıklar

Birinci sınırlılık zamansal yapıdadır. Bazı sosyal ve kurumsal göstergeler zaman içinde hızla değişebilirken analiz kesitsel veya belirli dönemleri temsil eden verileri kullanmaktadır. Araştırmacılar gelecekte uzun dönemli zaman serileri ve süreç temelli analizlerin kültürel kaynak birikimi, kurumsal tanınma ve mekânsal görünürlük arasındaki ilişkileri daha iyi çözebileceğini belirtmektedir.

İkinci sınırlılık mekânsal ölçektir. Araştırma havza ölçeğinde ve ilçe düzeyi idari birimlerle güçlü bir karşılaştırma yapabilmektedir; ancak somut olmayan kültürel miras gerçek yaşamda faaliyet alanları, ustalar, topluluk ağları ve aktarım güzergâhları üzerinden daha ince ölçekli ve dinamik biçimde yaşar. Gelecek araştırmalarda gerçek aktarım konumları, faaliyet alanları ve sosyal ağ verilerinin eklenmesi önerilmektedir.

Üçüncü sınırlılık, standart NNI'nin Tam Mekânsal Rastgelelik varsayımıdır. Çalışma alanında nüfus, yerleşim ve sosyoekonomik yapı homojen değildir. Bu nedenle araştırmacılar gelecekte homojen olmayan nokta süreci analizi veya Monte Carlo yöntemleriyle sağlamlık doğrulaması önermektedir.

Dördüncü sınırlılık, Geodetector sonuçlarının ayrıklaştırma yöntemine duyarlı olabilmesidir. Çalışma Natural Breaks (Jenks) yöntemini kullanmış ve bazı duyarlılık analizleri gerçekleştirmiştir; ancak farklı sınıflandırma yöntemleri q-değerlerini değiştirebilir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Spatial Distribution Characteristics and Associated Factors of Officially Listed Intangible Cultural Heritage in the Ganjiang River–Poyang Lake Basin

Yazarlar: Shiwen Lai, Yihuan Tian ve Xinyang Li.

Corresponding author: Xinyang Li.

Corresponding author e-posta: lixinyang@cju.ac.kr

Afiliasyonlar: School of Modern Economics and Management, Jiangxi University of Finance and Economics, Jiujiang, China; Department of Global Convergence, Kangwon National University, Republic of Korea; Culture Design Lab, Graduate School of Techno Design, Kookmin University, Republic of Korea; Department of Film, Media and Content, Cheongju University, Republic of Korea.

Dergi: Sustainability.

Yayıncı: MDPI, Basel, Switzerland.

Cilt / sayı / makale numarası: Volume 18, Issue 16, Article 8419.

DOI: 10.3390/su18168419.

Gönderim tarihi: 13 Temmuz 2026.

Revizyon tarihi: 13 Ağustos 2026.

Kabul tarihi: 14 Ağustos 2026.

Yayın tarihi: 17 Ağustos 2026.

Kaynak türü: Hakemli araştırma makalesi; GIS tabanlı mekânsal istatistik ve Geodetector analizi.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY) açık erişim lisansı.

Resmî bağlantı: https://doi.org/10.3390/su18168419

Veri seti: 88 ulusal ve 560 Jiangxi eyalet düzeyi resmî ICH kaydından başlayan veri havuzu; tekrar giderme ve çalışma alanı filtresinden sonra 616 kayıt.

Temel mekânsal birim: 97 ilçe/district; proje düzeyi analizlerde adaylık ilçesinin vekil koordinatı kullanılmıştır.

Yazılım: ArcGIS 10.2.

Projeksiyon: CGCS2000 Albers Equal Area.

KDE ana parametreleri: Quartic/biweight kernel; 30 km bant genişliği; 1000 m × 1000 m raster çözünürlüğü; 20 km ve 40 km alternatif bant genişliği duyarlılık testleri.

Geodetector: 97 ilçe, 15 açıklayıcı gösterge, Natural Breaks (Jenks) ile beş katmanlı ayrıklaştırma, faktör detektörü ve etkileşim detektörü.

Finansman: Jiangxi Provincial Social Science Foundation Youth Project, “Spatial Evolution and Revitalization Pathways of the Gan-Poyang Lake Basin Water-Cultural Heritage Corridor” (Grant No. 25YS39) ve 2025 Jiangxi Provincial University Humanities and Social Sciences Research Project (Approval No. YS25222).

Etik kurul: Uygulanabilir değildir.

Bilgilendirilmiş onam: Uygulanabilir değildir.

Veri erişilebilirliği: Yazarlar üretilen veya analiz edilen verilerin makalede bulunduğunu; ham verilerin makul talep üzerine corresponding author'dan alınabileceğini belirtmektedir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını bildirmiştir.

Yazar katkıları: Kaynak PDF'deki katkı cümlesi “Author Contributions: S.L. and Y.T.; methodology, X.L. and S.L.; ...” biçiminde başlamakta ve S.L. ile Y.T.'den önceki ilk rol adı PDF'de görünmemektedir. Bu nedenle eksik rol Verianla tarafından tahmin edilmemiştir. Kaynakta methodology X.L. ve S.L.; software X.L.; validation Y.T., S.L. ve X.L.; formal analysis S.L.; investigation X.L.; writing—original draft S.L.; writing—review and editing Y.T., S.L. ve X.L.; visualization Y.T.; supervision S.L. olarak verilmektedir.

Kaynak içi tutarsızlık 1: Bölgesel Geodetector Tablo 8 ile Yukarı Ganjiang açıklama paragrafındaki X1, X12 ve X14 q-değerleri uyuşmamaktadır. Bu makalede Tablo 8 sayıları korunmuştur.

Kaynak içi tutarsızlık 2: SDE yöntem bölümü ve 560'a toplamlanan grup sayıları analizin eyalet düzeyi beş tanıma grubuna ait olduğunu gösterirken sonuç bölümündeki bir cümle “national- and provincial-level” ifadesini kullanmaktadır.

Kaynak içi tutarsızlık 3: Genel NNI için ana metinde p<0,001 ifadesi bulunurken duyarlılık tablosu aynı proje düzeyi sonuç için p<0,01 vermektedir.

Kaynak içi istatistik notu: Yöntem bölümü permütasyon testi için p<0,05 anlamlılık eşiğini belirtirken Tablo 7 ve Tablo 8 ayrıca p<0,1 değerlerini tek yıldızla işaretlemektedir. Bu nedenle tek yıldızlı sonuçlar kaynakta verildiği biçimde korunmuş ve p<0,05 ile eşdeğer kabul edilmemiştir.