Rəsmi olaraq siyahıya alınmış qeyri-maddi mədəni irs (Intangible Cultural Heritage, ICH), bir bölgədəki mədəni praktikaların təbii coğrafi paylanmasının birbaşa xəritəsi deyil; mədəni resursların müəyyənləşdirilməsi, yerli səviyyədə namizəd göstərilməsi, qiymətləndirilməsi və institusional olaraq tanınması nəticəsində formalaşan rəsmi qeydiyyat qatıdır. Bu tədqiqat Çinin Jiangxi əyalətindəki Ganjiang çayı–Poyang gölü mürəkkəb su sistemi kontekstində 616 milli və əyalət səviyyəli ICH qeydinin məkan təşkilini; Ən Yaxın Qonşu İndeksi (Nearest Neighbor Index, NNI), Nüvə Sıxlığı Qiymətləndirilməsi (Kernel Density Estimation, KDE), Lorenz əyrisi və cəmləşmə indeksi, Standart Kənarlaşma Ellipsi (Standard Deviational Ellipse, SDE) və Geodetector üsulu ilə araşdırır.

616 ICH elementinin rayon səviyyəli namizədlik mövqelərinə əsaslanan nöqtə təhlili paylanmanın təsadüfi olmadığını və güclü şəkildə klasterləşdiyini göstərmişdir: ümumi NNI 0,31, Z-balı −39,16-dir. Eyni rayondakı bir neçə elementin üst-üstə düşməsinin nəticəni süni şəkildə gücləndirib-gücləndirmədiyini yoxlamaq üçün təkrarlanan mövqelər birləşdirildikdə 89 unikal rayon mövqeyi qalmış; NNI 0,68 və Z-balı −5,57 olmasına baxmayaraq paylanma yenə də əhəmiyyətli dərəcədə klasterləşmiş qalmışdır.

Məkan quruluşu ümumilikdə “çay boyunca cəmləşmə, göl ətrafında paylanma və çoxmərkəzli inkişaf” kimi xarakterizə olunur. Poyang gölü bölgəsi 230 ICH elementi ilə ümumi sayın %37,33-ni, Ganjiang çayının orta axını 200 elementlə %32,47-ni, yuxarı axını 119 elementlə %19,32-ni və şimal-şərqi Jiangxi təpəlik bölgəsi 67 elementlə %10,87-ni əhatə edir.

Geodetector faktor təhlilində ən yüksək q-dəyərləri iri su sistemlərinə məsafə üçün 0,821, siyasət dəstəyi üçün 0,813 və ICH irs daşıyıcılarının sayı üçün 0,806 olaraq müəyyən edilmişdir. Köhnə yanalma körpülərinin sayı 0,787, əhali 0,728, maliyyə dəstəyi 0,721 və iqtisadi inkişaf səviyyəsi 0,714 q-dəyərləri ilə digər yüksək izahedici əlaqələr arasında yer alır. Bunun əksinə olaraq yamac meyli, yamac istiqaməti və torpaqdan istifadə intensivliyi daha aşağı q-dəyərləri göstərmişdir.

Lakin bu q-dəyərləri səbəb-nəticə əmsalları deyil. Tədqiqat kəsikli məkan məlumatlarından istifadə edir və təbii mühit, tarixi nəqliyyat şəbəkələri, sosial ötürmə qabiliyyəti və institusional tanınma şərtləri ilə rəsmi ICH siyahısının məkan diferensiasiyası arasındakı əlaqələri ölçür. Buna görə müəlliflər “yüksək q = bu faktor irsi yaradır” şəklində səbəb-nəticə şərhi verilməməli olduğunu açıq şəkildə vurğulayırlar.

Tədqiqatın əsas problemi

Mədəni irs xəritəsinə baxıldıqda ilk təəssürat xəritədəki nöqtələrin mədəni praktikaların harada mövcud olduğunu birbaşa göstərməsi ola bilər. Bu tədqiqat məhz bu fərziyyəni sorğulayır. Rəsmi ICH siyahısına daxil edilmiş mədəni element yalnız tarixən və ya sosial baxımdan mövcud olduğuna görə görünən olmur; onun həm də araşdırılması, müəyyənləşdirilməsi, namizəd göstərilməsi, qiymətləndirilməsi, qorunması və rəsmi sistemə qəbul edilməsi tələb olunur.

Buna görə iki fərqli məkan reallığı bir-birindən ayrılmalıdır:

• Mədəni praktikanın real həyat coğrafiyası: Ənənənin, sənətin, hekayənin, musiqinin və ya ritualın faktiki olaraq yaşadığı, ötürüldüyü və tətbiq edildiyi məkanlar.
• Rəsmi tanınma coğrafiyası: Müvafiq irs elementinin hansı inzibati bölgə vasitəsilə namizəd göstərildiyi və qoruma sisteminə hansı mövqe ilə qeydə alındığı.

Bu tədqiqatın təhlil etdiyi əsas obyekt ikinci qatdır. Bu fərq tədqiqat nəticələrinin düzgün şərhi üçün zəruridir.

Rəsmi ICH Siyahısının Məkan Paylanması Real Mədəni Paylanma ilə Eyni Şeydirmi?

Xeyr. Tədqiqatdakı nöqtələr mədəni praktikaların real ötürülmə və ya fəaliyyət sahələrini deyil, layihələrin namizəd göstərildiyi rayon və ya bölgənin məkan üzrə proksi mövqeyini təmsil edir. Buna görə nəticələr mədəni praktikaların bütün təbii coğrafiyasını deyil, rəsmi olaraq tanınmış ICH-nin məkan görünənliyini izah edir.

Tədqiqat sahəsi niyə Ganjiang çayı–Poyang gölü sistemi kimi müəyyənləşdirilib?

Ganjiang çayı–Poyang gölü hövzəsi tək bir çay və ya tək bir göl sistemi kimi deyil, çay dəhlizləri ilə göl ətrafındakı yaşayış və resurs toplanma sahələrinin bir-birinə bağlandığı mürəkkəb çay–göl su sistemi kimi nəzərdən keçirilmişdir. Ganjiang çayı tarixən bölgələrarası əlaqə və mədəni dövriyyə dəhlizi funksiyasını yerinə yetirərkən, Poyang gölü ətrafı daha sıx məskunlaşma, resurs toplanması və sabit mədəni ötürmə mühiti ilə əlaqələndirilir.

Tədqiqat sahəsinin sərhədi yalnız inzibati sərhədlərə görə çəkilməmişdir. Hidroloji əlaqələr, hövzə quruluşu və regional mədəni əlaqələr birlikdə qiymətləndirilmişdir. Yekun təhlil sahəsində Jiangxi əyaləti daxilində 97 rayon səviyyəli inzibati vahid və 11 prefektura səviyyəli şəhər vardır. Pingxiang inzibati cəhətdən Jiangxi-yə bağlı olsa da, əsas çay sistemi Xiang çayı hövzəsinə aid olduğuna və Ganjiang–Poyang sistemi ilə hidroloji əlaqəsi nisbətən zəif olduğuna görə tədqiqat sahəsindən kənarda saxlanılmışdır.

Məlumat bazası necə yaradılıb?

Jiangxi əyaləti üçün ən aktual rəsmi siyahılarda 88 milli səviyyəli və 560 əyalət səviyyəli ICH layihəsi olmaqla başlanğıcda cəmi 648 qeyd müəyyən edilmişdir. Müxtəlif siyahı səviyyələri arasındakı təkrarlar layihə adı, namizəd göstərilən bölgə, qoruma təşkilatı və irs daşıyıcısı məlumatları əsasında qeyd-qeyd uyğunlaşdırılmışdır.

Milli səviyyəli genişləndirmə layihələri Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən yayımlanan namizəd bölgələr əsasında ayrıca qiymətləndirilmişdir. Təkrarlar çıxarıldıqdan və tədqiqat sahəsi filtri tətbiq edildikdən sonra yekun nümunə 616 ICH elementinə enmişdir.

Məlumatlar əsasən Çin Qeyri-maddi Mədəni İrs Veb-saytı, Çin Xalq Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi və Jiangxi Qeyri-maddi Mədəni İrs Araşdırma və Qoruma Mərkəzi kimi rəsmi mənbələrdən toplanmışdır.

Niyə real mədəni məkan əvəzinə rayon mövqeyi istifadə edilib?

Qeyri-maddi mədəni irs yaşayan və hərəkətli mədəni hadisədir. Opera ənənəsi, sənətkarlıq biliyi və ya xalq hekayəsi tək bir bina və ya tək koordinatla məhdudlaşmaya bilər. Buna görə tədqiqatçılar hər ICH elementinin namizəd göstərildiyi rayonu məkan üzrə proksi mövqe kimi istifadə etmişlər.

Bu qərar təhlil üçün ardıcıl koordinatlar təmin edir, lakin eyni zamanda məhdudiyyət yaradır. Eyni rayondan onlarla müxtəlif irs elementi namizəd göstərilibsə, onların hamısı eyni proksi mövqeyə düşə bilər. Buna görə tədqiqatçılar təkrarlanan rayon mövqelərini birləşdirərək ayrıca NNI həssaslıq təhlili də aparmışlar.

Tədqiqatın təklif etdiyi mürəkkəb məkan şərhi

Bu çərçivədə göl sahəsində toplanma, göl ətrafındakı məskunlaşma sistemlərini və yerli mədəni toplanmanı; çay dəhlizində yayılma, su sistemi əlaqələri üzərindən baş verən mədəni təması və ötürülməni; düyün dəstəyi isə Nanchang, Jiujiang, Jingdezhen, Ganzhou kimi mərkəzlərlə tarixi yanalma körpüləri, əhali sıxlığı, irs daşıyıcıları və institusional potensialın mədəni görünənliyə verdiyi dəstəyi ifadə edir.

616 ICH elementi dörd əsas bölgədə necə paylanır?

Bu faizlər “vahid sahəyə düşən irs sıxlığı” və ya “adambaşına irs miqdarı” deyil. Onlar yalnız rəsmi siyahıya alınmış elementlərin regional ümumi sayını göstərir. Bölgələrin sahələri və əhalisi fərqli olduğuna görə ümumi say ilə nisbi sıxlıq eyni anlayış deyil.

Şəhər səviyyəsində ümumi saylar

Hansı ICH kateqoriyaları daha çoxdur?

Ənənəvi sənətkarlıq 167 elementlə ən böyük kateqoriyadır; ardınca 103 elementlə xalq ənənələri və 93 elementlə ənənəvi rəqs gəlir. Lakin kateqoriya üzrə NNI dəyərlərini “hansı daha qəti şəkildə klasterləşib?” formasında birbaşa sıralamaq düzgün deyil; mənbə müxtəlif kateqoriyaların nümunə ölçülərinin çox fərqli olduğunu və bunun NNI sabitliyinə təsir göstərə biləcəyini xüsusi qeyd edir.

Kateqoriya quruluşunun cəmləşmə indeksi

Kateqoriyalar arasındakı miqdar qeyri-bərabərliyini qiymətləndirmək üçün Lorenz əyrisi ilə birlikdə aşağıdakı cəmləşmə indeksindən istifadə edilmişdir:

\[ I=\frac{A-R}{M-R} \tag{1} \]

Düstur nəyi hesablayır? \(I\), ümumi ICH elementlərinin az sayda kateqoriya daxilində nə dərəcədə cəmləşdiyini ölçən 0–1 aralığında indeksdir.

Dəyişənlər: \(A\), kateqoriya saylarına görə yaradılmış real paylanma əyrisi ilə koordinat oxu arasındakı sahəni; \(R\), tam bərabər paylanmanı təmsil edən 45° xəttin altındakı sahəni; \(M\), bütün ICH elementlərinin tək kateqoriyada toplandığı nəzəri maksimum cəmləşmə vəziyyətinin sahəsini ifadə edir.

Şərh: Dəyər 1-ə yaxınlaşdıqca bir neçə kateqoriya daha dominant olur; 0-a yaxınlaşdıqca kateqoriya quruluşu daha balanslı olur. Tədqiqatda I = 0,3971 müəyyən edilmişdir. Bu nəticə kateqoriya saylarının tam bərabər paylanmadığını, lakin indeksin süni şəkildə “yüksək/orta/aşağı” siniflərə bölünmədiyini göstərir.

Kateqoriyaların coğrafi təşkili eynidirmi?

Xeyr. Mənbə xəritələrində ənənəvi sənətkarlıq və xalq ənənələri Poyang gölü ətrafında daha aydın göl-sahili klasterləşmələri göstərir. Ənənəvi dram, xalq ədəbiyyatı və quyi isə Ganjiang çayının əsas dəhlizi boyunca daha aydın zolaq tipli paylanmaya malikdir.

Ənənəvi rəqs həm Poyang gölü ətrafında, həm də orta Ganjiang hissələrində çoxsaylı klasterlər yaradır; ənənəvi musiqi, ənənəvi təsviri sənətlər və ənənəvi tibb isə daha çox çoxdüyünlü məkan quruluşu göstərir. Bu nəticə bütün ICH növlərinin vahid məkan mexanizmi ilə izah edilə bilməyəcəyini göstərir.

Rəsmi tanınma qrupları zamanla necə dəyişib?

Standart Kənarlaşma Ellipsi təhlili beş əyalət səviyyəli tanınma qrupunu müstəqil şəkildə nəzərdən keçirmişdir. Qruplar kumulyativ deyil; hər qrup yalnız həmin mərhələdə yeni tanınmış layihələri əhatə edir. Buna görə mərkəz dəyişmələri mədəni praktikaların fiziki olaraq köçdüyü anlamına gəlmir. Təhlil rəsmi tanınma sisteminin müxtəlif mərhələlərdə hansı coğrafi sahələrə yayıldığını göstərir.

İkinci və üçüncü qrupların mərkəzləri şimal-şərqə, Nanchang və Poyang gölü ətrafına doğru sürüşərkən, dördüncü və beşinci qruplarda yenidən cənub-qərb istiqamətində hərəkət müşahidə olunur. Buna görə proses bir istiqamətli “mədəni miqrasiya” deyil, nisbətən sabit nüvə ətrafında dövri rəsmi tanınma genişlənmələri və məkan tənzimləmələri kimi şərh olunur.

Burada mənbədaxili əhatə uyğunsuzluğu vardır: metod bölməsi SDE-nin beş əyalət səviyyəli tanınma qrupuna tətbiq edildiyini açıq göstərir və qruplardakı 62 + 102 + 206 + 118 + 72 qeydinin cəmi tam olaraq 560-dir; buna baxmayaraq nəticələr bölməsindəki bir cümlə bu təhlili “milli və əyalət səviyyəli” qeydləri əhatə edirmiş kimi adlandırır. Bu mətndə rəqəmsal və metodoloji quruluş əsas götürülərək SDE təhlili əyalət səviyyəli beş qrup kimi təqdim edilmiş, mənbə cümləsindəki fərq gizlədilməmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

On beş izahedici göstərici

Dəyişənlər arasında güclü multikollinearlığın nəticələri təhrif edib-etmədiyini qiymətləndirmək üçün Dispersiyanın İnflyasiya Faktoru (Variance Inflation Factor, VIF) hesablanmış və bütün izahedici dəyişənlərin VIF dəyərlərinin 10-dan aşağı olduğu müəyyən edilmişdir.

Zaman uyğunluğu niyə qüsursuz deyil?

Rəsmi ICH siyahısı illər ərzində bir neçə tanınma qrupu vasitəsilə toplanmışdır. Bununla yanaşı iqtisadi inkişaf səviyyəsi, şəhərləşmə, torpaqdan istifadə, nəqliyyat, əhali və maliyyə dəstəyi kimi göstəricilərin mühüm hissəsi 2021 istinad ilinə əsaslanır. İrs daşıyıcılarının sayı 2021-ci ilə qədər kumulyativ məlumatdan; siyasət dəstəyi isə 2006–2021 dövründəki kumulyativ siyasət sənədlərindən istifadə edir.

Beləliklə ICH siyahısının formalaşma tarixi ilə bəzi izahedici dəyişənlərin ölçülmə tarixi tam uyğun gəlmir. Müəlliflər bu dəyişənlərdən ayrı-ayrı tanınma qruplarını dövrlər üzrə izah etmək üçün deyil, tədqiqat dövründə rayonların ümumi regional şəraitini xarakterizə etmək üçün istifadə etmişlər.

Məlumatların standartlaşdırılması

Göstəricilər müxtəlif vahidlərlə ölçüldüyünə görə təhlildən əvvəl standartlaşdırma aparılmışdır. Çay şəbəkəsinin sıxlığı rayon sahəsinə, əhali əhali/sahə nisbətinə, su sahəsi ümumi sahəyə və maliyyə dəstəyi adambaşına düşən dəyərə görə miqyaslandırılmışdır. Digər davamlı dəyişənlər müqayisəliliyi artırmaq üçün min–maks çevrilməsi ilə 0–1 aralığına gətirilmişdir.

Ən Yaxın Qonşu İndeksi necə işləyir?

NNI müşahidə olunan orta ən yaxın qonşu məsafəsini tam təsadüfi nöqtə paylanmasında gözlənilən orta məsafə ilə müqayisə edir:

\[ NNI=\frac{\bar D_o}{\bar D_e} \tag{2} \]

Burada \(\bar D_o\), müşahidə olunan orta ən yaxın qonşu məsafəsi; \(\bar D_e\), Tam Məkan Təsadüfiliyi (Complete Spatial Randomness, CSR) fərziyyəsi altında gözlənilən orta məsafədir.

Nəzəri gözlənilən məsafə:

\[ \bar D_e=\frac{1}{2\sqrt{\rho}} \tag{3} \]

ifadəsi ilə hesablanır. \(\rho\), təhlil sahəsindəki nöqtə sıxlığıdır.

• NNI < 1: klasterləşmiş paylanma,
• NNI ≈ 1: təsadüfi paylanma,
• NNI > 1: dağınıq/müntəzəm paylanma.

Məsafə hesablamalarının coğrafi proyeksiya xətalarından təsirlənməməsi üçün bütün məkan məlumatları CGCS2000 Albers Equal Area koordinat sisteminə çevrilmişdir.

NNI həssaslıq testi

Təkrarlanan rayon nöqtələrinin birləşdirilməsi NNI-ni 0,31-dən 0,68-ə yüksəldir; yəni klasterləşmənin hesablanan böyüklüyü azalır. Buna baxmayaraq NNI 1-dən aşağı qalır və Z-testi təsadüfi paylanmadan əhəmiyyətli kənarlaşmanın davam etdiyini göstərir. Beləliklə təkrarlanan inzibati mövqelərin klasterləşmənin böyüklüyünə təsir etdiyi, lakin ümumi klasterləşmə nəticəsini aradan qaldırmadığı görünür.

Nüvə Sıxlığı Qiymətləndirilməsi

KDE ayrı-ayrı irs nöqtələrini yalnız nöqtə kimi saxlamaq əvəzinə, hər nöqtənin ətrafındakı məkan təsirini məsafə artdıqca azalan nüvə funksiyası vasitəsilə fasiləsiz sıxlıq səthinə çevirir:

\[ f(x)=\frac{1}{nh}\sum_{i=1}^{n}K\left(\frac{x-x_i}{h}\right) \tag{4} \]

Burada \(f(x)\), \(x\) mövqeyində təxmin edilən nüvə sıxlığını; \(n\), ICH elementlərinin sayını; \(K(\cdot)\), nüvə funksiyasını; \(h\) isə zolaq enini ifadə edir.

Tədqiqatda ArcGIS 10.2 Kernel Density aləti və quartic/biweight kernel istifadə edilmişdir. Əsas zolaq eni 30 km, çıxış raster həlli 1000 m × 1000 m olaraq müəyyən edilmişdir.

KDE zolaq eni seçiminə həssas ola bildiyi üçün təhlil əlavə olaraq 20 km və 40 km zolaq enləri ilə təkrarlanmışdır. Yüksək sıxlıqlı sahələrin əsas mövqeləri bu ssenarilərdə ümumilikdə dəyişməmiş; xüsusilə Poyang gölü ətrafında və Ganjiang çayı oxu boyunca cəmləşmə qorunmuşdur.

KDE dəyərləri yüksək, orta və aşağı sıxlıq zonalarını ayırmaq üçün Natural Breaks (Jenks) üsulu ilə təsnifləşdirilmişdir.

Geodetector q-Dəyəri Nəyi Göstərir və Nəyi Göstərmir?

Geodetector q-dəyəri izahedici dəyişənin məkan təbəqələşməsinin ICH sayındakı məkan diferensiasiyası ilə nə dərəcədə üst-üstə düşdüyünü göstərir; q yüksəldikcə məkan izahedici gücü artır. Lakin q reqressiya əmsalı və ya səbəb təsirinin böyüklüyü deyil. Bu tədqiqatda q-dəyərləri məkan əlaqəsi və izahedici uyğunluq göstəricisi kimi şərh edilməlidir.

Geodetector q-statistikası

Mənbədə istifadə olunan q-statistikası:

\[ q=1-\frac{\sum_{h=1}^{L}N_h\sigma_h^2}{N\sigma^2} \tag{5} \]

Dəyişənlər: \(L\), izahedici dəyişənin təbəqə sayını; \(N_h\), \(h\) təbəqəsindəki nümunə sayını; \(N\), ümumi nümunə sayını; \(\sigma_h^2\), müvafiq təbəqədəki ICH paylanmasının dispersiyasını; \(\sigma^2\), bütün tədqiqat sahəsindəki ümumi dispersiyanı təmsil edir.

Düsturun məntiqi eyni izahedici təbəqə daxilindəki dispersiyanın ümumi dispersiyaya nisbətən nə qədər kiçik olduğunu ölçməkdir. Dəyişənin sinifləri ICH paylanmasındakı məkan fərqləri ilə güclü şəkildə üst-üstə düşürsə, sinifdaxili dispersiya azalır və q dəyəri yüksəlir.

Geodetector kateqorik giriş tələb etdiyinə görə davamlı izahedici dəyişənlər əvvəlcə standartlaşdırılmış, sonra ArcGIS 10.2-də Natural Breaks (Jenks) üsulu ilə beş təbəqəyə ayrılmışdır. Əsas təhlil vahidi 97 rayondur və asılı dəyişən hər rayondakı rəsmi ICH elementlərinin sayıdır.

Ümumi Geodetector nəticələri

Mənbə Cədvəl 7 əhəmiyyətlilik izahı: * \(p<0,1\), *** \(p<0,01\).

Burada mühüm mənbədaxili metodoloji detal vardır. Geodetector metod bölməsində təsadüfi permutasiya testi üçün ümumi əhəmiyyətlilik həddi p < 0,05 kimi göstərilsə də, Cədvəl 7 və regional Cədvəl 8 p < 0,1 üçün də tək ulduzdan istifadə edir. Buna görə tək ulduzlu nəticələr mənbədə bildirildiyi kimi zəif əhəmiyyətlilik göstəriciləri kimi saxlanmalı; metod bölməsindəki p<0,05 həddini ödəyirmiş kimi yenidən təsnifləşdirilməməlidir.

Su sistemi faktorları

İri su sistemlərinə məsafə (X1, q=0,821) bütün dəyişənlər arasında ən yüksək q-dəyəridir. Bu nəticə rəsmi ICH elementlərinin Ganjiang çayı, Poyang gölü və əsas qollarına yaxınlığı ilə güclü məkan əlaqəsi göstərdiyini ifadə edir.

Su sahəsinin nisbəti \(q=0,608\) və çay şəbəkəsinin sıxlığı \(q=0,563\) dəyərləri də su sisteminin yalnız “ən yaxın çaya neçə kilometr?” sualından ibarət olmadığını; regional su şəbəkəsi quruluşunun və su səthi xarakterinin də ICH paylanması ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Təbii coğrafiya

Təbii coğrafi faktorlar arasında ən yüksək q-dəyəri hündürlükdə \(q=0,523\)-dür. Yamac meyli \(q=0,063\) və yamacın baxışı \(q=0,113\) isə daha aşağı izahedici gücə malikdir. Müəlliflərin şərhinə görə fiziki coğrafiya ICH üzərində birbaşa müəyyənedici olmaqdan daha çox məskunlaşma, nəqliyyat və insan fəaliyyətlərinin təşkilini məhdudlaşdıran fon mexanizmi ola bilər.

İnsan və sosial faktorlar

ICH irs daşıyıcılarının sayı \(q=0,806\) ilə tədqiqatın ən güclü göstəricilərindən biridir. Bu nəticə qeyri-maddi irsin fiziki strukturdan fərqli olaraq bilik, bacarıq, praktika və sosial ötürmə proseslərinə bağlı yaşayan mədəni sistem olması ilə uyğundur.

Köhnə yanalma körpülərinin sayı \(q=0,787\), tədqiqatın bölgəyə xas mühüm nəticələrindən biridir. Tarixi yanalma körpüləri yalnız nəqliyyat qurğuları kimi deyil, əhali hərəkəti, ticarət və mədəni təmas şəbəkələrinin tarixi düyünləri kimi şərh olunur.

Əhali \(q=0,728\) və iqtisadi inkişaf səviyyəsi \(q=0,714\) də yüksək izahedici əlaqə göstərir. Bunun əksinə olaraq şəhərləşmə səviyyəsi \(q=0,196\) və torpaqdan istifadə intensivliyi \(q=0,039\) daha aşağı q-dəyərlərinə malikdir.

İnstitusional faktorlar

Siyasət dəstəyi \(q=0,813\) və maliyyə dəstəyi \(q=0,721\), rəsmi ICH siyahısının yalnız mədəni resurs ehtiyatının deyil, resursların müəyyənləşdirilməsi, sənədləşdirilməsi, namizəd göstərilməsi və qorunması üçün mövcud institusional potensialın da məkan izini daşıdığını göstərir.

Buna görə rəsmi ICH xəritəsi yalnız “mədəniyyət harada var?” sualına deyil, qismən “mədəni resurslar harada daha çox müəyyənləşdirilir, namizəd göstərilir, rəsmi şəkildə tanınır və qorunur?” sualına da cavab verir.

Faktor qarşılıqlı təsirləri

Geodetector-un qarşılıqlı təsir detektoru iki izahedici dəyişənin birlikdə istifadəsinin q-dəyərini necə dəyişdirdiyini araşdırır. Mənbədə dörd əlaqə sinfi verilmişdir:

Müstəqillik:

\[ q(X_1\cap X_2)=q(X_1)+q(X_2) \]

İkidəyişənli güclənmə:

\[ \max[q(X_1),q(X_2)] < q(X_1\cap X_2) < q(X_1)+q(X_2) \]

Qeyri-xətti güclənmə:

\[ q(X_1\cap X_2)>q(X_1)+q(X_2) \]

Zəifləmə:

\[ q(X_1\cap X_2)<\max[q(X_1),q(X_2)] \]

Mənbənin qarşılıqlı təsir matrisi ümumilikdə ayrı-ayrı faktorların q-dəyərlərindən daha yüksək ikili q-dəyərləri göstərir. Xüsusilə əhali, irs daşıyıcıları, iqtisadi inkişaf səviyyəsi, köhnə yanalma körpüləri, siyasət dəstəyi, maliyyə dəstəyi və su sistemi dəyişənlərinin müxtəlif kombinasiyaları önə çıxır.

Bu nəticə ICH-nin məkan təşkilinin tək bir dəyişənlə izah edilə bilməyəcəyini; təbii şəraitin, tarixi əlaqə şəbəkələrinin, sosial ötürmə qabiliyyətinin və institusional sistemlərin birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu dəstəkləyir.

Regional Geodetector nəticələri

Mənbə Cədvəl 8 əhəmiyyətlilik izahı: * \(p<0,1\), ** \(p<0,05\), *** \(p<0,01\).

Regional təhlil bölgələr arasında mütləq q-sıralaması kimi istifadə edilməməlidir. Dörd alt bölgənin nümunə ölçüləri fərqlidir: Poyang gölü bölgəsində 34, orta Ganjiang-da 25, yuxarı Ganjiang-da 20 və şimal-şərqi Jiangxi təpələrində 18 rayon səviyyəli vahid vardır. Mənbə həmçinin regional təhlildə dəyişənlərin diskretləşdirmə üsulları və təbəqə sayları dəyişdirilərək həssaslıq testləri aparıldığını və əsas izahedici faktor sıralamalarının ümumilikdə sabit qaldığını bildirir.

Mənbə Cədvəl 8 ilə regional izah paraqrafı arasındakı uyğunsuzluq

Mənbə Cədvəl 8 Yuxarı Ganjiang bölgəsi üçün X1=0,605, X12=0,645 və X14=0,702 dəyərlərini verir. Bunun əksinə, 5.4.6 bölməsindəki “Upper Reaches of the Ganjiang River” paraqrafında X1=0,718, X12=0,786 və X14=0,733 yazılır; bu üç rəqəm Cədvəl 8-də Orta Ganjiang sütunundakı dəyərlərlə uyğun gəlir. Maliyyə dəstəyi X15=0,831 və iqtisadi inkişaf səviyyəsi X7=0,625 isə cədvəllə uyğundur.

Verianla təqdimatında kəmiyyət cədvəli source-of-truth kimi qorunmuş; paraqrafdakı fərqli rəqəmlər səssizcə düzəldilmiş kimi göstərilməmişdir.

Standart Kənarlaşma Ellipsi

Tanınma qruplarının mərkəz və yayılma xüsusiyyətləri üçün istifadə olunan əsas standart kənarlaşma ifadələri:

\[ SDE_x=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(x_i-\bar{x})^2}{n}} \tag{6} \]

\[ SDE_y=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar{y})^2}{n}} \tag{7} \]

Burada \(x_i\) və \(y_i\), i-ci ICH elementinin məkan koordinatlarını; \(\bar{x}\) və \(\bar{y}\), müvafiq tanınma qrupunun məkan mərkəzini; \(n\), qrupdakı layihə sayını ifadə edir. \(SDE_x\) və \(SDE_y\), paylanmanın iki koordinat oxundakı yayılmasını ümumiləşdirir.

Beş qrupun ellips azimutlarının təxminən 42,5°–43,3° aralığında qalması tanınma qruplarının ümumi şimal-şərq–cənub-qərb istiqamətində güclü davamlılıq olduğunu göstərir. Əsas və qısa oxlardakı dəyişmələr məhdud olduğuna görə mənbə müxtəlif tanınma mərhələlərinin böyük miqyaslı məkan yenidənqurulmasından daha çox mövcud nüvə ətrafında genişlənmə və tənzimləmələri təmsil etdiyini irəli sürür.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• 616 rəsmi ICH elementinin rayon namizədlik mövqeləri güclü və statistik baxımdan əhəmiyyətli məkan klasterləşməsi göstərir.
• Təkrarlanan rayon mövqeləri NNI-nin böyüklüyünə təsir edir; lakin unikal rayon mövqeləri ilə aparılan həssaslıq testi də klasterləşmə nəticəsini qoruyur.
• Poyang gölü ətrafı ilə Ganjiang çayının əsas oxu rəsmi ICH paylanmasının əsas məkan çərçivəsini təşkil edir.
• ICH kateqoriyaları eyni məkan nümunəsini izləmir; bəzi kateqoriyalar göl ətrafında, bəziləri çay dəhlizində, bəziləri isə çoxdüyünlü şəkildə təşkil olunur.
• İri su sistemlərinə məsafə, siyasət dəstəyi və ICH irs daşıyıcılarının sayı ən yüksək ümumi q-dəyərlərini göstərir.
• Köhnə yanalma körpüləri, əhali, maliyyə dəstəyi və iqtisadi inkişaf səviyyəsi də yüksək məkan izahedici əlaqələrə malikdir.
• Faktor qarşılıqlı təsirləri çox vaxt tək faktorlardan daha yüksək q-dəyərləri yaradır; bu hal çoxfaktorlu məkan quruluşu şərhini dəstəkləyir.
• Regional q profilləri bir-birindən fərqlənir; eyni hövzə daxilində bütün bölgələr üçün tək izah modeli kifayət etmir.
• Tanınma qruplarının mərkəzləri bir istiqamətli miqrasiya göstərmir; nisbətən sabit nüvə ətrafında dövri şimal-şərq və cənub-qərb tənzimləmələri nümayiş etdirir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

• q=0,821 dəyəri “suya yaxın olmaq ICH-ni %82,1 nisbətində yaradır” demək deyil.
• Rəsmi ICH sayının yüksək olması bir bölgənin real mədəni dəyərinin və ya mədəni müxtəlifliyinin avtomatik olaraq daha yüksək olduğunu sübut etmir.
• Rəsmi siyahıdakı aşağı say müvafiq bölgədə mədəni praktikaların az olması demək olmaya bilər; müəyyənləşdirmə, namizəd göstərmə və qoruma potensialı da nəticələrə təsir göstərə bilər.
• Rayon mərkəzinə təyin edilmiş proksi koordinat real mədəni ötürmə məkanı deyil.
• Kəsikli Geodetector təhlili siyasət dəstəyinin və ya maliyyə dəstəyinin ICH klasterləşməsinə səbəb olaraq yol açdığını sübut etmir.
• Tanınma qruplarının mərkəz dəyişmələri mədəni praktikaların fiziki şəkildə köçdüyünü göstərmir.
• Ganjiang–Poyang nümunəsində hazırlanmış konseptual çərçivənin bütün çay–göl sistemlərində eyni şəkildə keçərli olduğu göstərilməmişdir.

Əsas məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət zaman quruluşundadır. Bəzi sosial və institusional göstəricilər zamanla sürətlə dəyişə bildiyi halda, təhlil kəsikli və ya müəyyən dövrləri təmsil edən məlumatlardan istifadə edir. Tədqiqatçılar gələcəkdə uzunmüddətli zaman sıraları və proses əsaslı təhlillərin mədəni resursların toplanması, institusional tanınma və məkan görünənliyi arasındakı əlaqələri daha yaxşı aydınlaşdıra biləcəyini bildirirlər.

İkinci məhdudiyyət məkan miqyasıdır. Tədqiqat hövzə miqyasında və rayon səviyyəli inzibati vahidlərlə güclü müqayisə apara bilir; lakin qeyri-maddi mədəni irs real həyatda fəaliyyət sahələri, ustalar, icma şəbəkələri və ötürmə marşrutları vasitəsilə daha incə miqyaslı və dinamik şəkildə yaşayır. Gələcək tədqiqatlarda real ötürülmə mövqelərinin, fəaliyyət sahələrinin və sosial şəbəkə məlumatlarının əlavə edilməsi təklif olunur.

Üçüncü məhdudiyyət standart NNI-nin Tam Məkan Təsadüfiliyi fərziyyəsidir. Tədqiqat sahəsində əhali, məskunlaşma və sosial-iqtisadi quruluş homogen deyil. Buna görə tədqiqatçılar gələcəkdə qeyri-homogen nöqtə prosesi təhlili və ya Monte Carlo üsulları ilə dayanıqlılığın yoxlanmasını təklif edirlər.

Dördüncü məhdudiyyət Geodetector nəticələrinin diskretləşdirmə üsuluna həssas ola bilməsidir. Tədqiqat Natural Breaks (Jenks) üsulundan istifadə etmiş və bəzi həssaslıq təhlilləri aparmışdır; lakin fərqli təsnifat üsulları q-dəyərlərini dəyişə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Spatial Distribution Characteristics and Associated Factors of Officially Listed Intangible Cultural Heritage in the Ganjiang River–Poyang Lake Basin

Müəlliflər: Shiwen Lai, Yihuan Tian və Xinyang Li.

Corresponding author: Xinyang Li.

Corresponding author e-poçtu: lixinyang@cju.ac.kr

Afiliasiyalar: School of Modern Economics and Management, Jiangxi University of Finance and Economics, Jiujiang, China; Department of Global Convergence, Kangwon National University, Republic of Korea; Culture Design Lab, Graduate School of Techno Design, Kookmin University, Republic of Korea; Department of Film, Media and Content, Cheongju University, Republic of Korea.

Jurnal: Sustainability.

Nəşriyyatçı: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / say / məqalə nömrəsi: Volume 18, Issue 16, Article 8419.

DOI: 10.3390/su18168419.

Göndərilmə tarixi: 13 iyul 2026.

Reviziya tarixi: 13 avqust 2026.

Qəbul tarixi: 14 avqust 2026.

Nəşr tarixi: 17 avqust 2026.

Mənbə növü: Rəyli tədqiqat məqaləsi; GIS əsaslı məkan statistikası və Geodetector təhlili.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) açıq giriş lisenziyası.

Rəsmi keçid: https://doi.org/10.3390/su18168419

Məlumat dəsti: 88 milli və 560 Jiangxi əyalət səviyyəli rəsmi ICH qeydindən başlayan məlumat hovuzu; təkrarların aradan qaldırılması və tədqiqat sahəsi filtrindən sonra 616 qeyd.

Əsas məkan vahidi: 97 rayon/district; layihə səviyyəli təhlillərdə namizədlik rayonunun proksi koordinatından istifadə edilmişdir.

Proqram təminatı: ArcGIS 10.2.

Proyeksiya: CGCS2000 Albers Equal Area.

KDE əsas parametrləri: Quartic/biweight kernel; 30 km zolaq eni; 1000 m × 1000 m raster həlli; 20 km və 40 km alternativ zolaq eni həssaslıq testləri.

Geodetector: 97 rayon, 15 izahedici göstərici, Natural Breaks (Jenks) ilə beş təbəqəli diskretləşdirmə, faktor detektoru və qarşılıqlı təsir detektoru.

Maliyyələşdirmə: Jiangxi Provincial Social Science Foundation Youth Project, “Spatial Evolution and Revitalization Pathways of the Gan-Poyang Lake Basin Water-Cultural Heritage Corridor” (Grant No. 25YS39) və 2025 Jiangxi Provincial University Humanities and Social Sciences Research Project (Approval No. YS25222).

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Müəlliflər yaradılmış və ya təhlil edilmiş məlumatların məqalədə olduğunu; xam məlumatların əsaslandırılmış sorğu əsasında corresponding author-dan əldə edilə biləcəyini bildirirlər.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bildirmişlər.

Müəllif töhfələri: Mənbə PDF-dəki töhfə cümləsi “Author Contributions: S.L. and Y.T.; methodology, X.L. and S.L.; ...” şəklində başlayır və S.L. ilə Y.T.-dən əvvəlki ilk rol adı PDF-də görünmür. Buna görə çatışmayan rol Verianla tərəfindən təxmin edilməmişdir. Mənbədə methodology X.L. və S.L.; software X.L.; validation Y.T., S.L. və X.L.; formal analysis S.L.; investigation X.L.; writing—original draft S.L.; writing—review and editing Y.T., S.L. və X.L.; visualization Y.T.; supervision S.L. kimi verilir.

Mənbədaxili uyğunsuzluq 1: Regional Geodetector Cədvəl 8 ilə Yuxarı Ganjiang izah paraqrafındakı X1, X12 və X14 q-dəyərləri uyğun gəlmir. Bu məqalədə Cədvəl 8 rəqəmləri qorunmuşdur.

Mənbədaxili uyğunsuzluq 2: SDE metod bölməsi və cəmi 560 edən qrup sayları təhlilin əyalət səviyyəli beş tanınma qrupuna aid olduğunu göstərdiyi halda, nəticələr bölməsindəki bir cümlə “national- and provincial-level” ifadəsindən istifadə edir.

Mənbədaxili uyğunsuzluq 3: Ümumi NNI üçün əsas mətndə p<0,001 ifadəsi olduğu halda, həssaslıq cədvəli eyni layihə səviyyəli nəticə üçün p<0,01 verir.

Mənbədaxili statistik qeyd: Metod bölməsi permutasiya testi üçün p<0,05 əhəmiyyətlilik həddini göstərdiyi halda, Cədvəl 7 və Cədvəl 8 əlavə olaraq p<0,1 dəyərlərini tək ulduzla işarələyir. Buna görə tək ulduzlu nəticələr mənbədə verildiyi şəkildə qorunmuş və p<0,05 ilə ekvivalent hesab edilməmişdir.