Расмий тизмеге киргизилген материалдык эмес маданий мурас (Intangible Cultural Heritage, ICH), белгилүү бир аймактагы маданий практикалардын табигый географиялык таралышын түздөн-түз көрсөткөн карта эмес; ал маданий ресурстарды аныктоо, жергиликтүү деңгээлде талапкер катары көрсөтүү, баалоо жана институттук таануу натыйжасында түзүлгөн расмий каттоо катмары болуп саналат. Бул изилдөө Кытайдын Jiangxi провинциясындагы Ganjiang дарыясы–Poyang көлү курама суу системасынын контекстинде улуттук жана провинциялык деңгээлдеги 616 ICH жазуусунун мейкиндиктик уюшулушун Эң жакын коңшу индекси (Nearest Neighbor Index, NNI), Ядролук тыгыздыкты баалоо (Kernel Density Estimation, KDE), Lorenz ийри сызыгы жана топтолуу индекси, Стандарттык четтөө эллипси (Standard Deviational Ellipse, SDE) жана Geodetector ыкмасы аркылуу изилдейт.

Райондук деңгээлдеги талапкерлик жайгашууларга негизделген 616 ICH элементинин чекиттик анализи бөлүштүрүлүш кокустук эмес экенин жана күчтүү кластерленгенин көрсөткөн: жалпы NNI 0,31, Z-упайы −39,16. Бир эле райондогу бир нече элементтин дал келиши натыйжаны жасалма түрдө күчөтүп-күчөтпөгөнүн текшерүү үчүн кайталанган жайгашуулар бириктирилгенде 89 уникалдуу райондук жайгашуу калган; NNI 0,68 жана Z-упайы −5,57 болгонуна карабастан, бөлүштүрүлүш дагы эле статистикалык жактан маанилүү деңгээлде кластерленген бойдон калган.

Мейкиндиктик түзүлүш жалпысынан “дарыя боюнда топтолуу, көлдүн айланасында таралуу жана көп борборлуу өнүгүү” деп мүнөздөлөт. Poyang көлүнүн аймагы 230 ICH элементи менен жалпы сандын %37,33үн, Ganjiang дарыясынын орто агымы 200 элемент менен %32,47син, жогорку агымы 119 элемент менен %19,32син, ал эми түндүк-чыгыш Jiangxi дөңсөөлүү аймагы 67 элемент менен %10,87син камтыйт.

Geodetector фактордук анализинде эң жогорку q-маанилер ири суу системаларына чейинки аралык үчүн 0,821, саясаттык колдоо үчүн 0,813 жана ICH мурасын алып жүрүүчүлөрдүн саны үчүн 0,806 деп табылган. Эски пристандардын саны 0,787, калк 0,728, каржылык колдоо 0,721 жана экономикалык өнүгүү деңгээли 0,714 q-маанилери менен башка жогорку түшүндүрүүчү байланыштардын катарына кирет. Ал эми эңкейиш, экспозиция жана жер пайдалануунун интенсивдүүлүгү төмөнүрөөк q-маанилерин көрсөткөн.

Бирок бул q-маанилер себеп-натыйжа коэффициенттери эмес. Изилдөө кесилиштик мейкиндиктик маалыматтарды колдонот жана табигый чөйрө, тарыхый транспорт тармактары, коомдук өткөрүп берүү жөндөмү жана институттук таануу шарттары менен расмий ICH тизмесинин мейкиндиктик айырмаланышынын ортосундагы байланыштарды өлчөйт. Ошондуктан авторлор “жогорку q = бул фактор мурасты жаратат” деген себептик чечмелөө жасалбашы керек экенин ачык белгилешет.

Изилдөөнүн негизги маселеси

Маданий мурас картасын караганда алгачкы таасир картадагы чекиттер маданий практикалар кайсы жерде бар экенин түздөн-түз көрсөтөт деген ой болушу мүмкүн. Бул изилдөө дал ушул божомолду суроого алат. Расмий ICH тизмесине кирген маданий элемент тарыхый же коомдук жактан бар болгону үчүн эле көрүнүктүү болуп калбайт; ал ошондой эле изилденип, аныкталып, талапкер катары көрсөтүлүп, бааланып, корголуп жана расмий системага кабыл алынышы керек.

Ошондуктан эки башка мейкиндиктик реалдуулукту бири-биринен ажыратуу зарыл:

• Маданий практиканын реалдуу жашоо географиясы: Салт, кол өнөрчүлүк, баян, музыка же ырым-жырым чындап жашаган, өткөрүлүп берилген жана колдонулган мейкиндиктер.
• Расмий таануунун географиясы: Тиешелүү мурас элементи кайсы административдик аймак аркылуу талапкер катары көрсөтүлгөнү жана коргоо системасына кайсы жайгашуу менен катталгандыгы.

Бул изилдөө талдаган негизги объект — экинчи катмар. Бул айырмачылык изилдөөнүн жыйынтыктарын туура чечмелөө үчүн милдеттүү.

Расмий ICH тизмесинин мейкиндиктик бөлүштүрүлүшү чыныгы маданий бөлүштүрүлүш менен бирдейби?

Жок. Изилдөөдөгү чекиттер маданий практикалардын чыныгы өткөрүп берүү же ишмердүүлүк аймактарын эмес, долбоорлор талапкер катары көрсөтүлгөн район же аймактын мейкиндиктик прокси-жайгашуусун билдирет. Демек, жыйынтыктар маданий практикалардын бүтүндөй табигый географиясын эмес, расмий таанылган ICHнин мейкиндиктик көрүнүктүүлүгүн түшүндүрөт.

Эмне үчүн изилдөө аймагы Ganjiang дарыясы–Poyang көлү системасы катары аныкталган?

Ganjiang дарыясы–Poyang көлү бассейни бир эле дарыя же бир эле көл системасы катары эмес, дарыя коридорлору менен көлдүн айланасындагы калктуу конуштар жана ресурстар топтолгон аймактар өз ара байланышкан курама дарыя–көл суу системасы катары каралган. Ganjiang дарыясы тарыхый жактан аймактар аралык байланыш жана маданий жүгүртүү коридору кызматын аткарса, Poyang көлүнүн айланасы калктын жыш жайгашуусу, ресурстардын топтолушу жана туруктуу маданий өткөрүп берүү чөйрөсү менен байланыштуу деп каралат.

Изилдөө аймагынын чек арасы административдик чек араларга гана ылайык сызылган эмес. Гидрологиялык байланыштар, бассейндин түзүлүшү жана аймактык маданий мамилелер чогуу бааланган. Акыркы талдоо аймагында Jiangxi провинциясынын ичиндеги 97 райондук деңгээлдеги административдик бирдик жана 11 префектуралык деңгээлдеги шаар бар. Pingxiang административдик жактан Jiangxiге караганы менен, анын негизги дарыя системасы Xiang дарыясынын бассейнине таандык жана Ganjiang–Poyang системасы менен гидрологиялык байланышы салыштырмалуу начар болгондуктан изилдөө аймагынан тышкары калтырылган.

Маалымат базасы кантип түзүлгөн?

Jiangxi провинциясы боюнча эң акыркы расмий тизмелерде 88 улуттук деңгээлдеги жана 560 провинциялык деңгээлдеги ICH долбоору, башкача айтканда баштапкы учурда жалпы 648 жазуу табылган. Ар башка тизме деңгээлдеринин ортосундагы кайталоолор долбоордун аталышы, талапкер көрсөтүлгөн аймак, коргоочу уюм жана мурас алып жүрүүчү тууралуу маалыматтар боюнча жазуу-жазуу түрүндө дал келтирилген.

Улуттук деңгээлдеги кеңейтүү долбоорлору Маданият жана туризм министрлиги жарыялаган талапкер аймактардын негизинде өзүнчө бааланган. Кайталоолор алынып салынып, изилдөө аймагынын чыпкасы колдонулгандан кийин акыркы тандалма 616 ICH элементине чейин азайган.

Маалыматтар негизинен Кытайдын Материалдык эмес маданий мурас веб-сайты, Кытай Эл Республикасынын Маданият жана туризм министрлиги жана Jiangxi Материалдык эмес маданий мурасты изилдөө жана коргоо борбору сыяктуу расмий булактардан топтолгон.

Эмне үчүн чыныгы маданий мейкиндиктин ордуна райондук жайгашуу колдонулган?

Материалдык эмес маданий мурас — жандуу жана кыймылдуу маданий көрүнүш. Опера салты, кол өнөрчүлүк билими же элдик баян бир эле имарат же бир эле координата менен чектелбеши мүмкүн. Ошондуктан изилдөөчүлөр ар бир ICH элементи талапкер катары көрсөтүлгөн районду мейкиндиктик прокси-жайгашуу катары колдонушкан.

Бул чечим талдоо үчүн ырааттуу координаттарды берет, бирок ошол эле учурда чектөө жаратат. Бир эле райондон ондогон ар башка мурас элементтери талапкер катары көрсөтүлсө, алардын баары бир эле прокси-жайгашууга түшүшү мүмкүн. Ошондуктан изилдөөчүлөр кайталанган райондук жайгашууларды бириктирип, өзүнчө NNI сезимталдык анализин да жүргүзүшкөн.

Изилдөө сунуштаган курама мейкиндиктик чечмелөө

Бул алкакта көл аймагында топтолуу, көлдүн айланасындагы калктуу конуш системаларын жана жергиликтүү маданий топтолууну; дарыя коридорунда жайылуу, суу системасынын байланыштары аркылуу жүргөн маданий байланыш жана өткөрүп берүүнү; түйүндүк колдоо болсо Nanchang, Jiujiang, Jingdezhen, Ganzhou сыяктуу борборлор менен тарыхый пристандар, калктын жыштыгы, мурас алып жүрүүчүлөр жана институттук потенциалдын маданий көрүнүктүүлүккө берген колдоосун билдирет.

616 ICH элементи төрт негизги аймакта кантип бөлүштүрүлгөн?

Бул пайыздар “аянт бирдигине туура келген мурас тыгыздыгы” же “адам башына мурас көлөмү” эмес. Алар расмий тизмеге кирген элементтердин аймактык жалпы санын гана көрсөтөт. Аймактардын аянты жана калкы ар башка болгондуктан, жалпы сан менен салыштырмалуу тыгыздык бир түшүнүк эмес.

Шаар деңгээлиндеги жалпы сандар

Кайсы ICH категориялары көбүрөөк?

Салттуу кол өнөрчүлүк 167 элемент менен эң чоң категория; андан кийин 103 элемент менен элдик салттар жана 93 элемент менен салттуу бий турат. Бирок категориялар боюнча NNI маанилерин “кайсынысы сөзсүз көбүрөөк кластерленген?” деп түздөн-түз иреттөө туура эмес; булакта ар башка категориялардын тандалма көлөмдөрү абдан айырмаланары жана бул NNIнин туруктуулугуна таасир этиши мүмкүн экени өзгөчө белгиленет.

Категориялык түзүлүштүн топтолуу индекси

Категориялар ортосундагы сандык теңсиздикти баалоо үчүн Lorenz ийри сызыгы менен кошо төмөнкү топтолуу индекси колдонулган:

\[ I=\frac{A-R}{M-R} \tag{1} \]

Формула эмнени эсептейт? \(I\) жалпы ICH элементтеринин аз сандагы категориялардын ичинде канчалык деңгээлде топтолгонун өлчөгөн 0–1 диапазонундагы индекс.

Өзгөрмөлөр: \(A\) категориялардын саны боюнча түзүлгөн чыныгы бөлүштүрүү ийри сызыгы менен координата огунун ортосундагы аянтты; \(R\) толук тең бөлүштүрүүнү билдирген 45° сызыктын алдындагы аянтты; \(M\) бардык ICH элементтери бир категорияга топтолгон теориялык максималдуу топтолуу абалынын аянтын билдирет.

Чечмелөө: Маани 1ге жакындаган сайын бир нече категория басымдуураак болот; 0гө жакындаган сайын категориялык түзүлүш тең салмактуураак болот. Изилдөөдө I = 0,3971 табылган. Бул жыйынтык категориялардын саны толук тең бөлүштүрүлбөгөнүн, бирок индекс жасалма түрдө “жогорку/орто/төмөн” класстарга бөлүнбөгөнүн көрсөтөт.

Категориялардын географиялык уюшулушу бирдейби?

Жок. Булак карталарында салттуу кол өнөрчүлүк жана элдик салттар Poyang көлүнүн айланасында көл-жээкке байланышкан кластерлерди даана көрсөтөт. Салттуу драма, элдик адабият жана quyi болсо Ganjiang дарыясынын негизги коридору боюнча тилке сымал бөлүштүрүлүшкө көбүрөөк ээ.

Салттуу бий Poyang көлүнүн айланасында да, орто Ganjiang бөлүктөрүндө да бир нече кластерди түзөт; ал эми салттуу музыка, салттуу көркөм өнөр жана салттуу медицина көбүнчө көп түйүндүү мейкиндиктик түзүлүштү көрсөтөт. Бул жыйынтык бардык ICH түрлөрүн бир эле мейкиндиктик механизм менен түшүндүрүүгө мүмкүн эмес экенин көрсөтөт.

Расмий таануу топтору убакыт өтүшү менен кантип өзгөргөн?

Стандарттык четтөө эллипси анализи провинциялык деңгээлдеги беш таануу тобун өз-өзүнчө караган. Топтор кумулятивдүү эмес; ар бир топ ошол этапта жаңы таанылган долбоорлорду гана камтыйт. Ошондуктан борборлордун жылышы маданий практикалар физикалык жактан көчтү дегенди билдирбейт. Анализ расмий таануу системасы ар башка этаптарда кайсы географиялык аймактарга жайылганын көрсөтөт.

Экинчи жана үчүнчү топтордун борборлору түндүк-чыгышка, Nanchang жана Poyang көлүнүн айланасына жылса, төртүнчү жана бешинчи топтордо кайрадан түштүк-батыш багытындагы кыймыл байкалат. Ошондуктан процесс бир багыттуу “маданий миграция” эмес, салыштырмалуу туруктуу өзөктүн айланасындагы мезгилдүү расмий таануунун кеңейүүлөрү жана мейкиндиктик жөнгө салуулар катары чечмеленет.

Бул жерде булак ичиндеги камтуу боюнча дал келбестик бар: метод бөлүмү SDEнин беш провинциялык деңгээлдеги таануу тобуна колдонулганын ачык көрсөтөт жана топтордогу 62 + 102 + 206 + 118 + 72 жазуунун суммасы так 560; ошого карабастан, жыйынтык бөлүмүндөгү бир сүйлөм бул анализди “улуттук жана провинциялык деңгээлдеги” жазууларды камтыгандай атайт. Бул текстте сандык жана методологиялык түзүлүш негиз катары алынып, SDE анализи провинциялык деңгээлдеги беш топ катары берилген жана булак сүйлөмүндөгү айырма жашырылган эмес.

Изилдөөнүн ыкмасы жана жыйынтыктары

Он беш түшүндүрүүчү көрсөткүч

Өзгөрмөлөрдүн ортосундагы күчтүү мультиколлинеардуулук жыйынтыктарды бузуп-бузбаганын баалоо үчүн Дисперсиянын инфляция фактору (Variance Inflation Factor, VIF) эсептелип, бардык түшүндүрүүчү өзгөрмөлөрдүн VIF маанилери 10дон төмөн экени аныкталган.

Убакыттык дал келүү эмне үчүн кемчиликсиз эмес?

Расмий ICH тизмеси жылдар бою бир нече таануу топтору аркылуу топтолгон. Ал эми экономикалык өнүгүү, урбандашуу, жер пайдалануу, транспорт, калк жана каржылык колдоо сыяктуу көрсөткүчтөрдүн маанилүү бөлүгү 2021 таяныч жылына негизделет. Мурас алып жүрүүчүлөрдүн саны 2021-жылга чейинки кумулятивдүү маалыматтарды; саясаттык колдоо болсо 2006–2021 мезгилиндеги кумулятивдүү саясат документтерин колдонот.

Демек, ICH тизмесинин түзүлүү датасы менен айрым түшүндүрүүчү өзгөрмөлөрдүн өлчөнүү датасы толук дал келбейт. Авторлор бул өзгөрмөлөрдү ар бир таануу тобун мезгил боюнча түшүндүрүү үчүн эмес, изилдөө мезгилиндеги райондордун жалпы аймактык шарттарын мүнөздөө үчүн колдонушкан.

Маалыматтарды стандартташтыруу

Көрсөткүчтөр ар башка бирдиктерде өлчөнгөндүктөн, анализге чейин стандартташтыруу жүргүзүлгөн. Дарыя тармагынын тыгыздыгы район аянтына, калк калк/аянт катышына, суу аянты жалпы аянтка жана каржылык колдоо адам башына туура келген мааниге карата масштабдалган. Башка үзгүлтүксүз өзгөрмөлөр салыштырмалуулукту жогорулатуу үчүн min–max өзгөртүүсү аркылуу 0–1 диапазонуна келтирилген.

Эң жакын коңшу индекси кантип иштейт?

NNI байкалган орточо эң жакын коңшу аралыкты толук кокустук чекиттик бөлүштүрүүдө күтүлүүчү орточо аралык менен салыштырат:

\[ NNI=\frac{\bar D_o}{\bar D_e} \tag{2} \]

Бул жерде \(\bar D_o\) — байкалган орточо эң жакын коңшу аралык; \(\bar D_e\) — Толук мейкиндиктик кокустук (Complete Spatial Randomness, CSR) божомолу алдындагы күтүлгөн орточо аралык.

Теориялык күтүлгөн аралык:

\[ \bar D_e=\frac{1}{2\sqrt{\rho}} \tag{3} \]

формуласы менен эсептелет. \(\rho\) — талдоо аймагындагы чекиттердин тыгыздыгы.

• NNI < 1: кластерленген бөлүштүрүлүш,
• NNI ≈ 1: кокустук бөлүштүрүлүш,
• NNI > 1: чачыранды/иреттүү бөлүштүрүлүш.

Аралык эсептөөлөрүнө географиялык проекция каталары таасир этпеши үчүн бардык мейкиндиктик маалыматтар CGCS2000 Albers Equal Area координаттар системасына өткөрүлгөн.

NNI сезимталдык тести

Кайталанган райондук чекиттерди бириктирүү NNIни 0,31ден 0,68ге жогорулатат; башкача айтканда, кластерленүүнүн эсептелген өлчөмү азаят. Ошого карабастан NNI 1ден төмөн бойдон калат жана Z-тест кокустук бөлүштүрүүдөн маанилүү четтөө уланып жатканын көрсөтөт. Ошентип, кайталанган административдик жайгашуулар кластерленүүнүн өлчөмүнө таасир этери, бирок жалпы кластерленүү жыйынтыгын жокко чыгарбай турганы көрүнөт.

Ядролук тыгыздыкты баалоо

KDE ар бир мурас чекитин жөн гана чекит катары калтырбастан, ар бир чекиттин айланасындагы мейкиндиктик таасирди аралык өскөн сайын азайган ядролук функция аркылуу үзгүлтүксүз тыгыздык бетине айлантат:

\[ f(x)=\frac{1}{nh}\sum_{i=1}^{n}K\left(\frac{x-x_i}{h}\right) \tag{4} \]

Бул жерде \(f(x)\) — \(x\) жайгашуусундагы болжолдуу ядролук тыгыздык; \(n\) — ICH элементтеринин саны; \(K(\cdot)\) — ядролук функция; \(h\) — тилке туурасы.

Изилдөөдө ArcGIS 10.2 Kernel Density куралы жана quartic/biweight kernel колдонулган. Негизги тилке туурасы 30 km, чыгыш растрдык чечилиши 1000 m × 1000 m деп белгиленген.

KDE тилке туурасын тандоого сезимтал болушу мүмкүн болгондуктан, анализ кошумча түрдө 20 km жана 40 km тилке тууралары менен кайталанган. Жогорку тыгыздыктагы аймактардын негизги жайгашуулары бул сценарийлерде жалпысынан өзгөргөн эмес; айрыкча Poyang көлүнүн айланасында жана Ganjiang дарыясынын огу боюнча топтолуу сакталып калган.

KDE маанилери жогорку, орто жана төмөн тыгыздык аймактарын бөлүү үчүн Natural Breaks (Jenks) ыкмасы менен классификацияланган.

Geodetector q-мааниси эмнени көрсөтөт жана эмнени көрсөтпөйт?

Geodetector q-мааниси түшүндүрүүчү өзгөрмөнүн мейкиндиктик катмарланышы ICH санынын мейкиндиктик айырмаланышы менен канчалык деңгээлде дал келерин көрсөтөт; q жогорулаган сайын мейкиндиктик түшүндүрүүчү күч өсөт. Бирок q регрессия коэффициенти же себептик таасирдин өлчөмү эмес. Бул изилдөөдө q-маанилер мейкиндиктик байланыш жана түшүндүрүүчү шайкештик көрсөткүчү катары чечмелениши керек.

Geodetector q-статистикасы

Булакта колдонулган q-статистика:

\[ q=1-\frac{\sum_{h=1}^{L}N_h\sigma_h^2}{N\sigma^2} \tag{5} \]

Өзгөрмөлөр: \(L\) — түшүндүрүүчү өзгөрмөнүн катмарларынын саны; \(N_h\) — \(h\) катмарындагы үлгүлөрдүн саны; \(N\) — жалпы үлгүлөрдүн саны; \(\sigma_h^2\) — тиешелүү катмардагы ICH бөлүштүрүлүшүнүн дисперсиясы; \(\sigma^2\) — бүт изилдөө аймагындагы жалпы дисперсия.

Формуланын логикасы бир эле түшүндүрүүчү катмардын ичиндеги дисперсиянын жалпы дисперсияга салыштырмалуу канчалык аз экенин өлчөөдө жатат. Эгер өзгөрмөнүн класстары ICH бөлүштүрүлүшүндөгү мейкиндиктик айырмачылыктар менен күчтүү дал келсе, класс ичиндеги дисперсия азайып, q мааниси жогорулайт.

Geodetector категориялык киргизүүнү талап кылгандыктан, үзгүлтүксүз түшүндүрүүчү өзгөрмөлөр адегенде стандартташтырылып, андан кийин ArcGIS 10.2де Natural Breaks (Jenks) ыкмасы менен беш катмарга бөлүнгөн. Негизги талдоо бирдиги 97 район, ал эми көз каранды өзгөрмө — ар бир райондогу расмий ICH элементтеринин саны.

Жалпы Geodetector жыйынтыктары

Булактагы 7-таблицанын маанилүүлүк түшүндүрмөсү: * \(p<0,1\), *** \(p<0,01\).

Бул жерде булак ичиндеги маанилүү методикалык деталь бар. Geodetector метод бөлүмүндө кокустук пермутация тести үчүн жалпы маанилүүлүк чеги p < 0,05 деп көрсөтүлгөнүнө карабастан, 7-таблица жана аймактык 8-таблица p < 0,1 үчүн да бир жылдызчаны колдонушат. Ошондуктан бир жылдызчалуу жыйынтыктар булакта көрсөтүлгөн алсыз маанилүүлүк көрсөткүчтөрү катары сакталып, метод бөлүмүндөгү p<0,05 чегине жооп бергендей кайра классификацияланбашы керек.

Суу системасынын факторлору

Ири суу системаларына чейинки аралык (X1, q=0,821) бардык өзгөрмөлөрдүн ичиндеги эң жогорку q-маани. Бул жыйынтык расмий ICH элементтеринин Ganjiang дарыясына, Poyang көлүнө жана негизги куймаларына жакындыгы менен күчтүү мейкиндиктик байланыш бар экенин билдирет.

Суу аянтынын үлүшү \(q=0,608\) жана дарыя тармагынын тыгыздыгы \(q=0,563\) маанилери да суу системасы “эң жакын дарыяга канча километр?” деген суроо менен гана чектелбестигин; аймактык суу тармагынын түзүлүшү жана суу бетинин мүнөзү да ICH бөлүштүрүлүшү менен байланыштуу экенин көрсөтөт.

Табигый география

Табигый географиялык факторлордун ичинен эң жогорку q-маани бийиктикте \(q=0,523\). Эңкейиш \(q=0,063\) жана экспозиция \(q=0,113\) төмөнүрөөк түшүндүрүүчү күчкө ээ. Авторлордун чечмелөөсү боюнча физикалык география ICHге түздөн-түз аныктоочу фактор болгондон көрө, калктуу конуштардын, транспорттун жана адам ишмердүүлүгүнүн уюшулушун чектеген фондук механизм болушу мүмкүн.

Адамдык жана коомдук факторлор

ICH мурасын алып жүрүүчүлөрдүн саны \(q=0,806\) менен изилдөөдөгү эң күчтүү көрсөткүчтөрдүн бири. Бул жыйынтык материалдык эмес мурастын физикалык түзүлүштөн айырмаланып, билимге, көндүмгө, практикага жана коомдук өткөрүп берүү процесстерине таянган жандуу маданий система болушуна шайкеш келет.

Эски пристандардын саны \(q=0,787\) — изилдөөнүн аймакка мүнөздүү маанилүү жыйынтыктарынын бири. Тарыхый пристандар транспорттук курулуштар катары гана эмес, калктын кыймылы, соода жана маданий байланыш тармактарынын тарыхый түйүндөрү катары чечмеленет.

Калк \(q=0,728\) жана экономикалык өнүгүү деңгээли \(q=0,714\) да жогорку түшүндүрүүчү байланышты көрсөтөт. Ал эми урбандашуу деңгээли \(q=0,196\) жана жер пайдалануунун интенсивдүүлүгү \(q=0,039\) төмөнүрөөк q-маанилерге ээ.

Институттук факторлор

Саясаттык колдоо \(q=0,813\) жана каржылык колдоо \(q=0,721\) расмий ICH тизмеси маданий ресурстардын запасын гана эмес, ресурстарды аныктоо, документтештирүү, талапкер катары көрсөтүү жана коргоо үчүн болгон институттук потенциалдын да мейкиндиктик изин алып жүрөрүн көрсөтөт.

Ошондуктан расмий ICH картасы “маданият кайда бар?” деген суроого гана эмес, жарым-жартылай “маданий ресурстар кайда көбүрөөк аныкталат, талапкер катары көрсөтүлөт, расмий таанылат жана корголот?” деген суроого да жооп берет.

Факторлордун өз ара аракеттенүүсү

Geodetectorдун өз ара аракеттенүү детектору эки түшүндүрүүчү өзгөрмөнү чогуу колдонуу q-маанини кандай өзгөртөрүн изилдейт. Булакта мамиленин төрт классы берилген:

Көз карандысыздык:

\[ q(X_1\cap X_2)=q(X_1)+q(X_2) \]

Эки өзгөрмөлүү күчөтүү:

\[ \max[q(X_1),q(X_2)] < q(X_1\cap X_2) < q(X_1)+q(X_2) \]

Сызыктуу эмес күчөтүү:

\[ q(X_1\cap X_2)>q(X_1)+q(X_2) \]

Алсыроо:

\[ q(X_1\cap X_2)<\max[q(X_1),q(X_2)] \]

Булактын өз ара аракеттенүү матрицасы жалпысынан жеке факторлордун q-маанилеринен жогору жуптук q-маанилерди көрсөтөт. Айрыкча калк, мурас алып жүрүүчүлөр, экономикалык өнүгүү, эски пристандар, саясаттык колдоо, каржылык колдоо жана суу системасынын өзгөрмөлөрүнүн түрдүү айкалыштары өзгөчөлөнөт.

Бул жыйынтык ICHнин мейкиндиктик уюшулушун бир эле өзгөрмө менен түшүндүрүүгө болбой турганын; табигый шарттарды, тарыхый байланыш тармактарын, коомдук өткөрүп берүү жөндөмүн жана институттук системаларды чогуу баалоо керек экенин колдойт.

Аймактык Geodetector жыйынтыктары

Булактагы 8-таблицанын маанилүүлүк түшүндүрмөсү: * \(p<0,1\), ** \(p<0,05\), *** \(p<0,01\).

Аймактык анализди аймактар ортосундагы абсолюттук q-рейтинг катары колдонууга болбойт. Төрт субаймактын тандалма көлөмдөрү ар башка: Poyang көлүнүн аймагында 34, орто Ganjiangда 25, жогорку Ganjiangда 20 жана түндүк-чыгыш Jiangxi дөңсөөлөрүндө 18 райондук деңгээлдеги бирдик бар. Булак ошондой эле аймактык анализде өзгөрмөлөрдү дискреттештирүү ыкмалары жана катмарлардын саны өзгөртүлүп сезимталдык тесттери жүргүзүлгөнүн жана негизги түшүндүрүүчү факторлордун рейтингдери жалпысынан туруктуу калганын билдирет.

Булактагы 8-таблица менен аймактык түшүндүрмө абзацтын ортосундагы дал келбестик

Булактагы 8-таблица Жогорку Ganjiang аймагы үчүн X1=0,605, X12=0,645 жана X14=0,702 маанилерин берет. Ал эми 5.4.6 бөлүмүндөгү “Upper Reaches of the Ganjiang River” абзацында X1=0,718, X12=0,786 жана X14=0,733 деп жазылган; бул үч сан 8-таблицадагы Орто Ganjiang тилкесиндеги маанилерге дал келет. Каржылык колдоо X15=0,831 жана экономикалык өнүгүү X7=0,625 болсо таблицага шайкеш.

Verianla берүүсүндө сандык таблица source-of-truth катары сакталган; абзацтагы башка сандар унчукпай оңдолгондой көрсөтүлгөн эмес.

Стандарттык четтөө эллипси

Таануу топторунун борбор жана жайылуу өзгөчөлүктөрү үчүн колдонулган негизги стандарттык четтөө туюнтмалары:

\[ SDE_x=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(x_i-\bar{x})^2}{n}} \tag{6} \]

\[ SDE_y=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar{y})^2}{n}} \tag{7} \]

Бул жерде \(x_i\) жана \(y_i\) i-чи ICH элементинин мейкиндиктик координаттарын; \(\bar{x}\) жана \(\bar{y}\) тиешелүү таануу тобунун мейкиндиктик борборун; \(n\) топтогу долбоорлордун санын билдирет. \(SDE_x\) жана \(SDE_y\) бөлүштүрүлүштүн эки координата огу боюнча жайылышын жыйынтыктайт.

Беш топтун эллипс азимуттары болжол менен 42,5°–43,3° аралыгында калышы таануу топторунун жалпы түндүк-чыгыш–түштүк-батыш багытында күчтүү туруктуулук бар экенин көрсөтөт. Негизги жана кыска октордогу өзгөрүүлөр чектелүү болгондуктан, булак ар башка таануу этаптары ири масштабдагы мейкиндиктик кайра түзүлүүдөн көрө, учурдагы өзөктүн айланасындагы кеңейүү жана жөнгө салууларды билдирет деп эсептейт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• 616 расмий ICH элементинин райондук талапкерлик жайгашуулары күчтүү жана статистикалык жактан маанилүү мейкиндиктик кластерленүүнү көрсөтөт.
• Кайталанган райондук жайгашуулар NNIнин өлчөмүнө таасир этет; бирок уникалдуу райондук жайгашуулар менен жүргүзүлгөн сезимталдык тести да кластерленүү жыйынтыгын сактайт.
• Poyang көлүнүн айланасы менен Ganjiang дарыясынын негизги огу расмий ICH бөлүштүрүлүшүнүн негизги мейкиндиктик алкагын түзөт.
• ICH категориялары бирдей мейкиндиктик үлгүнү ээрчибейт; айрым категориялар көлдүн айланасында, айрымдары дарыя коридорунда, башкалары көп түйүндүү түрдө уюшулат.
• Ири суу системаларына чейинки аралык, саясаттык колдоо жана ICH мурасын алып жүрүүчүлөрдүн саны эң жогорку жалпы q-маанилерди көрсөтөт.
• Эски пристандар, калк, каржылык колдоо жана экономикалык өнүгүү да жогорку мейкиндиктик түшүндүрүүчү байланыштарга ээ.
• Факторлордун өз ара аракеттенүүсү көп учурда жалгыз факторлорго караганда жогорку q-маанилерди берет; бул көп факторлуу мейкиндиктик түзүлүш чечмелөөсүн колдойт.
• Аймактык q-профилдер бири-биринен айырмаланат; бир эле бассейндеги бардык аймактар үчүн бир түшүндүрмө модель жетиштүү эмес.
• Таануу топторунун борборлору бир багыттуу миграцияны көрсөтпөйт; салыштырмалуу туруктуу өзөктүн айланасында мезгилдүү түндүк-чыгыш жана түштүк-батыш жөнгө салууларды көрсөтөт.

Изилдөө колдобогон жалпылоолор

• q=0,821 мааниси “сууга жакын болуу ICHни %82,1 өлчөмүндө жаратат” дегенди билдирбейт.
• Расмий ICH санынын жогору болушу аймактын чыныгы маданий баалуулугу же маданий ар түрдүүлүгү автоматтык түрдө жогору экенин далилдебейт.
• Расмий тизмедеги аз сан тиешелүү аймакта маданий практикалар аз дегенди билдирбеши мүмкүн; аныктоо, талапкер катары көрсөтүү жана коргоо потенциалы да жыйынтыктарга таасир этиши мүмкүн.
• Райондун борборуна берилген прокси-координата чыныгы маданий өткөрүп берүү мейкиндиги эмес.
• Кесилиштик Geodetector анализи саясаттык же каржылык колдоо ICH кластерленүүсүнө себептик түрдө алып келет деп далилдебейт.
• Таануу топторунун борборлорунун жылышы маданий практикалар физикалык түрдө көчтү дегенди көрсөтпөйт.
• Ganjiang–Poyang мисалында иштелип чыккан концептуалдык алкак бардык дарыя–көл системаларында бирдей колдонулары көрсөтүлгөн эмес.

Негизги чектөөлөр

Биринчи чектөө убакыттык түзүлүшкө байланыштуу. Айрым социалдык жана институттук көрсөткүчтөр убакыт өткөн сайын тез өзгөрүшү мүмкүн болсо да, анализ кесилиштик же белгилүү мезгилдерди билдирген маалыматтарды колдонот. Изилдөөчүлөр келечекте узак мөөнөттүү убакыт катарлары жана процесске негизделген анализдер маданий ресурстардын топтолушу, институттук таануу жана мейкиндиктик көрүнүктүүлүк ортосундагы байланыштарды жакшыраак чечмелей аларын белгилешет.

Экинчи чектөө мейкиндиктик масштабга байланыштуу. Изилдөө бассейн масштабында жана райондук деңгээлдеги административдик бирдиктер менен күчтүү салыштырууну жүргүзө алат; бирок материалдык эмес маданий мурас чыныгы турмушта ишмердүүлүк аймактары, усталар, коомдук тармактар жана өткөрүп берүү маршруттары аркылуу майда масштабда жана динамикалуу түрдө жашайт. Келечектеги изилдөөлөрдө чыныгы өткөрүп берүү жайгашууларын, ишмердүүлүк аймактарын жана социалдык тармак маалыматтарын кошуу сунушталат.

Үчүнчү чектөө стандарттык NNIнин Толук мейкиндиктик кокустук божомолу. Изилдөө аймагында калк, калктуу конуш жана социалдык-экономикалык түзүлүш бир тектүү эмес. Ошондуктан изилдөөчүлөр келечекте бир тектүү эмес чекиттик процесс анализи же Monte Carlo ыкмалары менен туруктуулукту текшерүүнү сунушташат.

Төртүнчү чектөө Geodetector жыйынтыктары дискреттештирүү ыкмасына сезимтал болушу мүмкүн экенинде. Изилдөө Natural Breaks (Jenks) ыкмасын колдонуп, айрым сезимталдык анализдерин жүргүзгөн; бирок башка классификация ыкмалары q-маанилерди өзгөртүшү мүмкүн.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Түпнуска изилдөө: Spatial Distribution Characteristics and Associated Factors of Officially Listed Intangible Cultural Heritage in the Ganjiang River–Poyang Lake Basin

Авторлор: Shiwen Lai, Yihuan Tian жана Xinyang Li.

Corresponding author: Xinyang Li.

Corresponding author электрондук почтасы: lixinyang@cju.ac.kr

Аффилиациялар: School of Modern Economics and Management, Jiangxi University of Finance and Economics, Jiujiang, China; Department of Global Convergence, Kangwon National University, Republic of Korea; Culture Design Lab, Graduate School of Techno Design, Kookmin University, Republic of Korea; Department of Film, Media and Content, Cheongju University, Republic of Korea.

Журнал: Sustainability.

Басып чыгаруучу: MDPI, Basel, Switzerland.

Том / сан / макала номери: Volume 18, Issue 16, Article 8419.

DOI: 10.3390/su18168419.

Жөнөтүлгөн күнү: 13-июль 2026.

Редакцияланган күнү: 13-август 2026.

Кабыл алынган күнү: 14-август 2026.

Жарыяланган күнү: 17-август 2026.

Булактын түрү: Рецензияланган изилдөө макаласы; GIS негизиндеги мейкиндиктик статистика жана Geodetector анализи.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY) ачык жеткиликтүүлүк лицензиясы.

Расмий шилтеме: https://doi.org/10.3390/su18168419

Маалымат топтому: 88 улуттук жана 560 Jiangxi провинциялык деңгээлдеги расмий ICH жазуусунан башталган маалымат топтому; кайталоолорду алып салуу жана изилдөө аймагынын чыпкасынан кийин 616 жазуу.

Негизги мейкиндиктик бирдик: 97 район/district; долбоордук деңгээлдеги анализдерде талапкерлик районунун прокси-координатасы колдонулган.

Программалык камсыздоо: ArcGIS 10.2.

Проекция: CGCS2000 Albers Equal Area.

KDEнин негизги параметрлери: Quartic/biweight kernel; 30 km тилке туурасы; 1000 m × 1000 m растрдык чечилиш; 20 km жана 40 km альтернативдүү тилке туурасынын сезимталдык тесттери.

Geodetector: 97 район, 15 түшүндүрүүчү көрсөткүч, Natural Breaks (Jenks) менен беш катмарлуу дискреттештирүү, фактор детектору жана өз ара аракеттенүү детектору.

Каржылоо: Jiangxi Provincial Social Science Foundation Youth Project, “Spatial Evolution and Revitalization Pathways of the Gan-Poyang Lake Basin Water-Cultural Heritage Corridor” (Grant No. 25YS39) жана 2025 Jiangxi Provincial University Humanities and Social Sciences Research Project (Approval No. YS25222).

Этика комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Авторлор түзүлгөн же талданган маалыматтар макалада бар экенин; чийки маалыматтар негиздүү суроо-талап боюнча corresponding authorдон алынышы мүмкүн экенин билдиришет.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Авторлордун салымы: Булак PDFдеги салым тууралуу сүйлөм “Author Contributions: S.L. and Y.T.; methodology, X.L. and S.L.; ...” деп башталат жана S.L. менен Y.T.ден мурунку биринчи ролдун аталышы PDFде көрүнбөйт. Ошондуктан жетишпеген роль Verianla тарабынан божомолдонгон эмес. Булакта methodology X.L. жана S.L.; software X.L.; validation Y.T., S.L. жана X.L.; formal analysis S.L.; investigation X.L.; writing—original draft S.L.; writing—review and editing Y.T., S.L. жана X.L.; visualization Y.T.; supervision S.L. деп берилген.

Булак ичиндеги дал келбестик 1: Аймактык Geodetector 8-таблицасы менен Жогорку Ganjiang түшүндүрмө абзацындагы X1, X12 жана X14 q-маанилери дал келбейт. Бул макалада 8-таблицадагы сандар сакталган.

Булак ичиндеги дал келбестик 2: SDE метод бөлүмү жана суммасы 560 болгон топтордун саны анализ провинциялык деңгээлдеги беш таануу тобуна тиешелүү экенин көрсөтсө да, жыйынтык бөлүмүндөгү бир сүйлөм “national- and provincial-level” деген туюнтманы колдонот.

Булак ичиндеги дал келбестик 3: Жалпы NNI үчүн негизги текстте p<0,001 туюнтмасы берилсе, сезимталдык таблицасы ошол эле долбоордук деңгээлдеги жыйынтык үчүн p<0,01 берет.

Булак ичиндеги статистикалык эскертүү: Метод бөлүмү пермутация тести үчүн p<0,05 маанилүүлүк чегин көрсөткөнү менен, 7-таблица жана 8-таблица кошумча түрдө p<0,1 маанилерин бир жылдызча менен белгилейт. Ошондуктан бир жылдызчалуу жыйынтыктар булакта берилгендей сакталган жана p<0,05ке барабар деп кабыл алынган эмес.