Rasmiy roʻyxatga kiritilgan nomoddiy madaniy meros (Intangible Cultural Heritage, ICH), hududdagi madaniy amaliyotlarning tabiiy geografik tarqalishini aynan aks ettiradigan xarita emas; u madaniy resurslarni aniqlash, mahalliy darajada nomzod sifatida koʻrsatish, baholash va institutsional tan olish natijasida shakllanadigan rasmiy qayd qatlamidir. Ushbu tadqiqot Xitoyning Jiangxi provinsiyasidagi Ganjiang daryosi–Poyang koʻli qoʻshma suv tizimi kontekstida 616 ta milliy va provinsiya darajasidagi ICH qaydining makoniy tashkil topishini Eng yaqin qoʻshni indeksi (Nearest Neighbor Index, NNI), Yadro zichligini baholash (Kernel Density Estimation, KDE), Lorenz egri chizigʻi va konsentratsiya indeksi, Standart ogʻish ellipsi (Standard Deviational Ellipse, SDE) hamda Geodetector usuli yordamida oʻrganadi.

616 ta ICH elementining tuman darajasidagi nomzodlik joylashuvlariga asoslangan nuqtaviy tahlil taqsimot tasodifiy emasligini va kuchli klasterlanganini koʻrsatdi: umumiy NNI 0,31, Z-balli −39,16. Bir tumandagi bir nechta elementning ustma-ust tushishi natijani sunʼiy ravishda kuchaytirgan-kuchaytirmaganini tekshirish uchun takroriy joylashuvlar birlashtirilganda 89 ta noyob tuman joylashuvi qoldi; NNI 0,68 va Z-balli −5,57 boʻlishiga qaramay, taqsimot yana statistik jihatdan sezilarli darajada klasterlanganicha qoldi.

Makoniy tuzilma umuman “daryo boʻylab toʻplanish, koʻl atrofiga tarqalish va koʻp markazli rivojlanish” shaklida tavsiflanadi. Poyang koʻli hududi 230 ta ICH elementi bilan jami miqdorning %37,33 ini, Ganjiang daryosining oʻrta oqimi 200 ta element bilan %32,47 ini, yuqori oqimi 119 ta element bilan %19,32 ini, shimoli-sharqiy Jiangxi tepalik hududi esa 67 ta element bilan %10,87 ini oʻz ichiga oladi.

Geodetector omil tahlilida eng yuqori q-qiymatlar yirik suv tizimlarigacha boʻlgan masofa uchun 0,821, siyosatni qoʻllab-quvvatlash uchun 0,813 va ICH merosi tashuvchilari soni uchun 0,806 deb topildi. Qadimiy pristanlar soni 0,787, aholi 0,728, moliyaviy qoʻllab-quvvatlash 0,721 va iqtisodiy rivojlanganlik darajasi 0,714 q-qiymatlari bilan boshqa yuqori izohlovchi bogʻliqliklar qatorida turadi. Aksincha, qiyalik, yonbagʻir ekspozitsiyasi va yerdan foydalanish intensivligi pastroq q-qiymatlarini koʻrsatgan.

Biroq bu q-qiymatlar sabab-oqibat koeffitsiyentlari emas. Tadqiqot kesimiy makoniy maʼlumotlardan foydalanadi va tabiiy muhit, tarixiy transport tarmoqlari, ijtimoiy uzatish salohiyati hamda institutsional tan olish sharoitlari bilan rasmiy ICH roʻyxatining makoniy differensiallashuvi oʻrtasidagi aloqalarni oʻlchaydi. Shu sababli mualliflar “yuqori q = ushbu omil merosni yaratadi” tarzida sababiy talqin qilmaslik kerakligini ochiq taʼkidlaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Madaniy meros xaritasiga qaralganda, dastlabki taassurot xaritadagi nuqtalar madaniy amaliyotlar qayerda mavjudligini bevosita koʻrsatadi, degan fikr boʻlishi mumkin. Ushbu tadqiqot aynan shu farazni savol ostiga oladi. Rasmiy ICH roʻyxatiga kirgan madaniy element faqat tarixiy yoki ijtimoiy jihatdan mavjud boʻlgani uchun koʻrinadigan boʻlib qolmaydi; u shuningdek tadqiq qilinishi, aniqlanishi, nomzod sifatida koʻrsatilishi, baholanishi, muhofaza qilinishi va rasmiy tizimga qabul qilinishi kerak.

Shuning uchun ikki xil makoniy reallik bir-biridan ajratilishi lozim:

• Madaniy amaliyotning real hayot geografiyasi: Anʼana, hunar, hikoya, musiqa yoki marosim amalda yashaydigan, uzatiladigan va bajariladigan makonlar.
• Rasmiy tan olish geografiyasi: Tegishli meros elementi qaysi maʼmuriy hudud orqali nomzod sifatida koʻrsatilgani va muhofaza tizimida qaysi joylashuv bilan qayd etilgani.

Ushbu tadqiqot tahlil qiladigan asosiy obyekt ikkinchi qatlamdir. Bu farqlash tadqiqot natijalarini toʻgʻri talqin qilish uchun zarur.

Rasmiy ICH roʻyxatining makoniy taqsimoti haqiqiy madaniy taqsimot bilan bir xilmi?

Yoʻq. Tadqiqotdagi nuqtalar madaniy amaliyotlarning haqiqiy uzatish yoki faoliyat hududlarini emas, balki loyihalar nomzod qilib koʻrsatilgan tuman yoki hududning makoniy proksi joylashuvini ifodalaydi. Shuning uchun natijalar madaniy amaliyotlarning butun tabiiy geografiyasini emas, rasmiy tan olingan ICHning makoniy koʻrinuvchanligini tushuntiradi.

Nega tadqiqot hududi Ganjiang daryosi–Poyang koʻli tizimi sifatida belgilangan?

Ganjiang daryosi–Poyang koʻli havzasi bitta daryo yoki bitta koʻl tizimi sifatida emas, balki daryo koridorlari bilan koʻl atrofidagi aholi manzillari va resurslar toʻplanadigan hududlar oʻzaro bogʻlangan qoʻshma daryo–koʻl suv tizimi sifatida koʻrib chiqilgan. Ganjiang daryosi tarixan hududlararo aloqa va madaniy aylanish koridori vazifasini bajargan boʻlsa, Poyang koʻli atrofi zichroq joylashuv, resurslarning toʻplanishi va barqaror madaniy uzatish muhiti bilan bogʻlanadi.

Tadqiqot hududining chegarasi faqat maʼmuriy chegaralar boʻyicha chizilmagan. Gidrologik bogʻlanishlar, havza tuzilishi va mintaqaviy madaniy aloqalar birgalikda baholangan. Yakuniy tahlil hududida Jiangxi provinsiyasi tarkibidagi 97 ta tuman darajasidagi maʼmuriy birlik va 11 ta prefektura darajasidagi shahar mavjud. Pingxiang maʼmuriy jihatdan Jiangxiga qarashli boʻlsa-da, uning asosiy daryo tizimi Xiang daryosi havzasiga tegishli va Ganjiang–Poyang tizimi bilan gidrologik bogʻlanishi nisbatan zaif boʻlgani sababli tadqiqot hududidan chiqarib tashlangan.

Maʼlumotlar bazasi qanday tuzilgan?

Jiangxi provinsiyasi uchun eng soʻnggi rasmiy roʻyxatlarda 88 ta milliy darajadagi va 560 ta provinsiya darajasidagi ICH loyihasi, yaʼni dastlab jami 648 ta qayd aniqlangan. Turli roʻyxat darajalari oʻrtasidagi takrorlar loyiha nomi, nomzod koʻrsatilgan hudud, muhofaza tashkiloti va meros tashuvchisi haqidagi maʼlumotlar asosida qaydma-qayd moslashtirilgan.

Milliy darajadagi kengaytma loyihalari Madaniyat va turizm vazirligi eʼlon qilgan nomzod hududlar asosida alohida baholangan. Takrorlar olib tashlanib, tadqiqot hududi filtri qoʻllangach, yakuniy namuna 616 ta ICH elementiga kamaygan.

Maʼlumotlar asosan Xitoy nomoddiy madaniy meros veb-sayti, Xitoy Xalq Respublikasi Madaniyat va turizm vazirligi hamda Jiangxi nomoddiy madaniy merosni tadqiq qilish va muhofaza qilish markazi kabi rasmiy manbalardan toʻplangan.

Nega haqiqiy madaniy makon oʻrniga tuman joylashuvi ishlatilgan?

Nomoddiy madaniy meros yashovchi va harakatchan madaniy hodisadir. Opera anʼanasi, hunarmandchilik bilimi yoki xalq hikoyasi bitta bino yoki bitta koordinata bilan cheklanmasligi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar har bir ICH elementi nomzod qilib koʻrsatilgan tumanni makoniy proksi joylashuv sifatida ishlatgan.

Bu qaror tahlil uchun izchil koordinatalarni taʼminlaydi, ammo ayni paytda cheklov ham yaratadi. Bir tumandan oʻnlab turli meros elementlari nomzod qilib koʻrsatilgan boʻlsa, ularning barchasi bir xil proksi joylashuvga tushishi mumkin. Shu sababli tadqiqotchilar takroriy tuman joylashuvlarini birlashtirib, alohida NNI sezgirlik tahlilini ham oʻtkazgan.

Tadqiqot taklif qilgan qoʻshma makoniy talqin

Ushbu doirada koʻl hududida toʻplanish, koʻl atrofidagi aholi joylashuvi tizimlari va mahalliy madaniy toʻplanishni; daryo koridorida tarqalish, suv tizimi bogʻlanishlari orqali yuz beradigan madaniy aloqa va uzatishni; tugunli qoʻllab-quvvatlash esa Nanchang, Jiujiang, Jingdezhen, Ganzhou kabi markazlar bilan tarixiy pristanlar, aholi zichligi, meros tashuvchilari va institutsional salohiyatning madaniy koʻrinuvchanlikka qoʻshgan hissasini anglatadi.

616 ta ICH elementi toʻrtta asosiy hududda qanday taqsimlangan?

Bu foizlar “birlik maydonga toʻgʻri keladigan meros zichligi” yoki “aholi jon boshiga meros miqdori” emas. Ular faqat rasmiy roʻyxatga kiritilgan elementlarning hududiy jami sonini koʻrsatadi. Hududlarning maydoni va aholisi turlicha boʻlgani uchun jami son bilan nisbiy zichlik bir xil tushuncha emas.

Shahar darajasidagi jami miqdorlar

Qaysi ICH kategoriyalari koʻproq?

Anʼanaviy hunarmandchilik 167 ta element bilan eng katta kategoriyadir; undan keyin 103 ta element bilan xalq anʼanalari va 93 ta element bilan anʼanaviy raqs keladi. Biroq kategoriyalar boʻyicha NNI qiymatlarini “qaysi biri aniqroq klasterlangan?” tarzida bevosita tartiblash toʻgʻri emas; manba turli kategoriyalarning namuna hajmlari juda farq qilishini va bu NNI barqarorligiga taʼsir qilishi mumkinligini alohida qayd etadi.

Kategoriya tuzilmasining konsentratsiya indeksi

Kategoriyalar orasidagi miqdoriy nomutanosiblikni baholash uchun Lorenz egri chizigʻi bilan birga quyidagi konsentratsiya indeksi ishlatilgan:

\[ I=\frac{A-R}{M-R} \tag{1} \]

Formula nimani hisoblaydi? \(I\) jami ICH elementlarining oz sonli kategoriyalar ichida qay darajada toʻplanganini oʻlchaydigan 0–1 oraligʻidagi indeksdir.

Oʻzgaruvchilar: \(A\) kategoriya sonlari asosida tuzilgan haqiqiy taqsimot egri chizigʻi bilan koordinata oʻqi orasidagi maydonni; \(R\) mutlaqo teng taqsimotni ifodalovchi 45° chiziq ostidagi maydonni; \(M\) barcha ICH elementlari bitta kategoriyada jamlangan nazariy maksimal konsentratsiya holatining maydonini bildiradi.

Talqin: Qiymat 1 ga yaqinlashgan sari bir necha kategoriya ustunroq boʻladi; 0 ga yaqinlashgan sari kategoriya tuzilmasi muvozanatliroq boʻladi. Tadqiqotda I = 0,3971 topilgan. Natija kategoriya sonlari mutlaqo teng taqsimlanmaganini, ammo indeks sunʼiy ravishda “yuqori/oʻrta/past” sinflarga ajratilmaganini koʻrsatadi.

Kategoriyalarning geografik tashkil topishi bir xilmi?

Yoʻq. Manba xaritalarida anʼanaviy hunarmandchilik va xalq anʼanalari Poyang koʻli atrofida aniqroq koʻl-qirgʻoq klasterlarini koʻrsatadi. Anʼanaviy drama, xalq adabiyoti va quyi esa Ganjiang daryosining asosiy koridori boʻylab aniqroq tasmasimon taqsimotga ega.

Anʼanaviy raqs Poyang koʻli atrofida ham, oʻrta Ganjiang qismlarida ham koʻplab klasterlarni hosil qilsa, anʼanaviy musiqa, anʼanaviy tasviriy sanʼat va anʼanaviy tibbiyot koʻproq koʻp tugunli makoniy tuzilmani koʻrsatadi. Bu natija barcha ICH turlarini bitta makoniy mexanizm bilan tushuntirib boʻlmasligini koʻrsatadi.

Rasmiy tan olish guruhlari vaqt oʻtishi bilan qanday oʻzgargan?

Standart ogʻish ellipsi tahlili beshta provinsiya darajasidagi tan olish guruhini mustaqil koʻrib chiqqan. Guruhlar kumulyativ emas; har bir guruh faqat oʻsha bosqichda yangi tan olingan loyihalarni oʻz ichiga oladi. Shu bois markazlarning siljishi madaniy amaliyotlar jismonan koʻchganini anglatmaydi. Tahlil rasmiy tan olish tizimi turli bosqichlarda qaysi geografik hududlarga yoyilganini koʻrsatadi.

Ikkinchi va uchinchi guruh markazlari shimoli-sharqqa, Nanchang va Poyang koʻli atrofiga siljigan boʻlsa, toʻrtinchi va beshinchi guruhlarda yana janubi-gʻarb tomon harakat kuzatiladi. Shu sababli jarayon bir yoʻnalishli “madaniy migratsiya” emas, balki nisbatan barqaror yadro atrofidagi davriy rasmiy tan olish kengayishlari va makoniy moslashuvlar sifatida talqin qilinadi.

Bu yerda manba ichidagi qamrov nomuvofiqligi mavjud: metod boʻlimi SDE beshta provinsiya darajasidagi tan olish guruhiga qoʻllanganini ochiq koʻrsatadi va guruhlardagi 62 + 102 + 206 + 118 + 72 qaydning yigʻindisi aynan 560; shunga qaramay natijalar boʻlimidagi bir jumla ushbu tahlilni “milliy va provinsiya darajasidagi” qaydlarni qamrab olgandek ataydi. Ushbu matnda raqamli va metodologik tuzilma asos qilib olinib, SDE tahlili provinsiya darajasidagi besh guruh sifatida berilgan va manba jumlasidagi farq yashirilmagan.

Tadqiqot usuli va natijalari

Oʻn beshta izohlovchi koʻrsatkich

Oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi kuchli multikollinearlik natijalarni buzib-buzmaganini baholash uchun Dispersiya inflyatsiyasi omili (Variance Inflation Factor, VIF) hisoblangan va barcha izohlovchi oʻzgaruvchilarning VIF qiymatlari 10 dan past ekani aniqlangan.

Vaqt boʻyicha moslik nega mukammal emas?

Rasmiy ICH roʻyxati yillar davomida bir nechta tan olish guruhlari orqali jamlangan. Bunga qarshi ravishda iqtisodiy rivojlanganlik, urbanizatsiya, yerdan foydalanish, transport, aholi va moliyaviy qoʻllab-quvvatlash kabi koʻrsatkichlarning muhim qismi 2021 tayanch yiliga asoslanadi. Meros tashuvchilari soni 2021 yilgacha boʻlgan kumulyativ maʼlumotdan, siyosatni qoʻllab-quvvatlash esa 2006–2021 davridagi kumulyativ siyosat hujjatlaridan foydalanadi.

Shu sababli ICH roʻyxatining shakllanish sanasi bilan ayrim izohlovchi oʻzgaruvchilarning oʻlchov sanasi toʻliq mos kelmaydi. Mualliflar bu oʻzgaruvchilarni alohida tan olish guruhlarini davrlar boʻyicha tushuntirish uchun emas, balki tadqiqot davridagi tumanlarning umumiy mintaqaviy sharoitlarini tavsiflash uchun ishlatgan.

Maʼlumotlarni standartlashtirish

Koʻrsatkichlar turli birliklarda oʻlchangani uchun tahlildan oldin standartlashtirish amalga oshirilgan. Daryo tarmogʻi zichligi tuman maydoniga, aholi aholi/maydon nisbatiga, suv maydoni umumiy maydonga va moliyaviy qoʻllab-quvvatlash aholi jon boshiga qiymatga nisbatan masshtablangan. Boshqa uzluksiz oʻzgaruvchilar taqqoslanishni yaxshilash uchun min–maks oʻzgartirish orqali 0–1 oraligʻiga keltirilgan.

Eng yaqin qoʻshni indeksi qanday ishlaydi?

NNI kuzatilgan oʻrtacha eng yaqin qoʻshni masofasini mutlaqo tasodifiy nuqta taqsimotida kutiladigan oʻrtacha masofa bilan taqqoslaydi:

\[ NNI=\frac{\bar D_o}{\bar D_e} \tag{2} \]

Bu yerda \(\bar D_o\) kuzatilgan oʻrtacha eng yaqin qoʻshni masofasi; \(\bar D_e\) esa Toʻliq makoniy tasodifiylik (Complete Spatial Randomness, CSR) farazi ostidagi kutiladigan oʻrtacha masofadir.

Nazariy kutiladigan masofa:

\[ \bar D_e=\frac{1}{2\sqrt{\rho}} \tag{3} \]

ifoda orqali hisoblanadi. \(\rho\) tahlil hududidagi nuqta zichligidir.

• NNI < 1: klasterlangan taqsimot,
• NNI ≈ 1: tasodifiy taqsimot,
• NNI > 1: tarqoq/muntazam taqsimot.

Masofa hisoblari geografik proyeksiya xatolaridan taʼsirlanmasligi uchun barcha makoniy maʼlumotlar CGCS2000 Albers Equal Area koordinata tizimiga oʻtkazilgan.

NNI sezgirlik testi

Takroriy tuman nuqtalarini birlashtirish NNI ni 0,31 dan 0,68 gacha oshiradi; yaʼni klasterlanishning hisoblangan kattaligi kamayadi. Shunga qaramay NNI 1 dan past boʻlib qoladi va Z-testi tasodifiy taqsimotdan sezilarli ogʻish davom etayotganini koʻrsatadi. Shu tariqa takroriy maʼmuriy joylashuvlar klasterlanish kattaligiga taʼsir qilishi, ammo umumiy klasterlanish natijasini yoʻq qilmasligi koʻrinadi.

Yadro zichligini baholash

KDE alohida meros nuqtalarini shunchaki nuqta sifatida qoldirish oʻrniga, har bir nuqta atrofidagi makoniy taʼsirni masofa bilan kamayadigan yadro funksiyasi orqali uzluksiz zichlik yuzasiga aylantiradi:

\[ f(x)=\frac{1}{nh}\sum_{i=1}^{n}K\left(\frac{x-x_i}{h}\right) \tag{4} \]

Bu yerda \(f(x)\) \(x\) joylashuvidagi taxminiy yadro zichligini; \(n\) ICH elementlari sonini; \(K(\cdot)\) yadro funksiyasini; \(h\) esa polosali kenglikni bildiradi.

Tadqiqotda ArcGIS 10.2 Kernel Density vositasi va quartic/biweight kernel ishlatilgan. Asosiy polosali kenglik 30 km, chiqish raster rezolyutsiyasi 1000 m × 1000 m qilib belgilangan.

KDE polosali kenglik tanloviga sezgir boʻlishi mumkinligi sababli tahlil qoʻshimcha ravishda 20 km va 40 km polosali kengliklarda takrorlangan. Yuqori zichlikli hududlarning asosiy joylashuvlari ushbu ssenariylarda umuman oʻzgarmagan; ayniqsa Poyang koʻli atrofi va Ganjiang daryosi oʻqi boʻylab toʻplanish saqlanib qolgan.

KDE qiymatlari yuqori, oʻrta va past zichlik hududlarini ajratish maqsadida Natural Breaks (Jenks) usuli bilan tasniflangan.

Geodetector q-qiymati nimani koʻrsatadi va nimani koʻrsatmaydi?

Geodetector q-qiymati izohlovchi oʻzgaruvchining makoniy tabaqalanishi ICH sonidagi makoniy differensiallashuv bilan qay darajada ustma-ust tushishini koʻrsatadi; q oshgan sari makoniy izohlovchi kuch ortadi. Biroq q regressiya koeffitsiyenti yoki sababiy taʼsir kattaligi emas. Ushbu tadqiqotda q-qiymatlar makoniy bogʻliqlik va izohlovchi muvofiqlik koʻrsatkichi sifatida talqin qilinishi kerak.

Geodetector q-statistikasi

Manbada ishlatilgan q-statistika:

\[ q=1-\frac{\sum_{h=1}^{L}N_h\sigma_h^2}{N\sigma^2} \tag{5} \]

Oʻzgaruvchilar: \(L\) izohlovchi oʻzgaruvchining qatlamlar sonini; \(N_h\) \(h\) qatlamidagi namuna sonini; \(N\) jami namuna sonini; \(\sigma_h^2\) tegishli qatlamdagi ICH taqsimoti dispersiyasini; \(\sigma^2\) esa butun tadqiqot hududidagi jami dispersiyani ifodalaydi.

Formulaning mantiqi bir xil izohlovchi qatlam ichidagi dispersiya jami dispersiyaga nisbatan qanchalik kichikligini oʻlchashdir. Agar oʻzgaruvchi sinflari ICH taqsimotidagi makoniy farqlar bilan kuchli ustma-ust tushsa, sinf ichidagi dispersiya kamayadi va q qiymati oshadi.

Geodetector kategorik kirishni talab qilgani uchun uzluksiz izohlovchi oʻzgaruvchilar avval standartlashtirilgan, soʻng ArcGIS 10.2 da Natural Breaks (Jenks) usuli bilan beshta qatlamga ajratilgan. Asosiy tahlil birligi 97 ta tuman boʻlib, bogʻliq oʻzgaruvchi har bir tumandagi rasmiy ICH elementlari sonidir.

Umumiy Geodetector natijalari

Manba 7-jadval ahamiyatlilik izohi: * \(p<0,1\), *** \(p<0,01\).

Bu yerda manba ichidagi muhim metodik tafsilot mavjud. Geodetector metod boʻlimida tasodifiy permutatsiya testi uchun umumiy ahamiyatlilik chegarasi p < 0,05 deb koʻrsatilgan boʻlsa-da, 7-jadval va mintaqaviy 8-jadval p < 0,1 uchun ham bitta yulduzdan foydalanadi. Shu sababli bitta yulduzli natijalar manbada qayd etilgan zaif ahamiyatlilik koʻrsatkichlari sifatida saqlanishi, metod boʻlimidagi p<0,05 chegarasiga javob beradigandek qayta tasniflanmasligi kerak.

Suv tizimi omillari

Yirik suv tizimlarigacha masofa (X1, q=0,821) barcha oʻzgaruvchilar orasidagi eng yuqori q-qiymatdir. Bu natija rasmiy ICH elementlarining Ganjiang daryosi, Poyang koʻli va uning asosiy irmoqlariga yaqinligi bilan kuchli makoniy bogʻliqlik mavjudligini bildiradi.

Suv maydoni ulushi \(q=0,608\) va daryo tarmogʻi zichligi \(q=0,563\) qiymatlari ham suv tizimi faqat “eng yaqin daryogacha necha kilometr?” degan savol bilan cheklanmasligini; mintaqaviy suv tarmogʻi tuzilishi va suv yuzasi xususiyati ham ICH taqsimoti bilan bogʻliq ekanini koʻrsatadi.

Tabiiy geografiya

Tabiiy geografik omillar ichida eng yuqori q-qiymat balandlikda \(q=0,523\). Qiyalik \(q=0,063\) va yonbagʻir ekspozitsiyasi \(q=0,113\) esa pastroq izohlovchi kuchga ega. Mualliflar talqiniga koʻra, fizik geografiya ICH ga bevosita belgilovchi taʼsir koʻrsatishdan koʻra, aholi joylashuvi, transport va inson faoliyatining tashkil topishini cheklovchi fon mexanizmi boʻlishi mumkin.

Inson va ijtimoiy omillar

ICH merosi tashuvchilari soni \(q=0,806\) bilan tadqiqotdagi eng kuchli koʻrsatkichlardan biridir. Bu natija nomoddiy merosning jismoniy tuzilishdan farqli ravishda bilim, koʻnikma, amaliyot va ijtimoiy uzatish jarayonlariga bogʻliq tirik madaniy tizim ekaniga mos keladi.

Qadimiy pristanlar soni \(q=0,787\) tadqiqotning hududga xos muhim natijalaridan biridir. Tarixiy pristanlar faqat transport inshootlari sifatida emas, balki aholi harakati, savdo va madaniy aloqa tarmoqlarining tarixiy tugunlari sifatida talqin qilinadi.

Aholi \(q=0,728\) va iqtisodiy rivojlanganlik \(q=0,714\) ham yuqori izohlovchi bogʻliqlikni koʻrsatadi. Aksincha, urbanizatsiya darajasi \(q=0,196\) va yerdan foydalanish intensivligi \(q=0,039\) pastroq q-qiymatlarga ega.

Institutsional omillar

Siyosatni qoʻllab-quvvatlash \(q=0,813\) va moliyaviy qoʻllab-quvvatlash \(q=0,721\) rasmiy ICH roʻyxati faqat madaniy resurslar zaxirasining emas, balki resurslarni aniqlash, hujjatlashtirish, nomzod sifatida koʻrsatish va muhofaza qilish uchun mavjud institutsional salohiyatning ham makoniy izini oʻzida aks ettirishini koʻrsatadi.

Shu bois rasmiy ICH xaritasi faqat “madaniyat qayerda mavjud?” savoliga emas, qisman “madaniy resurslar qayerda koʻproq aniqlanadi, nomzod qilib koʻrsatiladi, rasman tan olinadi va muhofaza qilinadi?” savoliga ham javob beradi.

Omillar oʻzaro taʼsiri

Geodetectorning oʻzaro taʼsir detektori ikki izohlovchi oʻzgaruvchini birgalikda qoʻllash q-qiymatni qanday oʻzgartirishini oʻrganadi. Manbada toʻrtta bogʻliqlik sinfi berilgan:

Mustaqillik:

\[ q(X_1\cap X_2)=q(X_1)+q(X_2) \]

Ikki oʻzgaruvchili kuchayish:

\[ \max[q(X_1),q(X_2)] < q(X_1\cap X_2) < q(X_1)+q(X_2) \]

Nochiziqli kuchayish:

\[ q(X_1\cap X_2)>q(X_1)+q(X_2) \]

Zaiflashish:

\[ q(X_1\cap X_2)<\max[q(X_1),q(X_2)] \]

Manbaning oʻzaro taʼsir matritsasi umuman olganda alohida omillarning q-qiymatlaridan yuqoriroq juft q-qiymatlarini koʻrsatadi. Xususan, aholi, meros tashuvchilari, iqtisodiy rivojlanganlik, qadimiy pristanlar, siyosatni qoʻllab-quvvatlash, moliyaviy qoʻllab-quvvatlash va suv tizimi oʻzgaruvchilarining turli kombinatsiyalari ajralib turadi.

Bu natija ICHning makoniy tashkil topishini bitta oʻzgaruvchi bilan tushuntirib boʻlmasligini; tabiiy sharoitlar, tarixiy aloqa tarmoqlari, ijtimoiy uzatish salohiyati va institutsional tizimlarni birgalikda baholash zarurligini qoʻllab-quvvatlaydi.

Mintaqaviy Geodetector natijalari

Manba 8-jadval ahamiyatlilik izohi: * \(p<0,1\), ** \(p<0,05\), *** \(p<0,01\).

Mintaqaviy tahlil hududlar oʻrtasidagi mutlaq q-reyting sifatida ishlatilmasligi kerak. Toʻrtta quyi hududning namuna hajmlari turlicha: Poyang koʻli hududida 34, oʻrta Ganjiangda 25, yuqori Ganjiangda 20 va shimoli-sharqiy Jiangxi tepaliklarida 18 ta tuman darajasidagi birlik mavjud. Manba shuningdek mintaqaviy tahlilda oʻzgaruvchilarni diskretlashtirish usullari va qatlamlar sonini oʻzgartirib sezgirlik testlari oʻtkazilganini va asosiy izohlovchi omillar reytingi umuman barqaror qolganini bildiradi.

Manba 8-jadval bilan mintaqaviy izoh paragrafi oʻrtasidagi nomuvofiqlik

Manba 8-jadval Yuqori Ganjiang hududi uchun X1=0,605, X12=0,645 va X14=0,702 qiymatlarini beradi. Bunga qarshi ravishda 5.4.6 boʻlimidagi “Upper Reaches of the Ganjiang River” paragrafida X1=0,718, X12=0,786 va X14=0,733 yozilgan; bu uchta son 8-jadvaldagi Oʻrta Ganjiang ustunidagi qiymatlarga mos keladi. Moliyaviy qoʻllab-quvvatlash X15=0,831 va iqtisodiy rivojlanganlik X7=0,625 esa jadval bilan mos.

Verianla uzatishida miqdoriy jadval source-of-truth sifatida saqlangan; paragrafdagi turli raqamlar yashirincha tuzatilgandek koʻrsatilmagan.

Standart ogʻish ellipsi

Tan olish guruhlarining markaz va tarqalish xususiyatlari uchun ishlatilgan asosiy standart ogʻish ifodalari:

\[ SDE_x=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(x_i-\bar{x})^2}{n}} \tag{6} \]

\[ SDE_y=\sqrt{\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar{y})^2}{n}} \tag{7} \]

Bu yerda \(x_i\) va \(y_i\) i-chi ICH elementining makoniy koordinatalarini; \(\bar{x}\) va \(\bar{y}\) tegishli tan olish guruhining makoniy markazini; \(n\) guruhdagi loyihalar sonini bildiradi. \(SDE_x\) va \(SDE_y\) taqsimotning ikki koordinata oʻqi boʻylab tarqalishini umumlashtiradi.

Besh guruh ellipslarining azimutlari taxminan 42,5°–43,3° oraligʻida qolishi tan olish guruhlarida umumiy shimoli-sharq–janubi-gʻarb yoʻnalishi boʻyicha kuchli davomiylik borligini koʻrsatadi. Asosiy va qisqa oʻqlardagi oʻzgarishlar cheklanganligi sababli manba turli tan olish bosqichlari katta koʻlamli makoniy qayta tuzilishdan koʻra mavjud yadro atrofidagi kengayish va moslashuvlarni ifodalaydi, deb hisoblaydi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

• 616 ta rasmiy ICH elementining tuman nomzodlik joylashuvlari kuchli va statistik jihatdan ahamiyatli makoniy klasterlanishni koʻrsatadi.
• Takroriy tuman joylashuvlari NNIning kattaligiga taʼsir qiladi; ammo noyob tuman joylashuvlari bilan oʻtkazilgan sezgirlik testi ham klasterlanish natijasini saqlaydi.
• Poyang koʻli atrofi va Ganjiang daryosining asosiy oʻqi rasmiy ICH taqsimotining asosiy makoniy doirasini tashkil etadi.
• ICH kategoriyalari bir xil makoniy naqshni kuzatmaydi; ayrim kategoriyalar koʻl atrofida, ayrimlari daryo koridorida, boshqalari esa koʻp tugunli tarzda tashkil topadi.
• Yirik suv tizimlarigacha masofa, siyosatni qoʻllab-quvvatlash va ICH merosi tashuvchilari soni eng yuqori umumiy q-qiymatlarni koʻrsatadi.
• Qadimiy pristanlar, aholi, moliyaviy qoʻllab-quvvatlash va iqtisodiy rivojlanganlik ham yuqori makoniy izohlovchi bogʻliqliklarga ega.
• Omillar oʻzaro taʼsiri koʻpincha yakka omillarga qaraganda yuqoriroq q-qiymatlarni beradi; bu koʻp omilli makoniy tuzilma talqinini qoʻllab-quvvatlaydi.
• Mintaqaviy q-profillar bir-biridan farq qiladi; ayni havza ichidagi barcha hududlar uchun bitta izohlash modeli yetarli emas.
• Tan olish guruhlari markazlari bir yoʻnalishli migratsiyani koʻrsatmaydi; nisbatan barqaror yadro atrofida davriy shimoli-sharq va janubi-gʻarb moslashuvlarini namoyon qiladi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan umumlashtirishlar

• q=0,821 qiymati “suvga yaqin boʻlish ICHni %82,1 miqdorida yaratadi” degani emas.
• Rasmiy ICH sonining yuqori boʻlishi hududning haqiqiy madaniy qiymati yoki madaniy xilma-xilligi avtomatik ravishda yuqoriroq ekanini isbotlamaydi.
• Rasmiy roʻyxatdagi past son tegishli hududda madaniy amaliyotlar kam degani boʻlmasligi mumkin; aniqlash, nomzod qilib koʻrsatish va muhofaza qilish salohiyati ham natijalarga taʼsir qilishi mumkin.
• Tuman markaziga biriktirilgan proksi koordinata haqiqiy madaniy uzatish makoni emas.
• Kesimiy Geodetector tahlili siyosatni yoki moliyaviy qoʻllab-quvvatlash ICH klasterlanishiga sabab boʻlishini isbotlamaydi.
• Tan olish guruhlari markazlarining siljishi madaniy amaliyotlarning jismonan koʻchganini koʻrsatmaydi.
• Ganjiang–Poyang holatida ishlab chiqilgan konseptual doiraning barcha daryo–koʻl tizimlarida bir xil tarzda amal qilishi koʻrsatilmagan.

Asosiy cheklovlar

Birinchi cheklov vaqt tuzilmasiga taalluqli. Ayrim ijtimoiy va institutsional koʻrsatkichlar vaqt oʻtishi bilan tez oʻzgarishi mumkin boʻlsa-da, tahlil kesimiy yoki muayyan davrlarni ifodalovchi maʼlumotlardan foydalanadi. Tadqiqotchilar kelajakda uzoq muddatli vaqt qatorlari va jarayonga asoslangan tahlillar madaniy resurslar toʻplanishi, institutsional tan olish va makoniy koʻrinuvchanlik oʻrtasidagi bogʻliqliklarni yaxshiroq aniqlashga yordam berishi mumkinligini qayd etadi.

Ikkinchi cheklov makoniy miqyosdir. Tadqiqot havza miqyosida va tuman darajasidagi maʼmuriy birliklar bilan kuchli taqqoslash oʻtkaza oladi; biroq nomoddiy madaniy meros real hayotda faoliyat hududlari, ustalar, jamoa tarmoqlari va uzatish yoʻnalishlari orqali yanada nozik miqyosda va dinamik tarzda yashaydi. Kelajak tadqiqotlarida haqiqiy uzatish joylashuvlari, faoliyat hududlari va ijtimoiy tarmoq maʼlumotlarini qoʻshish tavsiya etiladi.

Uchinchi cheklov standart NNI ning Toʻliq makoniy tasodifiylik farazidir. Tadqiqot hududida aholi, joylashuv va ijtimoiy-iqtisodiy tuzilma bir jinsli emas. Shu sababli tadqiqotchilar kelajakda bir jinsli boʻlmagan nuqta jarayoni tahlili yoki Monte Carlo usullari bilan mustahkamlikni tekshirishni tavsiya etadi.

Toʻrtinchi cheklov Geodetector natijalari diskretlashtirish usuliga sezgir boʻlishi mumkinligidir. Tadqiqot Natural Breaks (Jenks) usulidan foydalangan va ayrim sezgirlik tahlillarini oʻtkazgan; biroq turli tasniflash usullari q-qiymatlarni oʻzgartirishi mumkin.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqot: Spatial Distribution Characteristics and Associated Factors of Officially Listed Intangible Cultural Heritage in the Ganjiang River–Poyang Lake Basin

Mualliflar: Shiwen Lai, Yihuan Tian va Xinyang Li.

Corresponding author: Xinyang Li.

Corresponding author e-pochtasi: lixinyang@cju.ac.kr

Affiliatsiyalar: School of Modern Economics and Management, Jiangxi University of Finance and Economics, Jiujiang, China; Department of Global Convergence, Kangwon National University, Republic of Korea; Culture Design Lab, Graduate School of Techno Design, Kookmin University, Republic of Korea; Department of Film, Media and Content, Cheongju University, Republic of Korea.

Jurnal: Sustainability.

Nashriyotchi: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / son / maqola raqami: Volume 18, Issue 16, Article 8419.

DOI: 10.3390/su18168419.

Yuborilgan sana: 13 iyul 2026.

Tahrir sanasi: 13 avgust 2026.

Qabul qilingan sana: 14 avgust 2026.

Nashr sanasi: 17 avgust 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan tadqiqot maqolasi; GIS asosidagi makoniy statistika va Geodetector tahlili.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) ochiq kirish litsenziyasi.

Rasmiy havola: https://doi.org/10.3390/su18168419

Maʼlumotlar toʻplami: 88 ta milliy va 560 ta Jiangxi provinsiyasi darajasidagi rasmiy ICH qaydidan boshlangan maʼlumotlar havzasi; takrorlarni olib tashlash va tadqiqot hududi filtridan soʻng 616 ta qayd.

Asosiy makoniy birlik: 97 tuman/district; loyiha darajasidagi tahlillarda nomzodlik tumanining proksi koordinatasi ishlatilgan.

Dasturiy taʼminot: ArcGIS 10.2.

Proyeksiya: CGCS2000 Albers Equal Area.

KDE asosiy parametrlari: Quartic/biweight kernel; 30 km polosali kenglik; 1000 m × 1000 m raster rezolyutsiyasi; 20 km va 40 km muqobil polosali kenglik sezgirlik testlari.

Geodetector: 97 tuman, 15 ta izohlovchi koʻrsatkich, Natural Breaks (Jenks) bilan besh qatlamli diskretlashtirish, omil detektori va oʻzaro taʼsir detektori.

Moliyalashtirish: Jiangxi Provincial Social Science Foundation Youth Project, “Spatial Evolution and Revitalization Pathways of the Gan-Poyang Lake Basin Water-Cultural Heritage Corridor” (Grant No. 25YS39) va 2025 Jiangxi Provincial University Humanities and Social Sciences Research Project (Approval No. YS25222).

Etika qoʻmitasi: Qoʻllanilmaydi.

Axborotli rozilik: Qoʻllanilmaydi.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Mualliflar yaratilgan yoki tahlil qilingan maʼlumotlar maqolada mavjudligini; xom maʼlumotlarni asosli soʻrov boʻyicha corresponding authordan olish mumkinligini bildirgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.

Muallif hissalari: Manba PDFdagi hissa jumlasi “Author Contributions: S.L. and Y.T.; methodology, X.L. and S.L.; ...” shaklida boshlanadi va S.L. bilan Y.T. dan oldingi birinchi rol nomi PDFda koʻrinmaydi. Shu sababli yetishmayotgan rol Verianla tomonidan taxmin qilinmagan. Manbada methodology X.L. va S.L.; software X.L.; validation Y.T., S.L. va X.L.; formal analysis S.L.; investigation X.L.; writing—original draft S.L.; writing—review and editing Y.T., S.L. va X.L.; visualization Y.T.; supervision S.L. tarzida berilgan.

Manba ichidagi nomuvofiqlik 1: Mintaqaviy Geodetector 8-jadvali bilan Yuqori Ganjiang izoh paragrafidagi X1, X12 va X14 q-qiymatlar mos kelmaydi. Ushbu maqolada 8-jadval raqamlari saqlangan.

Manba ichidagi nomuvofiqlik 2: SDE metod boʻlimi va jami 560 ni beradigan guruh sonlari tahlil provinsiya darajasidagi beshta tan olish guruhiga tegishli ekanini koʻrsatsa-da, natijalar boʻlimidagi bir jumlada “national- and provincial-level” iborasi ishlatiladi.

Manba ichidagi nomuvofiqlik 3: Umumiy NNI uchun asosiy matnda p<0,001 ifodasi mavjud boʻlsa, sezgirlik jadvali ayni loyiha darajasidagi natija uchun p<0,01 beradi.

Manba ichidagi statistik izoh: Metod boʻlimi permutatsiya testi uchun p<0,05 ahamiyatlilik chegarasini bildirgan boʻlsa, 7-jadval va 8-jadval qoʻshimcha ravishda p<0,1 qiymatlarini bitta yulduz bilan belgilaydi. Shu sababli bitta yulduzli natijalar manbada berilganidek saqlangan va p<0,05 ga teng deb qabul qilinmagan.