ACISE-IA воситаи ченкунии чорченакест, ки дарки иҷтимоӣ-эмотсионалии омӯзгорон ва шахсони дар омӯзиши касби омӯзгорӣ қароргирифтаро нисбат ба зеҳни сунъӣ, муносибати мусбати онҳоро ба зеҳни сунъӣ дар таълим, салоҳияти рақамии даркшудаи AI ва арзёбиҳои интиқодӣ/ахлоқии онҳоро бо сохтори панҷдараҷаи Likert аз 39 банди иборат меомӯзад. Ин тадқиқот бо тарҳи миқдорӣ, ғайритаҷрибавӣ, буришӣ ва ex post facto, ки 1292 омӯзгор ва омӯзгори ояндаро аз вилояти мухтори Андалусияи Испания фаро мегирад, омӯхтааст, ки хусусиятҳое чун синну сол, дастоварди академӣ, соҳаи таҳсил, вазъи кор, таҷрибаи омӯзгорӣ ва соли таҳсил бо ченакҳои ACISE-IA чӣ гуна алоқаманданд.

Аз намуна 1078 нафар (%83,4) донишҷӯёни донишгоҳӣ буданд, ки омӯзиши омӯзгориро мегирифтанд, ва 214 нафар (%16,6) омӯзгорони фаъол ё омӯзгороне буданд, ки аз кор муваққатан танаффус гирифтаанд. Аз иштирокчиён %29 мард, %70,8 зан ва %0,2 худро non-binary муаррифӣ кардаанд. Намуна на бо интихоби тасодуфии эҳтимолӣ, балки бо усули интихоби мақсаднок ва ғайриэҳтимолӣ ташкил карда шудааст.

Синну сол бо ченаки дарки иҷтимоӣ-эмотсионалии ACISE-IA дар сатҳи r = −0,209, бо муносибати мусбат ба AI-и таълимӣ дар сатҳи r = −0,133, бо салоҳияти рақамии даркшудаи AI дар сатҳи r = −0,137 ва бо холи умумӣ дар сатҳи r = −0,172 робитаи манфӣ ва аз нигоҳи оморӣ маънодор нишон дод. Байни синну сол ва ченаки дарки интиқодӣ ва масъулияти ахлоқӣ робитаи маънодор мушоҳида нашуд. Гарчанде ин робитаҳо аз нигоҳи оморӣ маънодоранд, андозаи онҳо хурд аст.

Миёнаи баҳо бо муносибати мусбат ба AI (r = 0,071), салоҳияти рақамии даркшуда (r = 0,065), арзёбии интиқодӣ ва ахлоқӣ (r = 0,077) ва холи умумии ACISE-IA (r = 0,069) робитаи мусбат дошт. Аммо андозаи ин коррелятсияҳо хеле хурд аст. Байни миёнаи баҳо ва дарки иҷтимоӣ-эмотсионалӣ робитаи маънодор ёфт нашуд.

Аз рӯйи соҳаи таҳсил баландтарин миёнаҳои дарки иҷтимоӣ-эмотсионалӣ, салоҳияти рақамии AI ва холи умумии ACISE-IA дар гурӯҳи Илмҳои иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ мушоҳида шуданд. Ин натиҷа бо фарзияи H3, ки пешбинӣ мекард Муҳандисӣ ва Меъморӣ ва Илмҳои табиӣ дорои арзишҳои баландтарин мешаванд, мувофиқат накард ва H3 дастгирӣ нашуд. Андозаҳои таъсир байни соҳаҳо умуман хурд буданд.

Омӯзгорони оянда нисбат ба омӯзгорон дар дарки иҷтимоӣ-эмотсионалӣ, муносибати мусбат ба AI ва холи умумии ACISE-IA миёнаҳои баландтар нишон доданд. Баръакс, фарқи салоҳияти рақамии AI бо p = 0,053 аз ҳадди маънодории тадқиқот нагузашт ва аз рӯйи масъулияти интиқодӣ/ахлоқӣ низ байни ду гурӯҳ фарқи маънодор ёфт нашуд. Аз ин рӯ, H4 дар бораи вазъи кор танҳо қисман дастгирӣ шуд.

Дар гурӯҳи омӯзгорон таҷрибаи бештари омӯзгорӣ бо муносибати мусбат ба AI (r = −0,145), салоҳияти рақамии AI (r = −0,195) ва холи умумӣ (r = −0,168) робитаҳои хурди манфӣ нишон дод. Аммо бо сабаби тарҳи буришӣ ва коррелятсионии тадқиқот, ин робитаҳо исбот намекунанд, ки “синну сол” ё “таҷриба” дарки AI-ро коҳиш медиҳанд. Фарқиятҳои наслӣ, омӯзиши қаблии технология, дучоршавӣ бо воситаҳои рақамӣ, заминаи кор ва раванди интихоб метавонанд дар ҳамин робитаҳо нақш дошта бошанд.

Паёми умумии натиҷаҳо ин аст, ки муносибат ва салоҳияти омӯзгорон ва омӯзгорони оянда нисбат ба AI-и таълимӣ яксон нестанд. Аз ин рӯ, муаллифон пешниҳод мекунанд, ки ба ҷойи барномаҳои стандартӣ, ки дар омӯзиши омӯзгорон танҳо истифодаи техникии AI-ро меомӯзонанд, роҳҳои чандири омӯзишӣ баррасӣ шаванд, ки ба таҷрибаи қаблӣ, марҳалаи касбӣ ва салоҳияти рақамии даркшуда мутобиқ шуда, ҷанбаҳои педагогӣ, иҷтимоӣ-эмотсионалӣ ва ахлоқиро бо омӯзиши технология якҷо мекунанд.

Масъалаи асосии тадқиқот

Омодагӣ ба зеҳни сунъӣ дар таълим танҳо бо он маҳдуд намешавад, ки омӯзгор воситаи AI-ро аз нигоҳи техникӣ боз карда истифода бурда тавонад. Тадқиқоти манбаъ ҳамзамон баррасӣ мекунад, ки омӯзгор ба AI чӣ гуна муносибат мекунад, таъсирҳои иҷтимоӣ-эмотсионалии онро ба хонандагон ва равандҳои таълим чӣ гуна арзёбӣ мекунад, салоҳияти AI-и худро чӣ гуна дарк мекунад ва масъалаҳои ахлоқӣ ба монанди махфият, адолат, ғараз, назорати инсонӣ ва масъулиятро чӣ гуна арзёбӣ мекунад.

Холигии адабиёт, ки муҳаққиқон муайян кардаанд, дар он аст, ки тадқиқотҳои қаблӣ муносибат, салоҳияти рақамӣ ё нигарониҳои ахлоқиро аксаран алоҳида омӯхтаанд. Тадқиқотҳое, ки омилҳое чун синну сол, дастоварди академӣ, соҳаи фаннӣ, вазъи кор, таҷрибаи омӯзгорӣ ва соли таҳсилро дар як чаҳорчӯбаи чорченак якҷо меомӯзанд, маҳдудтаранд.

Чаҳорчӯбаи назариявӣ: DigCompEdu ва UNESCO AI CFT

Тадқиқот аз ду чаҳорчӯбаи асосии консептуалӣ истифода мекунад. DigCompEdu чаҳорчӯбаи васеътари салоҳияти рақамии омӯзгорон аст, ки салоҳияти рақамии омӯзгоронро тавассути соҳаҳои ба ҳам алоқаманд, аз ҷумла иштироки касбӣ, захираҳои рақамӣ, таълим ва омӯзиш, арзёбӣ, тавонмандсозии омӯзандагон ва рушди салоҳияти рақамии омӯзандагон баррасӣ мекунад.

UNESCO AI Competency Framework for Teachers (AI CFT) бошад, салоҳияти омӯзгоронро дар зеҳни сунъӣ аз рӯйи панҷ ченаки ба ҳам алоқаманд — тафаккури инсонмарказ, ахлоқи AI, асосҳо ва татбиқҳои AI, педагогикаи AI ва AI барои омӯзиши касбӣ — консептуалӣ мекунад. Ин салоҳиятҳо дар се сатҳи рушд, ки Acquire, Deepen ва Create ном доранд, баррасӣ мешаванд.

Дар манбаъ фарқи хеле муҳим гузошта мешавад: миқёси ACISE-IA аз UNESCO AI CFT ё DigCompEdu таҳия нашудааст ва ченакҳои ACISE-IA набояд ба соҳаҳои салоҳияти ин чаҳорчӯбаҳо як ба як баробар дониста шаванд. AI CFT ва DigCompEdu истинодҳои консептуалие мебошанд, ки барои тафсири натиҷаҳои тадқиқот истифода мешаванд.

Саволи тадқиқот

Саволи асосии тадқиқот ин аст, ки хусусиятҳои шахсӣ, академӣ ва касбӣ бо ченакҳои гуногуни дарки зеҳни сунъии таълимӣ аз ҷониби омӯзгорон ва омӯзгорони оянда чӣ гуна алоқаманданд.

Шаш фарзия

Миқёси ACISE-IA Чиро Месанҷад?

ACISE-IA миқёси панҷдараҷаи Likert аз 39 банд аст, ки барои чен кардани муносибат, дарки дониш/салоҳият, эҳсосот ва арзёбиҳои ахлоқии омӯзгорон нисбат ба истифодаи зеҳни сунъӣ дар фаъолияти касбӣ дар чор зерченак истифода мешавад; дар ин тадқиқот чор ченак, ки PSEA, APIA, CD ва PCRE ихтисор шудаанд, алоҳида ва аз рӯйи холи умумии миқёс таҳлил шуданд.

Ҳар банд аз 1 то 5 арзёбӣ шудааст. Дар манбаъ 1 сатҳи “Strongly disagree” ва 5 сатҳи “Strongly agree”-ро ифода мекунад.

Намунаҳои бандҳои миқёс

Банди намунавии PSEA ба он ишора мекунад, ки AI метавонад зеҳни эмотсионалии хонандагонро рушд диҳад. Барои APIA намуна ин аст, ки технологияҳои AI метавонанд омӯзишро ҷолибтар гардонанд; барои CD — шахс изҳор мекунад, ки бо технологияҳои гуногуни AI шинос аст; барои PCRE бошад, изҳороте, ки истифодаи AI метавонад мавриди сӯиистифода қарор гирад, ҳамчун намуна оварда шудааст.

Коэффисиентҳои эътимоднокии миқёс

Манбаъ ин арзишҳоро ҳамчун натиҷаҳои нав аз намунаи мавҷуда пешниҳод намекунад, балки аз тадқиқоти аслии валидацияи ACISE-IA меорад:

Алфаи Cronbach (α) ва омегаи McDonald (ω) коэффисиентҳои мутобиқати дохилианд, ки арзёбӣ мекунанд бандҳои миқёс, ки бояд як сохторро чен кунанд, то чӣ андоза мувофиқ кор мекунанд. Манбаъ ин арзишҳоро ҳамчун далели мутобиқати дохилӣ аз кофӣ то хеле хуб арзёбӣ мекунад.

Барои модели чорфактории тадқиқоти валидация ҳамчунин арзишҳои CFI = 0,929, GFI = 0,900, TLI = 0,922 ва RMSEA = 0,046 оварда шуда, мувофиқати модел кофӣ тавсиф шудааст. CFI, GFI ва TLI индексҳои мувофиқатанд, ки аз ҷиҳатҳои гуногун арзёбӣ мекунанд модел сохтори додаҳои мушоҳидашударо то чӣ андоза хуб ифода мекунад; RMSEA бошад индекси хатост, ки номувофиқии тахминии байни модел ва додаҳоро арзёбӣ мекунад.

Аммо тадқиқоти вобастаи валидацияи ACISE-IA дар рӯйхати адабиёт ҳамчун “Sensors 2026, under review” нишон дода шудааст. Аз ин рӯ, Verianla ин тадқиқоти валидацияро ҳамчун мақолаи мустақили баррасишудаи ҳамсолон, ки чоп ва анҷом ёфтааст, аз нав тасниф намекунад.

Сохтори намуна

Интихоби мақсаднок ва ғайриэҳтимолӣ чӣ маъно дорад?

Иштирокчиён аз байни ҳамаи омӯзгорон ва омӯзгорони ояндаи ҷомеа ба таври тасодуфӣ интихоб нашудаанд. Муҳаққиқон ба шахсоне дастрасӣ пайдо кардаанд, ки ба шартҳои иштироки тадқиқот ҷавоб медоданд ва иштироки ихтиёриро ҷамъоварӣ кардаанд. Ин равиш иҷрои тадқиқотро осон мекунад, аммо имкон намедиҳад, ки намуна аҳолии васеътарро комилан намояндагӣ мекунад, фарз карда шавад.

Меъёрҳои дохилкунӣ ва хориҷкунӣ

Омӯзгорони фаъол бояд дар соли академии 2024–2025 дар яке аз сатҳҳои расмии таълим омӯзгорӣ мекарданд. Аз омӯзгороне, ки он вақт кор намекарданд, талаб мешуд, ки қаблан дар яке аз зинаҳои расмии таълим омӯзгорӣ карда бошанд. Дар гурӯҳи омӯзгорони оянда шарт буд, ки шахс дар барномаи донишгоҳии марбут ба Илмҳои таълимӣ номнавис бошад ё дар раванди ворид шудан ба касби омӯзгорӣ қарор дошта бошад. Анкетаҳое, ки ба таври муносиб пур нашуда буданд, аз таҳлил хориҷ карда шуданд.

Чаро Натиҷаи Коррелятсияи Буриширо Ҳамчун Сабабият Тафсир Кардан Мумкин Нест?

Дар ин тадқиқот синну сол, дастоварди академӣ ё таҷрибаи омӯзгорӣ аз ҷониби муҳаққиқ ба таври таҷрибавӣ тағйир дода нашудаанд ва ҳамон шахсон дар тӯли вақт пайгирӣ нашудаанд; бинобар ин, робитаҳои мушоҳидашуда нишон медиҳанд, ки тағйирёбандаҳо чӣ гуна якҷо тағйир меёбанд, на ин ки як тағйирёбанда сабаби дигараш аст. Масалан, коррелятсияи манфии байни солҳои таҷриба ва салоҳияти рақамии AI исбот намекунад, ки таҷрибаи омӯзгорӣ салоҳияти AI-ро коҳиш медиҳад.

Синну сол, таҷрибаи омӯзгорӣ, давраи аввалини таълим, технологияҳои қаблан истифодашуда, вазифаҳои касбӣ ва таъсири наслӣ метавонанд бо ҳам даромезанд. Тадқиқот ҳамчунин гурӯҳҳои гуногуни донишҷӯёнро аз солҳои академии гуногун дар як вақт муқоиса кардааст; рушди ҳамон донишҷӯёнро аз курси якум то курси чорум пайгирӣ накардааст.

Аз ин рӯ, масалан, миёнаи баландтари донишҷӯёни курси чорум нисбат ба курси якум дар баъзе ченакҳо далели он нест, ки танҳо чор соли омӯзиши омӯзгорӣ ин фарқро ба вуҷуд овардааст.

Марзи байни чаҳорчӯбаи назариявии тадқиқот ва воситаи ченкунӣ

Сатҳҳои рушди Acquire, Deepen ва Create-и UNESCO AI CFT имкон медиҳанд салоҳиятҳои AI-и омӯзгорон аз нигоҳи рушдӣ баррасӣ шаванд. Аммо фарқиятҳои буришие, ки тадқиқот байни солҳои академӣ ёфтааст, ҳамчун далели эмпирикии пешрафти донишҷӯён дар ин се сатҳи AI CFT тафсир намешаванд.

Усул ва Натиҷаҳои Тадқиқот

Тарҳи тадқиқот

Тадқиқот миқдорӣ, ғайритаҷрибавӣ, тавсифӣ ва иктишофӣ буда, ҳамзамон хусусияти буришӣ ва ex post facto дорад. Дар равиши ex post facto муҳаққиқ хусусиятҳои аллакай мавҷуд, аз қабили синну сол, таҷриба ё соҳаи таҳсилро ба таври таҷрибавӣ таъин намекунад; муносибатҳо ва фарқиятҳои байни гурӯҳҳои мавҷударо меомӯзад.

Ҷамъоварии додаҳо

Муҳаққиқон бо муассисаҳои таълимӣ, донишгоҳҳо ва барномаҳои омӯзиши омӯзгорон тамос гирифтаанд; пайванди анкета тавассути омӯзгорони донишгоҳ ва роҳбарияти муассисаҳо ба донишҷӯён ва омӯзгорон тақсим карда шудааст.

Иштирок танҳо бо калонсолон маҳдуд, ихтиёрӣ ва беном ташкил карда шудааст. Ба иштирокчиён мақсади тадқиқот, истифодаи академӣ, махфияти додаҳо ва он ки маълумот танҳо барои мақсадҳои тадқиқотӣ истифода мешавад, шарҳ дода шуда, пеш аз анкета розигии огоҳона гирифта шудааст.

Манбаъ хабар медиҳад, ки анкета дар семоҳаи якуми 2025 тавассути шакли онлайнии худпуршаванда гузаронида шудааст.

Таҳлили оморӣ

Таҳлилҳо бо истифода аз IBM SPSS 28.0.1.0 анҷом дода шудаанд. Аввал басомадҳо ва миёнаҳо ҳисоб карда шуданд. Фарзияи тақсимоти муқаррарӣ тавассути арзишҳои асимметрия ва эксцесси бандҳо санҷида шуда, арзишҳои дар доираи −2 то +2 қобили қабул шуморида шуданд.

Барои муқоисаи ду гурӯҳ Student t-тести барои намунаҳои мустақил; барои муқоисаи зиёда аз ду гурӯҳ ANOVA-и яксамта; баъд аз ANOVA барои муайян кардани он, ки кадом гурӯҳҳо фарқ мекунанд, ҳангоми зарурат муқоисаҳои post-hoc бо ислоҳи Bonferroni истифода шуданд.

Робитаҳои хаттии байни тағйирёбандаҳо бо коэффисиенти коррелятсияи ҷуфтии Pearson омӯхта шуданд. Барои мутобиқати дохилии миқёсҳо ҳисоб шудани коэффисиентҳои Cronbach α ва McDonald ω зикр шудааст. Дар ҳамаи санҷишҳои оморӣ сатҳи эътимоди %95 истифода шудааст.

Дар Ин Тадқиқот r, p-Арзиш, Cohen's d ва Эта-Квадрати Қисман Чӣ Маъно Доранд?

Pearson r самт ва андозаи робитаи хаттии байни ду тағйирёбандаи пайвастаро; p-арзиш то чӣ андоза ғайричашмдошт будани натиҷаи мушоҳидашударо дар зери фарзияи сифрии истифодашуда дар тадқиқот; Cohen's d андозаи стандартшудаи фарқи байни миёнаҳои ду гурӯҳро; эта-квадрати қисман (ηp²) бошад андозаи стандартшудаи таъсири вариатсияи марбут ба тағйирёбандаи гурӯҳӣ дар ANOVA-ро ифода мекунад. Гарчанде дар ин тадқиқот бисёр натиҷаҳо аз нигоҳи оморӣ маънодор буданд, азбаски аксари арзишҳои r, d ва ηp² хурданд, маънодории оморӣ набояд бо таъсири калон ё қавии амалӣ баробар дониста шавад.

Pearson r чӣ гуна хонда мешавад?

Аломати арзиши r самти робитаро нишон медиҳад. Арзиши манфӣ нишон медиҳад, ки ҳангоми боло рафтани як тағйирёбанда дигараш ба ҳисоби миёна майли паст шудан дорад; арзиши мусбат бошад майли тағйир ёфтани ҳар ду тағйирёбандаро дар як самт ифода мекунад. Чӣ қадар арзиш ба сифр наздик шавад, андозаи робитаи хаттӣ ҳамон қадар заиф мешавад.

Масалан, робитаи байни синну сол ва PSEA бо r = −0,209 самти манфӣ дорад. Бо вуҷуди ин, манбаъ андозаи ин коррелятсияро хурд арзёбӣ мекунад.

Чаро p-арзиш андозаи таъсир нест?

p-арзиш танҳо ба арзёбии он кумак мекунад, ки фарқ ё робита аз нигоҳи қарори оморӣ маънодор аст ё не. Хеле хурд будани p-арзиш маънои онро надорад, ки робита ҳатман калон ё аз нигоҳи таълимӣ қавӣ аст. Коррелятсияҳои миёнаи баҳо дар ин тадқиқот мисоли равшани ин аст: баъзе робитаҳо аз нигоҳи оморӣ маънодоранд, аммо арзишҳои r тақрибан дар сатҳи 0,065–0,077 буда, аз нигоҳи андозаи амалӣ хеле хурданд.

Натиҷаҳои синну сол ва дастоварди академӣ

H1 дастгирӣ шуд. Синну сол, тавре дар фарзия пешбинӣ шуда буд, бо муносибати мусбат, салоҳияти рақамӣ ва холи умумӣ робитаи манфӣ дошт. Тадқиқот инчунин байни синну сол ва PSEA робитаи манфӣ ёфт. Байни PCRE ва синну сол робитаи маънодор ёфт нашуд.

H2 низ дастгирӣ шуд. Миёнаи баҳо бо APIA, CD, PCRE ва холи умумӣ робитаи мусбат дошт. Аммо манбаъ ба таври равшан таъкид мекунад, ки ин робитаҳо хеле хурданд.

Натиҷаҳо аз рӯйи соҳаи таҳсил

Муқоисаҳои Bonferroni нишон доданд, ки холи PSEA-и Илмҳои иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ аз Санъат ва илмҳои гуманитарӣ, Илмҳои табиӣ ва Илмҳои тандурустӣ ба таври маънодор баландтар аст. Аз рӯйи CD байни Илмҳои иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ ва Илмҳои табиӣ фарқи маънодор ёфт шуд; аз рӯйи холи умумӣ низ байни ин ду гурӯҳ фарқи маънодор муайян гардид.

H3 дастгирӣ нашуд. Манбаъ баъзе фарқиятҳои соҳавиро ёфт, вале тавре дар фарзия интизор мерафт, гурӯҳҳои Муҳандисӣ ва меъморӣ ё Илмҳои табиӣ умуман баландтарин холҳоро нишон надоданд.

Муқоисаи омӯзгорони оянда ва омӯзгорон

Бузургтарин фарқи гурӯҳӣ дар PSEA мушоҳида шуд (d = 0,480). Фарқҳои APIA ва холи умумӣ хурд; фарқҳои CD ва PCRE хеле хурд ё ночиз арзёбӣ шудаанд.

H4 қисман дастгирӣ шуд. Тавре интизор мерафт, омӯзгорони оянда дар PSEA, APIA ва холи умумӣ арзишҳои баландтар доранд ва аз рӯйи PCRE фарқи маънодор нест. Аммо бар хилофи фарзия, фарқи CD ба ҳадди маънодории оморӣ нарасид.

Таҷрибаи омӯзгорӣ

H5 дастгирӣ шуд. Аммо муаллифон таъкид мекунанд, ки робитаҳои маънодор андозаи хурд доранд ва таҷрибаи омӯзгорӣ танҳо қисми маҳдуди тағйирёбии ченакҳои мазкурро шарҳ медиҳад.

Ин натиҷаро набояд чунин хонд, ки “солҳои зиёди омӯзгорӣ салоҳияти AI-ро коҳиш медиҳад”. Синну сол, давраи омӯзиши ибтидоии омӯзгорӣ, вазифаҳои касбӣ, таҷрибаи қаблии технология ва таъсирҳои интихоб метавонанд дар баробари ин робитаҳо тағйир ёбанд.

Натиҷаҳо аз рӯйи соли академӣ

Дар ҳамаи ченакҳо байни солҳои академӣ фарқиятҳои аз нигоҳи оморӣ маънодор мушоҳида шуданд; аммо намуна яксамта нест. Дар сатҳи бакалаврӣ PSEA аз миёнаи 2,71 дар курси якум то 3,08 дар курси чорум боло меравад, вале дар гурӯҳи магистратура ба 2,34 паст мешавад.

Аз рӯйи APIA курси якум бо 3,20 пасттарин миёнаро дошт, дар курсҳои дуюм, сеюм ва чорум миёнаҳо мутаносибан ба 3,45, 3,72 ва 3,75 боло рафтанд ва дар гурӯҳи магистратура 3,78 шуданд.

CD дар курси якум 2,72 буд, дар курси дуюм ба 3,05 боло рафт ва дар курсҳои сеюм/чорум тақрибан дар сатҳи 3,06 монд. Миёнаи CD дар гурӯҳи магистратура 2,63 аст.

Аз рӯйи PCRE баландтарин миёна дар гурӯҳи магистратура 3,93, пасттарин миёна дар курси якум 3,24 аст.

Холи умумии ACISE-IA дар курси якум 116,08 буд ва дар курси чорум ба 133,04 расид; дар гурӯҳи магистратура бошад 124,31 ҳисоб шуд. Аз ин рӯ, гуфтан мумкин нест, ки байни соли академӣ ва дарки AI дар ҳамаи ченакҳо болоравии оддӣ ва хаттӣ вуҷуд дорад.

Аз ин сабаб H6 танҳо қисман дастгирӣ шуд.

Вазъи ниҳоии фарзияҳо

Маънои педагогии натиҷаҳо

Ба гуфтаи манбаъ, шарҳи муносибат бо AI бо равиши якченакӣ “қабул мекунад / қабул намекунад” кофӣ нест. Шахс метавонад ба истифодаи AI мусбат муносибат кунад, аммо салоҳияти технологии худро паст арзёбӣ намояд ё дар истифодаи технология худро қобил дониста, масъалаҳои ахлоқиро сахт зери суол барад.

Аз ин рӯ, омӯзиши омӯзгорон набояд танҳо ба таълими он ки кадом воситаи AI чӣ гуна истифода мешавад, коҳиш дода шавад. Салоҳияти технологӣ бояд якҷо бо арзёбии педагогӣ, дарки натиҷаҳои иҷтимоӣ-эмотсионалӣ, арзёбии интиқодии натиҷаҳои AI ва масъулияти ахлоқӣ баррасӣ шавад.

Чаро омӯзгорони оянда метавонанд холҳои баландтар нишон дода бошанд?

Яке аз шарҳҳои эҳтимолӣ дар бахши муҳокимаи манбаъ ин аст, ки омӯзгорони оянда бештар бо муҳитҳои муосири рақамӣ рӯ ба рӯ мешаванд ва AI-ро дар кори академӣ, ҷустуҷӯи иттилоот, ташкили вазифаҳо ва ҳалли масъалаҳо васеътар истифода мебаранд.

Аммо ин тафсир механизми исботшудаи фарқи мушоҳидашуда нест. Омӯзгорони оянда ва омӯзгорон аз рӯйи синну сол, таҷриба, сарбории корӣ, интизориҳои институтсионалӣ ва дучоршавӣ бо технология гурӯҳҳои якхела нестанд.

Натиҷаи Илмҳои иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ чӣ гуна тафсир шуд?

Арзишҳои баланди гурӯҳи Илмҳои иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ дар PSEA, CD ва холи умумӣ бар хилофи интизории ибтидоии H3 буданд. Муаллифон муҳокима мекунанд, ки ин метавонад бо таҷрибаҳои таълимӣ ба монанди таҳлили иттилоот, эҷоди мундариҷа ва тафсир алоқаманд бошад.

Бо вуҷуди ин, азбаски андозаҳои таъсир хурданд, тадқиқот даъво намекунад, ки ин соҳа нисбат ба AI бартарии қавӣ ё универсалии фаннӣ дорад.

Натиҷаи дастоварди академӣ чӣ гуна бояд тафсир шавад?

Миёнаи баландтари баҳо бо муносибати мусбаттар ба AI, салоҳияти даркшудаи баландтар ва арзёбии интиқодӣ/ахлоқии баландтар робитаи мусбат дошт. Аммо андозаи коррелятсияҳо танҳо дар доираи 0,065–0,077 аст.

Аз ин рӯ, натиҷаро наметавон ба шакли “донишҷӯёни муваффақ дар AI ба таври назаррас беҳтаранд” васеъ кард. Ифодае, ки манбаъ дастгирӣ мекунад, ин аст, ки байни миёнаи баҳо ва баъзе ченакҳои ACISE-IA робитаҳои аз нигоҳи оморӣ маънодор, вале аз нигоҳи амалӣ хеле хурд вуҷуд доранд.

Тафсирҳое, ки тадқиқот дастгирӣ мекунад

• Дарки AI-и таълимӣ вобаста ба хусусиятҳои шахсӣ, академӣ ва касбӣ то дараҷае фарқ мекунад.
• Синну сол ва таҷрибаи омӯзгорӣ бо баъзе нишондиҳандаҳои муносибати мусбат ва салоҳияти рақамии даркшуда робитаҳои хурди манфӣ нишон медиҳанд.
• Дастоварди академӣ бо баъзе ченакҳои дарки AI робитаҳои хеле хурди мусбат нишон медиҳад.
• Аз рӯйи соҳаи таҳсил, вазъи кор ва соли академӣ баъзе фарқиятҳои оморӣ вуҷуд доранд.
• Ин робитаҳо дар чор ченаки ACISE-IA ба як шакл пайдо намешаванд.
• Якҷо баррасӣ кардани ҷузъҳои технологӣ, педагогӣ, иҷтимоӣ-эмотсионалӣ ва ахлоқии омӯзиши омӯзгорон метавонад муфид бошад.

Тафсирҳое, ки тадқиқот дастгирӣ намекунад

• Исбот нашудааст, ки пиршавӣ муносибат ба AI-ро ба таври сабабӣ паст мекунад.
• Исбот нашудааст, ки таҷрибаи тӯлонии омӯзгорӣ салоҳияти AI-ро коҳиш медиҳад.
• Нишон дода нашудааст, ки бо боло рафтани курс дар донишгоҳ дарки AI дар ҳамон шахсон худкор беҳтар мешавад.
• Натиҷаи воқеии AI-и омӯзгорони оянда нисбат ба омӯзгорон баландтар буданаш чен нашудааст.
• Ченаки CD-и ACISE-IA имтиҳони воқеии малакаи амалии AI нест; он салоҳияти рақамии даркшударо месанҷад.
• Исбот нашудааст, ки донишҷӯёни Илмҳои иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ аз ҳамаи соҳаҳои дигар умуман “дар AI салоҳиятноктаранд”.
• Нишон дода нашудааст, ки натиҷаҳои вилояти Андалусияи Испанияро ба ҳамаи кишварҳо ё тамоми аҳолии омӯзгорон мустақиман умумӣ кардан мумкин аст.
• Маънодории оморӣ маънои таъсири калон ё аҳамияти қавии амалӣ надорад.

Ҷанбаҳои қавии тадқиқот

Тадқиқот дар намунаи нисбатан калони 1292 нафар дарки AI-и таълимиро ба як тағйирёбандаи муносибат кам намекунад, балки ченакҳои иҷтимоӣ-эмотсионалӣ, муносибатӣ, дарки салоҳият ва ахлоқӣ-интиқодиро якҷо меомӯзад. Дар ҳамин тадқиқот якчанд хусусият, аз ҷумла синну сол, дастоварди академӣ, соҳаи фаннӣ, вазъи кор, таҷриба ва соли академӣ муқоиса мешаванд.

Манбаъ инчунин танҳо маънодории омориро пешниҳод накарда, дар таҳлилҳои соҳа, вазъи кор ва соли академӣ андозаҳои таъсирро гузориш додааст ва дар муҳокима ба таври равшан эътироф кардааст, ки бисёр натиҷаҳои маънодор андозаи хурд доранд.

Маҳдудиятҳои асосӣ

Тавозуни намуна: %83,4 аз иштирокчиён донишҷӯёне буданд, ки омӯзиши омӯзгориро мегирифтанд; омӯзгорон танҳо гурӯҳи %16,6-ро ташкил карданд. Ин ҳолат умумисозии муқоисаи донишҷӯ–омӯзгорро маҳдуд мекунад.

Тақсимоти ҷинсӣ: %70,8 аз намуна зан аст. Муаллифон қайд мекунанд, ки ҳангоми арзёбии умумисозии натиҷаҳо ин нобаробарӣ бояд ба назар гирифта шавад.

Интихоби ғайриэҳтимолӣ: Интихоби мақсадноки non-probabilistic эҳтимолро зиёд мекунад, ки иштирокчиёни тадқиқот аз нигоҳи таваҷҷуҳ ё ошноӣ бо AI аз аҳолии умумӣ фарқ кунанд.

Тарҳи буришӣ: Гурӯҳҳои гуногуни синну сол, таҷриба ва соли академӣ дар як вақт муқоиса шудаанд. Ҳамон шахсон дар тӯли вақт пайгирӣ нашудаанд.

Сабабият: Коррелятсияҳо ва фарқиятҳои гурӯҳӣ наметавонанд ҳамчун робитаи сабабу натиҷа тафсир шаванд.

Таъсири когорт: Фарқияти бо синну сол дидашуда метавонад на танҳо бо синни биологӣ ё хронологӣ, балки бо он низ алоқаманд бошад, ки наслҳои гуногун дар муҳитҳои гуногуни таълимӣ ва технологӣ ба воя расидаанд.

Худгузоришдиҳӣ: Ченаки CD-и миқёс дарки иштирокчиёнро аз салоҳияти AI-и худ месанҷад; ин санҷиши фаъолияти воқеӣ нест.

Тадқиқотҳои оянда

Муаллифон истифодаи тарҳҳои намунагирии намояндагитарро пешниҳод мекунанд, ки дар онҳо омӯзгорон ва омӯзгорони оянда мутавозинтар намояндагӣ карда шаванд. Ҳамчунин тавсия мешавад, ки нақши эҳтимолии ҷинс дар дарки AI-и таълимӣ бо сохтори намунаи мутавозинтар алоҳида омӯхта шавад.

Барои ҷудо кардани таъсирҳои синну сол, насл ва таълим, тарҳҳои тӯлонӣ, ки ҳамон шахсонро дар тӯли вақт пайгирӣ мекунанд, махсусан арзишманданд. Такрори тадқиқот дар зинаҳои гуногуни таълим, навъҳои муассиса ва заминаҳои гуногун низ барои арзёбии умумисозии натиҷаҳо зарур аст.

Натиҷаҳои амалӣ

Тадқиқот ба ҷойи як барномаи ягонаи таълими AI роҳҳои омӯзиши омӯзгоронро дастгирӣ мекунад, ки метавонанд ба профилҳои гуногуни ибтидоӣ мутобиқ карда шаванд. Эҳтиёҷоти омӯзгорони таҷрибадор метавонад бо эҳтиёҷоти донишҷӯёни солҳои аввали омӯзиши омӯзгорӣ яксон набошад.

Ба гуфтаи манбаъ, ҳамгироии устувори AI дар таълим назар ба шиносоии якдафъаина бо технология рушди пайвастаи касбӣ ва дастгирии институтсионалиро бештар талаб мекунад. Таълим бояд на танҳо ба истифодаи воситаҳо, балки ба маънои педагогии технология, муносибатҳои хонандагон, хатарҳои ахлоқӣ ва арзёбии интиқодӣ низ ҷой диҳад.

Оё дар манбаъ формулаи математикӣ ҳаст?

Не. Дар мақола коррелятсияи Pearson, Student t-тест, ANOVA, Cronbach α, McDonald ω, Cohen's d ва эта-квадрати қисман барин усулҳо ва коэффисиентҳои оморӣ истифода мешаванд; аммо муодилаҳои математикии онҳо дар матни манбаъ дода нашудаанд. Аз ин рӯ, Verianla формулаҳои дар манбаъ набударо ҳамчун формулаҳои худи тадқиқот илова намекунад.

Ёддошти манбаъ дар бораи хронологияи тасдиқи ахлоқӣ

Манбаъ дар бахши усул хабар медиҳад, ки анкета дар семоҳаи якуми 2025 гузаронида шудааст. Дар бахши Institutional Review Board Statement-и мақола бошад, санаи тасдиқи University of Jaén Ethics Committee 25 июли 2025 ва код 20250508/MAY.LIN дода шудааст. PDF дар бораи муносибати хронологии ин ду сана шарҳи иловагӣ пешниҳод намекунад. Verianla ин ҳолатро бо тафсир ё тағйир додани санаҳо ислоҳ намекунад.

Ёддошти манбаъ дар бораи гузориши эътимоднокии ACISE-IA

Дар бахши усул гуфта мешавад, ки мутобиқати дохилии миқёсҳо бо Cronbach α ва McDonald ω муайян шудааст. Аммо дар бахши натиҷаҳои мақола арзишҳои ҷудогонаи α ва ω барои намунаи мавҷудаи 1292 нафар ба таври намоён гузориш нашудаанд; арзишҳои ошкоро додашудаи α/ω ба тадқиқоти аслии валидацияи ACISE-IA нисбат дода мешаванд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Personal and Academic Factors in Teachers’ Perceptions of Educational Artificial Intelligence

Унвони нашри туркӣ: Омилҳои Шахсӣ ва Академӣ дар Дарки Омӯзгорон аз Зеҳни Сунъии Таълимӣ

Муаллифон: Inmaculada Serrano-García, Ramón Chacón-Cuberos, Amador Jesús Lara-Sánchez.

Тартиби муаллифон: Ба ҳамон шакле, ки дар манбаъ дода шудааст, нигоҳ дошта шудааст.

Саҳми баробар: Дар манбаъ нишонаи ҳаммуаллифии якум ё саҳми баробар вуҷуд надорад.

Муаллифи масъул: Amador Jesús Lara-Sánchez.

Аффилиатсия 1: Department of Mathematics, IES Villanueva del Mar, La Herradura, Spain.

Аффилиатсия 2: Department of Research Methods and Diagnosis in Education, University of Granada, Granada, Spain.

Аффилиатсия 3: Department of Didactics of Musical, Visual, and Corporal Expression, University of Jaén, Jaén, Spain.

Маҷалла: Sustainability.

Ношир: MDPI.

Ҷилд / шумора / рақами мақола: 18 / 20 / 10377.

DOI: 10.3390/su182010377.

Academic Editor: Jun (Justin) Li.

Санаи ирсол: 20 августи 2026.

Санаи бознигарӣ: 29 сентябри 2026.

Санаи қабул: 3 октябри 2026.

Санаи нашр: 13 октябри 2026.

Навъи манбаъ: Article; тадқиқоти миқдорӣ, ғайритаҷрибавӣ, тавсифӣ/иктишофӣ, буришӣ ва ex post facto.

Вазъи баррасии ҳамсолон: Мақолаи маҷаллаи баррасишудаи ҳамсолон аст, ки дар Sustainability нашр шудааст.

Литсензия: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY).

Ҷуғрофияи тадқиқот: Вилояти Мухтори Андалусия, Испания.

Давраи ҷамъоварии додаҳо: Мувофиқи манбаъ, семоҳаи якуми 2025.

Намуна: 1292 нафар; 1078 донишҷӯи донишгоҳ, ки омӯзиши омӯзгорӣ мегиранд, ва 214 омӯзгори фаъол/ғайрифаъол, ки дар таҳлил зери як гурӯҳи омӯзгор муттаҳид шудаанд.

Намунагирӣ: Интихоби мақсаднок ва ғайриэҳтимолӣ.

Воситаи ченкунӣ: ACISE-IA — Scale of Attitudes, Knowledge, Emotions, and Ethics in Teachers toward the Use of Artificial Intelligence in Professional Performance.

Шумораи бандҳо: 39.

Шакли ҷавоб: Миқёси панҷдараҷаи Likert аз 1–5.

Ченакҳо: PSEA, APIA, CD ва PCRE.

Чаҳорчӯбаи назариявии тафсир: UNESCO AI Competency Framework for Teachers (AI CFT), бо DigCompEdu пурра карда шудааст. ACISE-IA аз ин чаҳорчӯбаҳо таҳия нашудааст ва ченакҳои он ба соҳаҳои AI CFT/DigCompEdu як ба як баробар нестанд.

Нармафзори таҳлил: IBM SPSS 28.0.1.0.

Санҷиши нормалӣ будан: Индексҳои асимметрия ва эксцесс; доираи −2 то +2 қобили қабул шуморида шудааст.

Муқоисаи ду гурӯҳ: Student t-тести намунаҳои мустақил.

Зиёда аз ду гурӯҳ: ANOVA-и яксамта.

Таҳлили post-hoc: Ислоҳи Bonferroni.

Робитаи байни тағйирёбандаҳо: Коррелятсияи ҷуфтии Pearson.

Усулҳои мутобиқати дохилӣ: Cronbach α ва McDonald ω.

Сатҳи эътимод: %95.

Андозаҳои таъсир: Cohen's d дар муқоисаи ду гурӯҳ; эта-квадрати қисман (ηp²) дар таҳлилҳои ANOVA.

Муодилаи математикӣ: Дар манбаъ формулаҳои ошкори математикии усулҳои оморӣ дода нашудаанд.

Ҷадвалҳо: Панҷ ҷадвали асосии натиҷаҳо мавҷуданд: коррелятсияҳои синну сол/миёнаи баҳо; соҳаи таҳсил; вазъи кор; таҷрибаи омӯзгорӣ; соли академӣ.

Шакли илмии рақамгузоришуда: Дар мақолаи манбаъ фигураи рақамгузоришудаи додаҳо вуҷуд надорад.

H1: Дастгирӣ шуд.

H2: Дастгирӣ шуд.

H3: Дастгирӣ нашуд.

H4: Қисман дастгирӣ шуд.

H5: Дастгирӣ шуд.

H6: Қисман дастгирӣ шуд.

Кумитаи ахлоқ: University of Jaén Ethics Committee, код 20250508/MAY.LIN.

Санаи тасдиқи ахлоқӣ, ки дар манбаъ гуфта шудааст: 25 июли 2025.

Ёддошти хронологияи ахлоқӣ: Манбаъ хабар медиҳад, ки анкета дар семоҳаи якуми 2025 гузаронида шудааст, аммо дар изҳороти кумитаи ахлоқ санаи тасдиқ 25 июли 2025 нишон дода мешавад. Мақола барои ин фарқи хронологӣ шарҳ намедиҳад; санаҳо бетағйир нигоҳ дошта шудаанд.

Розигии огоҳона: Аз ҳамаи иштирокчиёни тадқиқот гирифта шудааст.

Дастрасии додаҳо: Додаҳо бинобар маҳдудиятҳои махфият ва ахлоқӣ барои ҳифзи маълумоти шахсии иштирокчиён барои умум дастрас нестанд. Бо шарти тасдиқи талаботи дахлдори ахлоқӣ, дастрасӣ бо дархости асоснок аз corresponding author мумкин буда метавонад.

Маблағгузорӣ: Тадқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор кардаанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Саҳми муаллифон: Консептуализатсия: Inmaculada Serrano-García, Ramón Chacón-Cuberos, Amador Jesús Lara-Sánchez; методология: ҳар се муаллиф; нармафзор: Inmaculada Serrano-García ва Ramón Chacón-Cuberos; валидация: Ramón Chacón-Cuberos ва Amador Jesús Lara-Sánchez; таҳлили формалӣ, тадқиқот, захираҳо ва куратсияи додаҳо: Inmaculada Serrano-García; тарҳи аслӣ: Inmaculada Serrano-García; бознигарӣ/таҳрир ва визуализатсия: ҳар се муаллиф; назорат: Ramón Chacón-Cuberos ва Amador Jesús Lara-Sánchez; идоракунии лоиҳа: ҳар се муаллиф; дарёфти маблағгузорӣ: Ramón Chacón-Cuberos ва Amador Jesús Lara-Sánchez.

Ёддошти вазъи библиографии ACISE-IA: Мақолаи мавҷуда ACISE-IA-ро ҳамчун миқёси валидацияшуда тавсиф карда, натиҷаҳои мутобиқати дохилӣ ва мувофиқати модели тадқиқоти аслии валидацияро меорад; аммо рӯйхати адабиёт тадқиқоти “Design and Validation...”-ро ҳамчун “Sensors 2026, under review” нишон медиҳад. Verianla вазъи нашри ин тадқиқоти манбаъро тағйир надодааст.

Гузориши мутобиқати дохилӣ барои намунаи мавҷуда: Гарчанде дар усул гуфта мешавад, ки Cronbach α ва McDonald ω ҳисоб шудаанд, дар ҷадвалҳои намоёни натиҷаҳои мақола коэффисиентҳои алоҳидаи α/ω барои намунаи мавҷуда гузориш нашудаанд.

Маҳдудиятҳои асосии методологӣ: Бартарии донишҷӯён дар намуна, ҳиссаи баланди иштирокчиёни зан, интихоби мақсадноки ғайриэҳтимолӣ, ченкунии салоҳият бо худгузоришдиҳӣ ва тарҳи тадқиқоти буришӣ/коррелятсионӣ.

Марзи асосии тафсир: Робитаҳои синну сол, таҷриба, соли академӣ ё хусусиятҳои дигар бо холҳои ACISE-IA наметавонанд ҳамчун таъсири сабабӣ тафсир шаванд.

Ниёз ба валидацияи оянда: Намунаҳои мутавозинтар ва намояндагӣ, тарҳҳое, ки ҷинсро алоҳида арзёбӣ мекунанд, пайгирии тӯлонӣ, такрори тадқиқотҳо дар зинаҳои гуногуни таълим ва заминаҳои гуногуни институтсионалӣ/ҷуғрофӣ.