Омӯзиши Лоиҳавӣ бо Таҳқиқоти Ҷуғрофӣ (Geographical Inquiry-Project Based Learning, GI-PjBL), модели таълимиест, ки марҳилаҳои саволгузорӣ, ба даст овардани манбаи ҷуғрофӣ, визуализатсияи додаҳои ҷуғрофӣ, сохтани storyboard барои натиҷа ва расидан ба амал/натиҷаи асоснок бар пояи дониши ҷуғрофиро дар сохтори банақшагирӣ, иҷро ва гузоришдиҳӣ-арзёбии омӯзиши лоиҳавӣ ҷой медиҳад. Ин таҳқиқот дар шаҳри Маланг, минтақаи Яваи Шарқии Индонезия, ки хатари обхезӣ дар он баланд аст, бо тарҳи ниматаҷрибавии гурӯҳи назоратии ғайриэквивалентӣ ва иштироки 72 хонандаи Grade XI санҷидааст, ки оё GI-PjBL аз таълими мустақим аз ҷиҳати афзоиши тафаккури фазоии хонандагон ва малакаҳои ҷуғрофии ҳангоми раванди омӯзиш мушоҳидашуда фарқ мекунад ё не.

Дар ҳар яке аз ду синфи мавҷуда 36 хонанда буд. Гурӯҳи таҷрибавӣ дар тӯли дахолати дуҳафтаина, илова ба чор ҷаласаи дарсии 90-дақиқаӣ, дар маҳаллаҳои аз обхезӣ осебдидае, ки ба гурӯҳҳояшон ҷудо шуда буданд, тақрибан се соат корҳои саҳроӣ анҷом дод. Хонандагон бо сокинони аз обхезӣ осебдида мусоҳиба карданд, мушоҳидаҳои саҳроӣ гузарониданд, аз манбаъҳо ба мисли InaRisk, Google Earth, натиҷаҳои WebGIS ва додаҳои омории BPS истифода бурданд, мушкилоти маҳаллии обхезиро таҳлил карданд ва натиҷаҳоро бо постерҳо ва пешниҳодҳои шифоҳӣ гузориш доданд. Гурӯҳи назоратӣ ҳамон мавзӯи обхезӣ ва ҳадафҳои омӯзиширо бо омӯзгори муқаррарии ҷуғрофияи мактаб тавассути таълими мустақим омӯхт; мақолаҳои илмиро баррасӣ карда, постер омода намуд, аммо раванди ҷамъоварӣ ва таҳлили додаҳои фазоии саҳроиро, ки дар гурӯҳи таҷрибавӣ буд, анҷом надод.

Тафаккури фазоӣ бо санҷиши панҷсаволаи кушода, ки пеш ва пас аз дахолат гузаронида шуд, чен карда шуд; холҳо ба афзоиши нормализатсияшуда, яъне арзиши N-gain табдил дода шуданд. Фарқи байни арзишҳои N-gain-и гурӯҳҳои таҷрибавӣ ва назоратӣ аҳамиятнок буд: U=386,0, Z=-2,95, p=0,003 ва r≈0,35. Муаллифон ин андозаи таъсирро сатҳи миёна арзёбӣ карданд. Дар ҳамаи се нишондиҳандаи тафаккури фазоӣ — мафҳумҳои фазоӣ, воситаҳои намоиш ва равандҳои мулоҳиза — низ байни гурӯҳҳо дар сатҳи p<0,001 фарқи аҳамиятнок гузориш шудааст.

Аз рӯи малакаҳои ҷуғрофӣ, %78-и хонандагони гурӯҳи таҷрибавӣ ба гурӯҳи “highly skilled” ва %22 ба “skilled” дохил шуданд; дар гурӯҳи назоратӣ %64 “quite skilled” ва %36 “skilled” буданд ва ҳеҷ хонандаи назоратӣ ба гурӯҳи “highly skilled” нарасид. Фарқи байнисинфӣ дар холи умумии малака t(70)=22,03, p<0,001 гузориш шуда, манбаъ тақрибан Cohen's d=5,3 ҳамчун андозаи таъсири фавқулода калон пешниҳод кардааст.

Ин фарқи бисёр калони малакаҳои ҷуғрофӣ бояд боэҳтиёт шарҳ дода шавад. Барои малакаҳои ҷуғрофӣ пеш аз дахолат ченкунии ибтидоӣ анҷом дода нашудааст; малакаҳо танҳо ҳангоми таълим мушоҳида шудаанд. Илова бар ин, муҳаққиқи асосӣ, ки ба гурӯҳи таҷрибавӣ дарс додааст, ҳамзамон мушоҳидагари раванд низ буд; шароити таҷрибавӣ ва назоратӣ аз рӯи якчанд хусусият, аз ҷумла омӯзгор, кори саҳроӣ, истифодаи технология ва кори гурӯҳӣ, ҳамзамон фарқ мекарданд. Аз ин рӯ натиҷа нишон медиҳад, ки гурӯҳи таҷрибавӣ дар вақти дахолат малакаҳои ҷуғрофии хеле баландтар нишон додааст; аммо танҳо як ҷузъи муайяни GI-PjBL сабаби тамоми ин фарқ будан ё малакаҳо нисбат ба оғоз ба ҳамин андоза афзуданро исбот намекунад.

Аҳамияти таълимии таҳқиқот дар он аст, ки офатҳои маҳаллӣ ба мисли обхезӣ метавонанд на танҳо ҳамчун мавзӯъҳои тавсифшаванда, балки ҳамчун масъалаҳои таҳқиқоти ҷуғрофии вобаста ба маҳал истифода шаванд, ки дар онҳо хонанда дар муҳити зисти худ саволҳои «чаро маҳз ин ҷо?», «кадом шароити физикӣ ва иҷтимоӣ хатарро зиёд мекунад?» ва «кадом далел инро дастгирӣ мекунад?» мепурсад. Аммо таҳқиқот бо як мактаб, ду синфи мавҷуда ва дахолати кӯтоҳ маҳдуд аст; худкор умумӣ кардани натиҷаҳо ба дигар мактабҳо, минтақаҳо ё намудҳои офат мувофиқ нест.

Масъалаи асосии таҳқиқот

Таҳқиқоти манбаъ аз он оғоз мекунад, ки таълими обхезӣ дар ҷуғрофияи таҳсилоти миёнаи Индонезия аксар вақт тавсифӣ мемонад. Хонанда метавонад таъриф, хатарҳо ё сабабҳои умумии обхезиро омӯзад; аммо имконияти пурсидани он ки чаро обхезӣ махсусан дар ҷойи муайян ҷамъ мешавад, чаро баъзе маҳаллаҳо аз дигарон бештар зарар мебинанд ва шароити физикӣ ва иҷтимоӣ якҷоя чӣ гуна хатар ба вуҷуд меоранд, маҳдудтар бошад.

Ҳодисаи обхезӣ аз табиати худ фазоӣ аст. Ҷойи ҷамъ шудани об, баландӣ, дренаж, истифодаи замин, сохтори ҷойгиршавӣ, зерсохтор ва фаъолияти ҳаррӯзаи одамон бо ҷойгиршавӣ алоқаманданд. Аз ин рӯ муаллифон санҷиданд, ки агар таълими обхезӣ ба ҷои танҳо омӯзондани шарҳи умумии ҳодиса ба таҳқиқи минтақаҳои мушаххаси обхезии шаҳри худ аз ҷониби хонандагон бо истифода аз далелҳо асос ёбад, оё ин барои тафаккури фазоӣ ва малакаҳои таҳқиқоти ҷуғрофӣ муфид хоҳад буд ё не.

Ду саволи таҳқиқот

Омӯзиши Лоиҳавӣ бо Таҳқиқоти Ҷуғрофӣ (GI-PjBL) Чист?

Омӯзиши Лоиҳавӣ бо Таҳқиқоти Ҷуғрофӣ (GI-PjBL) модели ҳамгирошудаи таълимиест, ки панҷ амали таҳқиқоти ҷуғрофиро дар марҳилаҳои банақшагирӣ, иҷро ва гузоришдиҳӣ/арзёбии омӯзиши лоиҳавӣ ҷой медиҳад; дар ин таҳқиқот хонандагон саволҳо тартиб доданд, додаҳои ҷуғрофӣ ҷамъ карданд, додаҳоро визуалӣ карданд, далелҳои худро сохтор доданд ва бозёфтҳои худро оид ба мушкилоти обхезии шаҳри худ пешниҳод намуданд.

Панҷ марҳилаи таҳқиқоти ҷуғрофӣ

1. Ask geographic question: Саволи ҷуғрофӣ додан.
2. Acquire geographic resource: Манбаъ ё додаи ҷуғрофӣ ба даст овардан.
3. Visualize geographic data: Додаҳои ҷуғрофиро визуалӣ кардан.
4. Create a storyboard about the result: Сохтор додани тарзи баён кардани натиҷаҳо.
5. Act upon geographic knowledge: Истифодаи дониши ҷуғрофӣ барои пешниҳод, қарор ё тавлиди натиҷа.

Ин панҷ марҳила дар GI-PjBL чӣ гуна ба лоиҳа ҷой дода шуданд?

Дахолат чӣ қадар давом кард?

Дахолати GI-PjBL дар як семестри соли таҳсили 2023/2024 ду ҳафта давом кард. Ҳар яке аз чор ҷаласаи синфӣ 90 дақиқа буд. Ду ҷаласаи аввал ба банақшагирӣ, ҷаласаи сеюм ба коркарди додаҳо ва омода кардани постер, ҷаласаи чорум ба пешниҳод ва бозандешӣ/арзёбӣ бахшида шуд.

Илова бар ин, гурӯҳҳои кории гурӯҳи таҷрибавӣ берун аз вақти дарс дар маҳаллаҳои аз обхезӣ осебдидае, ки ба онҳо таъин шуда буд, тақрибан се соат кори саҳроӣ анҷом доданд. Муҳаққиқ кори саҳроиро ҳамроҳӣ кард.

Гурӯҳи назоратӣ маҳз чӣ кор кард?

Гурӯҳи назоратӣ аз ҷониби омӯзгори муқаррарии ҷуғрофияи мактаб, дар ҳамон чор ҷаласа ва бо ҳамон мавзӯи обхезӣ/ҳадафҳои омӯзишӣ, тавассути таълими мустақим омӯзонида шуд. Хонандагон шарҳҳои омӯзгорро пайгирӣ карданд, мақолаҳои академиро баррасӣ ва онҳоро дар постерҳои илмӣ ҷамъбаст карданд. Аммо вазифаи назоратӣ аз хонандагон ҷамъоварии далели фазоӣ аз минтақаи худ ё таҳлили ин далелҳоро талаб накард.

Омӯзиши вобаста ба маҳал дар ин ҷо чӣ маъно дорад?

Омӯзиши вобаста ба маҳал мушкили ҷуғрофиро бо макони воқеие, ки хонанда дар он зиндагӣ мекунад ё бевосита дучор шуда метавонад, мепайвандад. Дар ин таҳқиқот гурӯҳҳои таҷрибавӣ минтақаҳои гуногуни аз обхезӣ осебдидаи шаҳри Малангро омӯхтанд. Азбаски минтақаи кори ҳар гурӯҳ гуногун буд, ба ҷои такрор кардани сабабҳои обхезӣ бо як шарҳи умумӣ онҳо бояд шароити физикӣ ва иҷтимоии ҳамон минтақаро арзёбӣ мекарданд.

Хонандагон дар мусоҳибаҳо бо сокинони маҳаллӣ омӯхтанд, ки обхезӣ ба хонаводаҳо, манбаъҳои рӯзгузаронӣ ва ҳаракати ҳаррӯза чӣ гуна таъсир мерасонад; дар мушоҳидаҳои саҳроӣ шароити физикӣ, аз ҷумла баландӣ ва дренажро баррасӣ карданд. Муаллифон муҳокима мекунанд, ки чунин сохтор метавонад ба якҷоя андешидани ҷанбаҳои физикӣ ва иҷтимоӣ кӯмак кунад.

Тафаккури фазоӣ чиро фаро мегирад?

Санҷиши тафаккури фазоии таҳқиқот ба таснифи Jo ва Bednarz асос ёфта, се ҷузъро якҷоя баррасӣ мекунад:

• Мафҳумҳои фазоӣ: сохторҳои мафҳумӣ, аз ҷумла ҷойгиршавӣ, тақсимот ва робитаи фазоӣ.
• Воситаҳои намоиш: қобилияти истифодаи харита, WebGIS ва дигар намоишҳои фазоӣ.
• Равандҳои мулоҳиза: барқарор кардани робита байни намунаҳои фазоии мушоҳидашуда ва тавлиди шарҳи ҷуғрофӣ.

Ин фарқ муҳим аст; муҳаққиқон кӯшиш кардаанд на танҳо истифода бурда тавонистани харита, балки мафҳуми фазоӣ, намоиш ва мулоҳизаро якҷоя арзёбӣ кунанд.

Эътиборнокӣ ва боэътимодии санҷиши тафаккури фазоӣ

Тафаккури фазоӣ бо санҷише иборат аз панҷ саволи кушода чен карда шуд. Эътиборнокии муҳтаво аз ҷониби се коршинос — ду омӯзгори таълими ҷуғрофия ва як омӯзгори ботаҷрибаи ҷуғрофия — баррасӣ шуд. Коршиносон мувофиқати бандҳоро дар миқёси панҷдараҷа арзёбӣ карданд ва Aiken's V=0,83–1,00 арзишҳо дар ин фосила ба даст омаданд.

Санҷиш инчунин дар як синфи Grade XII, ки иштирокчии асосии таҳқиқот набуд, ба таври пилотӣ татбиқ шуд. Коррелятсияҳои Pearson-и банд–маҷмӯи панҷ банд мутаносибан 0,818; 0,804; 0,740; 0,745 ва 0,885 гузориш шуданд. Арзиши критикии истифодашуда дар манбаъ 0,355 аст ва азбаски ҳамаи коррелятсияҳо дар сатҳи p<0,001 аҳамиятнок буданд, ҳамаи панҷ банд нигоҳ дошта шуданд.

Ҳамоҳангии дохилии санҷиш Cronbach's alpha=0,853 гузориш шудааст. Ин коэффитсиент нишондиҳандаи ҳамоҳангии дохилист, ки то чӣ андоза ҷавобҳои бандҳо оид ба як сохтори ченкунӣ ҳамзамон тағйир меёбанд; таҳқиқот онро боэътимодии қобили қабул арзёбӣ кардааст.

Малакаҳои ҷуғрофӣ чӣ гуна мушоҳида шуданд?

Манбаъ панҷ малакаи ҷуғрофиро аз равиши Geography for Life ба нишондиҳандаҳои рафторӣ табдил додааст:

1. Саволҳои ҷуғрофӣ додан,
2. маълумоти ҷуғрофӣ ба даст овардан,
3. маълумоти ҷуғрофиро тартиб додан,
4. маълумоти ҷуғрофиро таҳлил кардан,
5. ба саволҳои ҷуғрофӣ ҷавоб додан.

Ҳар нишондиҳанда аз 1 то 4 хол дода шуд: 1 нишон медиҳад, ки рафтор ҳанӯз намоён нест, 4 бошад онро пайваста нишон доданро ифода мекунад. Ҷамъи панҷ нишондиҳанда дар фосилаи 5–20 аст ва баъдан ба миқёси 0–100 табдил дода шудааст.

Боэътимодии байни баҳогузорон чӣ гуна санҷида шуд?

Омӯзгори дуюми ҷуғрофияи мактаб маҳсулоти лоиҳавии 11 хонандаи тасодуфӣ интихобшударо бо ҳамон рубрика мустақилона баҳогузорӣ кард. Ин зернамуна тақрибан %30-и хонандагонро ташкил медиҳад. Барои мувофиқати байни баҳогузорон ICC(2,1)=0,84 ва фосилаи эътимоди %95 [0,52; 0,95] гузориш шудааст.

Манбаъ ин мувофиқатро хуб арзёбӣ мекунад, аммо васеъ будани фосилаи эътимодро ба хурд будани зернамуна нисбат медиҳад. Илова бар ин, ин санҷиши баҳогузори дуюм ба маҳсулоти лоиҳа дахл дорад; мушоҳидаҳои раванди дарсро муҳаққиқи асосӣ танҳо баҳогузорӣ кардааст.

Афзоиши Нормализатсияшуда (N-gain) Чиро Чен Мекунад?

Афзоиши нормализатсияшуда (N-gain) ченаки афзоишест, ки зиёдшавии воқеии холи хонандаро аз пешсанҷиш то пассанҷиш нисбат ба ҳадди аксари афзоиши имконпазире, ки пас аз холи пешсанҷиш метавонад ба даст орад, миқёс мекунад; дар ин таҳқиқот барои муқоисашаванда кардани холҳои пешсанҷиш ва пассанҷиши тафаккури фазоӣ бо дарназардошти фарқҳои сатҳи ибтидоӣ истифода шудааст.

Формулаи дар манбаъ истифодашуда чунин аст:

\[ N\text{-gain}=\frac{\text{son-test}-\text{ön-test}}{100-\text{ön-test}} \]

Сурат, холи воқеан бадастовардаи хонандаро нишон медиҳад. Масалан, агар хонанда аз 60 ба 75 боло равад, афзоиши воқеӣ 15 хол аст.

Махраҷ, ҳадди аксари холест, ки хонанда назариявӣ метавонад аз холи ибтидоӣ то 100 ба даст орад. Дар ҳамин мисол 100−60=40 хол имконияти рушди имконпазир мавҷуд аст.

Бинобар ин N-gain кӯшиш мекунад на танҳо ба саволи «чанд хол боло рафт?», балки ба саволи «хонанда чӣ қадар аз имконияти рушди дар оғоз доштааш истифода бурд?» ҷавоб диҳад. Дар ин таҳқиқот тағйирёбандаи тафаккури фазоӣ, ки дар муқоисаҳои минбаъдаи гурӯҳӣ истифода мешавад, афзоиши холи хом не, балки ҳамин афзоиши нормализатсияшуда мебошад.

Кадом санҷиши оморӣ барои чӣ истифода шуд?

Муҳаққиқон баъд аз санҷидани хусусиятҳои тақсимоти ҳар тағйирёбанда усули муқоисаи параметрӣ ё ғайрипараметриро интихоб карданд.

Ҳамаи таҳлилҳо бо SPSS 26 for Windows анҷом дода шудаанд.

Дар ҷадвалҳои манбаъ баъзе арзишҳои p ҳамчун «0,000» нишон дода мешаванд. Ин маънои онро надорад, ки p аз ҷиҳати математикӣ дақиқ сифр аст; ин натиҷаи гирдкунии SPSS аст ва дар гузориши илмӣ бояд ҳамчун p<0,001 тафсир карда шавад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот озмоиши назоратии рандомизатсияшуда нест. Ду синфи мавҷуда бо номи XI-7 ва XI-8 ба таври мақсаднок интихоб шуданд. Азбаски манбаъ дар ҷадвали дахлдор равшан нишон намедиҳад, ки кадоме аз ин ду синф бо номи XI-7 ё XI-8 ҳамчун таҷрибавӣ/назоратӣ таъин шудааст, Verianla ин мутобиқатро эҷод намекунад.

Оё гурӯҳҳо дар оғоз монанд буданд?

Манбаъ миёнаҳои имтиҳони қаблии бахши ҷуғрофияро барои XI-7 ҳамчун 81 ва барои XI-8 ҳамчун 83 медиҳад. Қабул шудааст, ки ин танҳо нишондиҳандаи тахминии баробарии ибтидоӣ буда метавонад ва пешсанҷишҳои асосии тафаккури фазоӣ низ муқоиса шудаанд.

Дар пешсанҷиш миёнаи гурӯҳи таҷрибавӣ 58,4 (SS=7,9), миёнаи гурӯҳи назоратӣ 57,1 (SS=8,3) гузориш шудааст. Фарқ аҳамиятнок нест: t=0,68, sd=70, p=0,497. Ин натиҷа монанд будани холҳои ибтидоии тафаккури фазоии ду гурӯҳро дастгирӣ мекунад; аммо воқеияти тасодуфӣ таъин нашудани синфҳои мавҷударо бартараф намекунад.

Тақсимоти категориявии холҳои тафаккури фазоӣ

Дар ҳар ду синф аз пешсанҷиш ба пассанҷиш гузариш ба категорияҳои баландтар мушоҳида мешавад. Аммо тақсимоти пассанҷиш яксон нест. Дар гурӯҳи таҷрибавӣ дар категорияи 41–55 ё поёнтар хонанда намонд ва 7 хонанда (%19) ба категорияи 86–100 “excellent” расиданд. Дар гурӯҳи назоратӣ 4 хонанда (%11) аз 56 хол поён монданд ва ҳеҷ хонанда ба категорияи 86–100 нарасид.

Фарқ дар се ҷузъи тафаккури фазоӣ

Ин натиҷа нишон медиҳад, ки фарқи гурӯҳӣ танҳо аз як ҷузъи тафаккури фазоӣ ба вуҷуд наомадааст. Аммо манбаъ дар Ҷадвали 6 барои ҳар ҷузъ арзиши p медиҳад, вале омори U ё андозаҳои ҷудогонаи таъсирро гузориш намедиҳад; Verianla ин арзишҳоро тахмин намекунад.

Муқоисаи умумии N-gain

Манбаъ ин натиҷаро ҳамчун он тафсир мекунад, ки гурӯҳи таҷрибавӣ дар тафаккури фазоӣ нисбат ба гурӯҳи назоратӣ афзоиши нормализатсияшудаи бештар нишон додааст ва арзиши \(r≈0,35\)-ро таъсири андозаи миёна меномад.

Тақсимоти малакаҳои ҷуғрофӣ

Дар ҳамаи панҷ нишондиҳандаи ҷудогонаи малака муқоисаҳои Mann–Whitney U дар сатҳи p<0,001 ба фоидаи гурӯҳи таҷрибавӣ фарқи аҳамиятнок нишон доданд: саволи ҷуғрофӣ додан, маълумоти ҷуғрофӣ ба даст овардан, маълумоти ҷуғрофиро тартиб додан, маълумоти ҷуғрофиро таҳлил кардан ва ба саволи ҷуғрофӣ ҷавоб додан.

Санҷиши умумии малакаҳои ҷуғрофӣ

Баробарии дисперсияҳо барои холи умумии малакаҳои ҷуғрофӣ бо санҷиши Levene баррасӣ шуда, F=0,827, p=0,366 ба даст омадааст. Натиҷаи t-санҷиши намунаҳои мустақил t(70)=22,026, p<0,001 дода шудааст.

Манбаъ барои ин фарқ тақрибан Cohen's d≈5,3 гузориш мекунад. Cohen's d андозаи стандартии таъсир аст, ки фарқи байни миёнаҳои ду гурӯҳро дар миқёси каҷравии стандартии муштарак ифода мекунад. Арзиши тақрибан 5,3 фавқулода калон аст ва бинобар ин бояд ҳамроҳ бо огоҳии худи манбаъ хонда шавад.

Малакаҳои ҷуғрофӣ танҳо ҳангоми дахолат аз ҷониби муҳаққиқ мушоҳида шуданд ва пеш аз дахолат ҳамон миқёси малака истифода нашуд. Илова бар ин, омӯзгори гурӯҳи таҷрибавӣ ва мушоҳидагари раванд як шахс буд; гурӯҳи назоратиро омӯзгори дигар роҳбарӣ кард. Шарти таҷрибавӣ ҳамзамон якчанд ҷузъеро дар бар мегирифт, ки дар шарти назоратӣ набуданд, аз ҷумла кори саҳроӣ, кори гурӯҳӣ ва воситаҳои рақамии фазоӣ. Бо ин сабабҳо арзиши \(d≈5,3\)-ро ҳамчун таъсири софи сабабии як ҷузъи GI-PjBL ё афзоиши малакаи пешсанҷиш–пассанҷиш тафсир кардан мумкин нест.

Хонандагон дар бораи GI-PjBL чӣ фикр карданд?

Дар пурсишномаи 15-бандии чордараҷаи Likert, ки танҳо ба гурӯҳи таҷрибавӣ дода шуд, ҷавобҳои умумӣ мусбат буданд. Ҳамоҳангии дохилии миқёс Cronbach's alpha=0,86, миёнаи умумӣ M=3,24 ва каҷравии стандартӣ SS=0,41 гузориш шудааст.

Банди дорои холи пасттарин ба кофӣ будани вақти мавҷуда дахл дошт ва M=2,71 гирифт. Ин натиҷа нишон медиҳад, ки талаботи вақт барои GI-PjBL бояд дар татбиқи таълим ба назар гирифта шавад.

Манбаъ ҳамчунин мегӯяд, ки азбаски хонандагон бо усуле рӯ ба рӯ шуданд, ки аз таълими мустақими маъмулии онҳо хеле фарқ мекард, таъсири навгонӣ пурра истисно карда намешавад. Ба гуфтаи муҳаққиқон, дахолати дарозтар ё пассанҷиши таъхиршуда метавонад барои беҳтар ҷудо кардани таъсири усул аз таъсири навгонӣ кӯмак кунад.

Чаро постерҳои гурӯҳи таҷрибавӣ дигар хел шарҳ дода шуданд?

Муаллифон қайд мекунанд, ки дар постерҳои гурӯҳи таҷрибавӣ намудҳои гуногуни далел якҷоя шудаанд ва мушкилоти обхезӣ бо минтақаҳои мушаххас пайваст шудаанд; постерҳои назоратӣ бошад тавсифитар монда, шароитҳое чун боришот/дренажро камтар бо осебпазирии ҷойҳои мушаххас мепайвастанд.

Аммо манбаъ ин муқоисаи постерҳоро бо таҳлили низомманди муҳтаво миқдорӣ накардааст. Муаллифон равшан мегӯянд, ки ин муқоиса ба хондани худи онҳо аз постерҳо асос ёфтааст. Аз ин рӯ фарқи постерҳо мушоҳидаи сифатии дастгиркунанда аст; набояд ҳамчун натиҷаи мустақили миқдорӣ истифода шавад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Байни миёнаҳои пешсанҷиши тафаккури фазоии гурӯҳҳои таҷрибавӣ ва назоратӣ фарқи аҳамиятнок ёфт нашуд.
• Ҳар ду гурӯҳ дар пассанҷиш ба категорияҳои баландтари тафаккури фазоӣ ҳаракат карданд.
• Афзоиши нормализатсияшудаи тафаккури фазоии гурӯҳи GI-PjBL аз гурӯҳи назоратӣ ба таври аҳамиятнок баландтар буд.
• Дар ҳамаи се нишондиҳанда — мафҳумҳои фазоӣ, воситаҳои намоиш ва равандҳои мулоҳиза — байни гурӯҳҳо фарқи аҳамиятнок ёфт шуд.
• Дар ҳамаи панҷ малакаи ҷуғрофии ҳангоми дахолат мушоҳидашуда гурӯҳи таҷрибавӣ холи баландтар нишон дод.
• %78-и гурӯҳи таҷрибавӣ дар категорияи малакаҳои ҷуғрофии дараҷаи баланд тасниф шуд.
• Хонандагони гурӯҳи таҷрибавӣ мушоҳидаи саҳроӣ, мусоҳиба бо сокинони маҳаллӣ ва манбаъҳои рақамии додаҳои ҷуғрофиро якҷоя истифода бурданд.
• Дар пурсишномаи гурӯҳи таҷрибавӣ GI-PjBL дар маҷмӯъ мусбат арзёбӣ шуд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Нишон дода нашудааст, ки GI-PjBL дар ҳамаи гурӯҳҳои хонандагон ҳамон таъсирро ба вуҷуд меорад.
• Исбот нашудааст, ки дар дигар мактабҳо, дигар шаҳрҳо ё дигар намудҳои офат натиҷаи ҳамон андоза ба даст меояд.
• Ҷудо карда нашудааст, ки тамоми фарқи малакаҳои ҷуғрофӣ танҳо аз модели GI-PjBL ба вуҷуд омадааст.
• Гуфтан мумкин нест, ки малакаҳои ҷуғрофӣ нисбат ба пеш аз дахолат ба андозаи \(d≈5,3\) афзудаанд; барои ин тағйирёбанда пешсанҷиш вуҷуд надорад.
• Санҷида нашудааст, ки натиҷаҳои омӯзиш пас аз ҳафтаҳо ё моҳҳои дахолат устувор мемонанд.
• Саҳми ҷудогонаи кори саҳроӣ, истифодаи WebGIS/InaRisk, кори гурӯҳӣ ва таъсири омӯзгор аз ҳам ҷудо карда нашудааст.
• Нишон дода нашудааст, ки муносибати мусбати хонандагони гурӯҳи таҷрибавӣ пурра аз муҳтавои усул сарчашма мегирад; таъсири навгонӣ истисно нашудааст.
• Бартарии постерҳои гурӯҳи таҷрибавӣ бо таҳлили мустақил ва низомманди муҳтаво исбот нашудааст.

Оё Ин Таҳқиқот Таъсири Қатъии Сабабии GI-PjBL-ро Исбот Мекунад?

Не. Таҳқиқот дар ду синфи мавҷудае, ки холҳои ибтидоии тафаккури фазоиашон монанд буданд, фарқи қавии гурӯҳиро нишон медиҳад: гурӯҳи GI-PjBL афзоиши баландтари тафаккури фазоӣ ва малакаҳои ҷуғрофии бештар мушоҳидашударо нишон дод. Аммо азбаски таъини тасодуфии инфиродӣ анҷом нашудааст, танҳо як мактаб истифода шудааст, гурӯҳҳои таҷрибавӣ ва назоратӣ аз ҷиҳати омӯзгор/саҳро/технология/кори гурӯҳӣ дар якчанд самт фарқ мекарданд ва малакаҳои ҷуғрофӣ танҳо ҳангоми дахолат аз ҷониби муҳаққиқ-омӯзгор мушоҳида шуданд, гуфтан мумкин нест, ки GI-PjBL сабаби ягона ва қатъии ҳамаи фарқҳо аст.

Маҳдудиятҳои асосии таҳқиқот

Як мактаб ва ду синфи мавҷуда: Иштирокчиён танҳо аз ду синфи Grade XI-и ҳамон мактаб буданд. Намуна барои намояндагӣ кардани аҳолии васеи хонандагон ба таври тасодуфӣ интихоб нашудааст.

Интихоби мақсадноки синф: Синфҳои XI-7 ва XI-8 ба таври мақсаднок интихоб шуданд. Гарчанде санҷишҳои ибтидоӣ монандиро дастгирӣ мекунанд, мувозинат шудани ҳамаи омилҳои номаълуми омехтакунандае, ки рандомизатсия таъмин мекард, кафолат дода намешавад.

Дахолати кӯтоҳ: Дахолат ду ҳафта ва чор ҷаласаи синфӣ давом кард. Пойдории дарозмуддати омӯзиш санҷида нашудааст.

Нақши дугонаи омӯзгор–муҳаққиқ: Муҳаққиқи асосӣ ба гурӯҳи таҷрибавӣ дарс дод ва малакаҳои ҷуғрофиро мушоҳида кард. Манбаъ бинобар ин равшан мегӯяд, ки ғарази мушоҳидагарро пурра истисно кардан мумкин нест.

Омӯзгорони гуногун: Синфи назоратиро омӯзгори муқаррарии ҷуғрофияи мактаб роҳбарӣ кард. Аз ин рӯ фарқи гурӯҳӣ метавонад на танҳо модели таълим, балки фарқи байни омӯзгоронро низ дар бар гирад.

Барои малакаҳои ҷуғрофӣ пешсанҷиш нест: Азбаски малакаҳо танҳо ҳангоми таълим чен шуданд, андозаи «рушди малака» нисбат ба оғоз ҳисоб карда намешавад.

Бисёрҷузъӣ будани бастаи дахолат: Гурӯҳи таҷрибавӣ ҳамзамон кори саҳроӣ, мусоҳиба бо сокинони маҳаллӣ, кори гурӯҳӣ, InaRisk/Google Earth/WebGIS ва истеҳсоли лоиҳаро истифода бурд. Бо ин тарҳ ҷудо кардани саҳми ҳар ҷузъ имконнопазир аст.

Таъсири навгонӣ: Хонандагон бо шакли нави таълиме рӯ ба рӯ шуданд, ки ба он одат надоштанд. Хусусан дар муносибатҳои мусбати хонандагон маълум нест, ки таъсири пойдори педагогии усул аз шавқи нав будан то чӣ андоза ҷудо шудааст.

Пассанҷиши таъхиршуда нест: Маълум нест, ки афзоиши тафаккури фазоӣ пас аз дахолат идома мекунад ё не.

Таҳлили низомманди муҳтавои постерҳо анҷом нашудааст: Муқоисаи сифатии постерҳои таҷрибавӣ ва назоратӣ ба хондани муҳаққиқон асос ёфтааст.

Пешниҳодҳои муаллифон барои таҳқиқоти оянда

Манбаъ тавсия медиҳад, ки дар мактабҳои гуногун ва бо баҳогузорони мустақил такрори таҳқиқот анҷом дода шавад, боэътимодии мушоҳидагар қавитар чен карда шавад, малакаҳои ҷуғрофӣ пеш аз дахолат алоҳида арзёбӣ шаванд ва пассанҷишҳои таъхиршуда илова гарданд.

Муаллифон инчунин ду саволи муҳими кушодаро мегузоранд: оё афзоиши тафаккури фазоӣ дар тӯли вақт боқӣ мемонад ва оё вохӯрӣ бо шахсони аз обхезӣ осебдида вазнеро, ки хонандагон дар шарҳи хатар ба омилҳои физикӣ ва иҷтимоӣ медиҳанд, тағйир медиҳад.

Саволи кушодаи дигар ин аст, ки таҳқиқоти ҷуғрофии ба макони мушаххас пайвастшуда хонандагонро то чӣ андоза ба шароити нав омода мекунад. Таҳқиқоти мавҷуда ин интиқолро мустақиман насанҷидааст.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Investigating the Flood-Prone City: Geographical Inquiry-Project-Based Learning, Spatial Thinking, and Geography Skills in Indonesian Secondary Education

Муаллифон: Lubna, Alfyananda Kurnia Putra, Lindah Roziani Jamru, Adi Jafar.

Тартиби муаллифон: Тартиби манбаъ бетағйир нигоҳ дошта шудааст.

Саҳми баробар: Дар PDF изҳорот дар бораи муаллифии якуми баробар ё саҳми баробар мавҷуд нест.

Муаллифи масъул: Lubna.

Аффилиатсия 1: SDIT Al-Uswah, Pamekasan, Indonesia.

Аффилиатсия 2: Department of Geography, Universitas Negeri Malang, Malang, Indonesia.

Аффилиатсия 3: Faculty of Social Sciences and Humanities, Universiti Malaysia Sabah, Sabah, Malaysia.

Мутобиқати муаллиф–аффилиатсия: Lubna — Аффилиатсия 1; Alfyananda Kurnia Putra — Аффилиатсия 2; Lindah Roziani Jamru ва Adi Jafar — Аффилиатсия 3.

Маҷалла: Future Space: Studies in Geo-Education.

Навъи нашр: Scientific Paper; таҳқиқоти таълимии ниматаҷрибавӣ бо гурӯҳи назоратии ғайриэквивалентӣ.

Ҷилд / шумора: Vol. 03, No. 04 (2026).

Саҳифаҳо: 448–465.

DOI: 10.69877/fssge.v3i4.125.

Пайванди расмии DOI: https://doi.org/10.69877/fssge.v3i4.125

E-ISSN: 3031-9927.

P-ISSN: 3032-6974.

Санаи ирсоли мақола: 15 Феврал 2026.

Санаи боркунии бозбинӣ: 10 Август 2026.

Санаи қабули ниҳоӣ: 21 Сентябр 2026.

Санаи нашр: PDF танҳо маълумоти шумораи соли 2026-ро медиҳад; сабти библиографии Garuda санаи 3 Октябр 2026-ро номбар мекунад.

Ношир: Дар қисми намоёни библиографии PDF номи ношир навишта нашудааст; сабти библиографии Garuda ношири маҷалларо ҳамчун CV Bumi Spasial нишон медиҳад.

Ҳолати тақриз: Мақолаи нашршудаи маҷалла аст; PDF санаҳои ирсол, бозбинӣ ва қабули ниҳоиро медиҳад. Тавсифи библиографии маҷалла раванди академии тақризшавандаро нишон медиҳад.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution 4.0 International, CC BY 4.0.

Ҷойи асосии таҳқиқот: State Senior High School (SMAN) 8, Malang City, East Java, Indonesia.

Сатҳи таҳсил: Grade XI.

Давраи академӣ: Як семестри соли таҳсили 2023/2024, Merdeka Curriculum.

Намуна: Дар ду синфи мавҷуда ҳамагӣ 72 хонанда; таҷрибавӣ n=36, назоратӣ n=36.

Интихоби синф: Интихоби мақсаднок.

Дахолат: Ду ҳафта; чор ҷаласаи 90-дақиқаӣ; дар гурӯҳи таҷрибавӣ илова бар ин барои ҳар гурӯҳ тақрибан се соат кори саҳроӣ.

Гурӯҳи таҷрибавӣ: GI-PjBL; таҳқиқоти саҳроӣ дар минтақаҳои маҳаллии обхезӣ, мусоҳиба бо сокинон, манбаъҳои рақамӣ/омории додаҳо, постер ва пешниҳоди шифоҳӣ.

Гурӯҳи назоратӣ: Таълими мустақим бо омӯзгори муқаррарии ҷуғрофияи мактаб; ҳамон мавзӯи обхезӣ ва ҳадафҳои омӯзишӣ; баррасии мақола ва ҷамъбасти постери илмӣ.

Ченкунии тафаккури фазоӣ: Панҷ саволи кушода оид ба обхезӣ; мафҳумҳои фазоӣ, воситаҳои намоиш ва равандҳои маърифатии мулоҳиза бар пояи таксономияи тафаккури фазоии Jo ва Bednarz.

Эътиборнокии муҳтаво: Се коршинос; Aiken's V=0,83–1,00.

Эътиборнокии банд: Коррелятсияҳои Pearson-и банд–маҷмӯъ 0,818; 0,804; 0,740; 0,745; 0,885; r-и критикӣ=0,355; ҳамаи бандҳо p<0,001.

Ҳамоҳангии дохилии санҷиши тафаккури фазоӣ: Cronbach's alpha=0,853.

Ченкунии малакаҳои ҷуғрофӣ: Панҷ нишондиҳандаи рафторӣ, ҳар яке 1–4 хол; табдил додани маҷмӯи 5–20 хол ба миқёси 0–100.

Боэътимодии баҳогузори маҳсулоти лоиҳа: 11 хонандаи тасодуфӣ интихобшуда, ICC(2,1)=0,84, %95 GA [0,52; 0,95].

Мушоҳидаи раванд: Танҳо аз ҷониби муҳаққиқи асосӣ анҷом дода шудааст.

Пурсишномаи андешаи хонанда: Танҳо гурӯҳи таҷрибавӣ; 15 банд; миқёси чордараҷаи Likert; Cronbach's alpha=0,86; M=3,24; SS=0,41.

N-gain: \((son\text{-}test-ön\text{-}test)/(100-ön\text{-}test)\).

Нармафзори оморӣ: SPSS 26 for Windows.

Муқоисаи умумии N-gain-и тафаккури фазоӣ: Mann–Whitney U=386,0; Z=-2,95; p=0,003; r≈0,35.

Муқоисаи умумии малакаҳои ҷуғрофӣ: t(70)=22,026; p<0,001; манбаъ тақрибан Cohen's d≈5,3 гузориш мекунад.

Мушкили манбаъ оид ба тасдиқи этикӣ: Дар ҷумлаи тасдиқи этикии PDF ба ҷои номи муассиса/кумитаи этикӣ ва рақами тасдиқ ҷойгузинҳои “[name of ethics committee or institution]” ва “[number]” боқӣ мондаанд. Аз ин рӯ кумитаи воқеӣ ва рақами тасдиқро аз манбаъ санҷидан имконнопазир аст.

Розигии иштирокчиён: Манбаъ мегӯяд, ки аз директори мактаб иҷозат гирифта шудааст; азбаски иштирокчиён ноболиғ буданд, аз волидон ё васиён розигии хаттии огоҳона ва аз хонандагон assent/тасдиқи иштироки ихтиёрӣ гирифта шуд; додаҳо пеш аз таҳлил беном карда шуданд.

Маблағгузорӣ: Дар манбаъ изҳороти алоҳидаи маблағгузорӣ мавҷуд нест; аз ин «маблағгузорӣ набуд» хулоса бароварда намешавад.

Дастрасии додаҳо: Дар манбаъ изҳороти алоҳидаи дастрасии додаҳо мавҷуд нест.

Бархӯрди манфиатҳо: Дар манбаъ изҳороти алоҳидаи бархӯрди манфиатҳо мавҷуд нест.

CRediT/саҳмҳои муаллифон: Дар манбаъ изҳороти алоҳидаи саҳми CRediT мавҷуд нест; тарҷумаи ҳоли муаллифон дар саҳифаи охир ҳамчун изҳороти саҳм тафсир нашудааст.

Маҳдудияти асосии тафсир: Барои тафаккури фазоӣ тарҳи пешсанҷиш/пассанҷиш вуҷуд дорад; барои малакаҳои ҷуғрофӣ вуҷуд надорад. Аз ин рӯ ду навъи натиҷа набояд ба як шакл ҳамчун «афзоиш» тафсир шаванд.

Омилҳои асосии омехтакунанда: Омӯзгорони гуногун, кори саҳроӣ дар гурӯҳи таҷрибавӣ, истифодаи воситаҳои рақамӣ, кори гурӯҳӣ ва нақши дугонаи муҳаққиқ-омӯзгор/мушоҳидагар.

Маҳдудияти дарозмуддат: Азбаски пассанҷиши таъхиршуда анҷом нашудааст, пойдории афзоишҳо маълум нест.