Кашфи Гео-Виртуалии Вулканизм (Geo-Virtual Volcanism Exploration, GVVE) — Муҳити Виртуалии Омӯзишӣ (Virtual Learning Environment, VLE)-и вебасосест, ки дар Spatial.io кор мекунад ва имкон медиҳад равандҳои вулкании Mount Kelud ва атрофи он тавассути моделҳои 3D, кашфи виртуалии 360 дараҷа, харитаҳои рақамӣ, аниматсияҳо ва муҳтавои мултимедиявӣ омӯхта шаванд. Ҳадафи таҳқиқот ин аст, ки GVVE на танҳо ҳамчун намоишгари муҳтавои рақамӣ, балки ҳамчун дастгирии таълимӣ чӣ гуна сохта шуда метавонад, то хонандагонро аз шинохти содаи фазоӣ ба вазифаҳои мураккабтари тасвири фазоӣ, мулоҳизаронӣ ва табдилдиҳӣ роҳнамоӣ кунад.

Таҳқиқот як кори Research and Development (R&D) мебошад ва дар раванди таҳияи маҳсулот равиши ADDIE истифода шудааст. Қисми амалии таҳқиқот бо хонандагон дар мактаби SMA Negeri 1 Kediri City-и Индонезия бо 31 хонандаи 16-17-солаи синфи XI дар самти илмҳои иҷтимоӣ/география гузаронида шудааст. Хонандагон бо интихоби мақсаднок интихоб шудаанд; сабаби интихоб ин буд, ки онҳо қаблан бахши “Динамикаи литосфера ва таъсири он ба ҳаёт”-ро анҷом дода буданд. Маҳсулоти таҳияшуда инчунин аз ҷониби як мутахассиси медиа ва як мутахассиси фан/мавод арзёбӣ шуда, баъдан ба татбиқи омӯзгор ва хонанда гузаронида шудааст.

Дар манбаъ арзёбии мутахассиси медиа %83, арзёбии мутахассиси мавод %88,6, арзёбии татбиқии омӯзгори/омӯзгорони география %91,1 ва арзёбии 31 хонанда %86,6 гузориш шудааст. Тибқи таснифоти истифодашуда дар таҳқиқот, фосилаи %76-100 ба категорияи баландтарини мувофиқат дохил мешавад. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки GVVE дар контексти баррасишуда ҳамчун муҳити омӯзишии қобили истифода ва татбиқшаванда мусбат арзёбӣ шудааст.

Бо вуҷуди ин, ин фоизҳо бевосита маънои “қобилияти тафаккури фазоии хонандагон ба ҳамин миқдор зиёд шуд”-ро надоранд. Дар таҳқиқот муқоисаи пешозмоиш-пасозмоиш дар асоси санҷиши стандартизатсияшудаи дастоварди тафаккури фазоӣ, гурӯҳи назоратӣ, тақсимоти тасодуфии таҷрибавӣ, арзиши p ё андозаи таъсир вуҷуд надорад. Далели қавии мустақими миқдории таҳқиқот асосан ба мувофиқати маҳсулот, дарки корбар ва татбиқшавандагӣ дахл дорад; пешрафт дар тафаккури фазоӣ бошад, тавассути мушоҳидаҳо, ҷавобҳои хонандагон ва тафсирҳои сифатии муаллиф муҳокима мешавад.

Дар хулосаи манбаъ гуфта мешавад, ки хонандагон аз нигоҳи “таҳлили автономии фазоии 3D” %87,5 муваффақият нишон додаанд. Аммо ҳангоми баррасии муфассали Ҷадвали 10 дида мешавад, ки арзиши %87,5 аз миёнаи 3,5/4-и банди худбаҳодиҳии навъи Likert гирифта шудааст, ки ба гуфтаи хонандагон “муҳити омӯзишӣ ба таҳлили маводи вулканизм кумак мекунад”. Аз ин рӯ, %87,5 бояд на ҳамчун фоизи муваффақияти имтиҳони мустақили иҷроиш, балки ҳамчун холи дастгирии таҳлилие, ки хонандагон эҳсос кардаанд, тафсир шавад.

Кашфи Гео-Виртуалии Вулканизм (GVVE) Чист?

Кашфи Гео-Виртуалии Вулканизм (GVVE) муҳити виртуалии омӯзиши география аст, ки барои омӯзиши равандҳои вулканизм ва литосфера на танҳо тавассути харитаҳои ҳамвор ё схемаҳои дученака, балки тавассути моделҳои 3D, тасвирҳои 360 дараҷа, аниматсияҳо, харитаҳо ва муҳтавои ҳолатии вобаста ба макон, ки дар браузери веб кушода мешаванд, таҳия шудааст; система барои кор дар муҳити веби асосёфта ба Spatial.io тарҳрезӣ шудааст ва истифодаи айнаки махсуси VR-ро ҳатмӣ намекунад.

Мушкилоти таълимие, ки таҳқиқот барои ҳал кардани он кӯшиш мекунад

Нуқтаи оғози мақола ин аст, ки ҳарчанд равандҳои муҳим дар таълими литосфера ва вулканизм сеандоза ва динамикӣ мебошанд, маводи таълимии синфӣ бештар дученака ва статикӣ аст. Агар равандҳое чун ҳаракати плитаҳо, ҳаракати магма, сохтори дохилии конуси вулкан, геометрияи кратер ё топографияи бо мурури вақт тағйирёбанда танҳо тавассути тасвири ҳамвор нишон дода шаванд, барои хонанда сохтани робитаи чуқурӣ, самт, ҳаҷм ва тағйирот дар зеҳн душвор шуда метавонад.

Мақола махсусан зарурати “тафаккури амудӣ”-ро таъкид мекунад. Тафаккури амудӣ дар ин ҷо танҳо дидани самти шимол-ҷануб ё шарқ-ғарб дар харита нест, балки қобилияти дар зеҳн сохтани робитаҳои сеандозае мебошад, ки дар зери сатҳ ва болои он рух медиҳанд. Тасаввур кардани ҳаракати магма дар дохили қишри Замин, сарҳадҳои плитаҳо ё робитаи кратер-гунбази лаваи вулкан ҳамчун як низоми ҳаҷмӣ намунаи ин аст.

Spatial-TPACK чӣ маъно дорад?

TPACK — чаҳорчӯбаи Technological Pedagogical Content Knowledge, яъне Дониши Технологӣ-Педагогии Муҳтаво мебошад. Ғояи асосӣ он аст, ки танҳо “истифода шудани” технология дар таълим кофӣ нест. Технологияи истифодашаванда бояд бо муҳтавои илмии таълимдодашаванда ва тарзи омӯзиши хонанда мувофиқ бошад.

Мақола ин равишро бо тафаккури фазоӣ муттаҳид карда, дар доираи Spatial-TPACK истифода мебарад. Масалан, истифодаи модели 3D барои шарҳи сохтори кратер набояд танҳо ҷолибияти визуалӣ диҳад; он бояд ба хонанда дар иҷрои вазифаҳои мушаххаси маърифатӣ, аз қабили миқёс, самтёбӣ, шакл, гардиш, тағйири ҳаҷм ва робитаи фазоӣ, кумак кунад.

Муҳити Виртуалии Омӯзишӣ (VLE) чӣ маъно дорад?

Virtual Learning Environment (VLE) муҳити омӯзишии тавассути технология миёнаравшуда мебошад, ки дар он муҳтавои дарс танҳо дар синфи ҷисмонӣ пешниҳод намешавад ва хонанда метавонад тавассути муҳити рақамӣ ба мавод дастрасӣ пайдо карда, фаъолияти муайяни омӯзиширо анҷом диҳад. Дар GVVE, VLE танҳо анбори файл ё видео нест; хонанда дар дохили фазои виртуалӣ ҳаракат мекунад, пайвандҳоро мекушояд, сатҳҳои 3D-ро меомӯзад, байни харитаҳо ва тасвирҳо мегузарад ва нуқтаҳои муайяни омӯзиширо дар атрофи Mount Kelud кашф мекунад.

Таксономияи Тафаккури Фазоии Jo ва Bednarz Дар GVVE Чӣ Гуна Истифода Мешавад?

GVVE барои сохтани сохтори омӯзишӣ, ки хонандаро ба ҷойи як фаъолияти якмарҳилавии харитавӣ, ки танҳо ба шинохти мавқеъ равона шудааст, ба зинаҳои шинохти фазоӣ, тасвир, мулоҳиза, табдилдиҳӣ ва фаҳмиши равандҳо мебарад, аз чаҳорчӯбаи тафаккури фазоии Jo ва Bednarz истифода мекунад; ҳар зина бо параметрҳои гуногуни фазоӣ ва навъҳои гуногуни муҳтавои рақамӣ мувофиқ карда шудааст.

Гардиши зеҳнӣ чӣ маъно дорад?

Гардиши зеҳнӣ (mental rotation) раванди дар зеҳн тасаввур кардани он аст, ки объекти сеандоза аз самтҳои гуногун чӣ гуна менамояд, бе он ки объект ҷисман гардонида шавад. Дар таълими вулканизм хонанда метавонад ба ҷойи дидани кратер, гунбази лава ё массиви кӯҳӣ танҳо аз як кунҷи камера, онҳоро аз кунҷҳои гуногун омӯзад ва робитаи байни шаклҳои сатҳиро беҳтар дарк кунад.

Тағйири ҳаҷм чӣ маъно дорад?

Тағйири ҳаҷм на танҳо тағйир ёфтани контури сохтори географӣ дар харита, балки тағйир ёфтани шакли сеандозаи онро бо мурури вақт ё дар натиҷаи раванд ифода мекунад. Васеъ шудани кратер, пайдо шудан ё аз байн рафтани гунбази лава ва тағйири геометрияи нишебӣ аз ҷумлаи намунаҳое мебошанд, ки дар ин таҳқиқот ба муҳтавои таълимӣ табдил дода шудаанд.

Мантиқи таҳияи ADDIE

ADDIE равиши системавии таҳияест, ки аз ҳарфҳои аввали марҳилаҳои Analysis, Design, Development, Implementation ва Evaluation, ки дар таҳияи маводи таълимӣ истифода мешаванд, иборат аст. Таҳқиқот ин сохтори умумиро дар ҷараёни таҳияи маҳсулоти худ ба марҳилаҳои таҳлили ниёзҳо, таҳлили маълумот, тарҳрезӣ, таҳия/тасдиқ, сохтани маҳсулоти GVVE, татбиқ ва маҳсулоти ниҳоӣ ҷудо мекунад.

Таҳлили ниёзҳо чӣ гуна анҷом дода шуд?

Дар марҳилаи аввал ниёзҳои хонандагон тавассути пурсишҳои онлайн ва андешаҳои омӯзгорони география тавассути мусоҳибаҳо арзёбӣ шуданд. Манбаъ мегӯяд, ки хонандагони синфи XI дар бораи вулканизм дониши асосии назариявӣ доштанд, аммо дастрасии қаблии онҳо ба абзорҳои GIS, симулятсияҳои 3D ва омӯзиши ҳолатҳои вулкании дорои контексти воқеӣ маҳдуд буд.

Тибқи тафсири муҳаққиқ, маводи анъанавии дученака азбаски контексти воқеии географӣ ва равандҳои мураккаби вулканиро ба таври кофӣ ифода карда наметавонад, дар дастгирии тафаккури фазоии хонандагон маҳдуд аст. Тарҳи GVVE аз ҳамин таҳлили ниёзҳо ба вуҷуд омадааст.

GVVE кадом технологияҳоро муттаҳид мекунад?

Манбаъ мегӯяд, ки GVVE муҳити вебасоси Spatial.io-ро дар марказ қарор дода, абзорҳои гуногуни медиа ва визуализатсияи географиро муттаҳид мекунад. Дар муҳтаво моделҳои топографии 3D, аниматсияҳои кӯтоҳ, видеоҳо, харитаҳои интерактивӣ ва захираҳои берунии веб истифода мешаванд.

GLB формати glTF мебошад, ки метавонад маълумоти саҳнаи 3D-ро дар як файли дуӣ нигоҳ дорад. Сабаби интихоби GLB дар таҳқиқот ин аст, ки муҳтавои 3D-и зич дар веб ва дастгоҳҳои мобилӣ осонтар идора шавад. Муаллиф инчунин баҳс мекунад, ки махсусан дар шароити фарохмаҷрои маҳдуд кам кардани тафсилоти визуалӣ на танҳо оптимизатсияи техникӣ, балки дастгирии таълимие буда метавонад, ки бори зиёдатии маърифатиро кам мекунад.

Сохтори ҳуҷраҳои виртуалии GVVE

Манбаъ муҳити омӯзишии GVVE-ро асосан дар шакли ду ҳуҷраи виртуалӣ ва се мавзӯи омӯзишӣ ташкил мекунад. Пешбинӣ шудааст, ки хонанда дар ҳуҷраи аввал аз мафҳумҳои асосии вулканизм оғоз карда, ба тақсимоти вулканҳо дар Индонезия ва Ява гузарад ва дар ҳуҷраи дуюм динамикаи Mount Kelud-ро тавассути таҳлилҳои муфассалтари 3D ва фазоӣ омӯзад.

Интрузия ва экструзия чӣ маъно доранд?

Интрузияи магма равандҳоеро ифода мекунад, ки магма дар дохили қишри Замин пеш рафта, бе расидан ба сатҳ байни ҷинсҳо ҷойгир мешавад; экструзияи магма бошад, равандҳои берун баромадани маводи вулканӣ ба самти сатҳ ё ҷамъ шудани он дар сатҳро ифода мекунад. Ин мафҳумҳо дар муҳтавои вулканизми GVVE барои он истифода мешаванд, ки хонанда робитаи байни шаклҳои зеризаминӣ ва рӯизаминиро дарк кунад.

Чаро Mount Kelud ҳамчун ҳолати вобаста ба макон интихоб шудааст?

Mount Kelud бо сабаби наздикии географӣ ба минтақаи Kediri, ки хонандагон дар он зиндагӣ мекунанд, ва имкони ошно будани онҳо бо контексти маҳаллии таркишҳои бузурги қаблӣ ҳамчун минтақаи марказии ҳолатии таҳқиқот интихоб шудааст. Мақола ҳадаф дорад, ки намунаи воқеии географии маҳаллӣ мафҳумҳои абстрактии литосфераро бо муҳити зисти хонанда пайваст кунад.

Чор нуқтаи асосии омӯзиш дар GVVE

Хонанда дар бахши кратер чиро меомӯзад?

Манбаъ мегӯяд, ки кратери Mount Kelud ҳамчун минтақаи марказии фаъолияти вулканӣ истифода мешавад. Хонанда метавонад тавассути модели 3D, видео ва инфографика девори кратер, гунбази лава, таҳшинҳои пирокластикӣ, тағйироти таърихии морфологӣ ва харитаҳои хатари вулканиро якҷо арзёбӣ кунад.

Маводи пирокластикӣ номи умумии моддаҳои сахти вулканист, ки ҳангоми фаъолияти таркишии вулканӣ пора шуда, ба атроф пароканда мешаванд. Манбаъ дар ин замина хокистар, лапилли ва бомбаҳои вулканиро мисол меорад.

Мақола инчунин мавҷуд будани кӯли кратерӣ дар кратери Mount Kelud пеш аз соли 2014, пайдо шудани гунбази лава дар давраи соли 2007 ва тағйир ёфтани морфологияи кратерро дар натиҷаи таркишҳои бузурги баъдӣ дар муқоисаи вақт-фазои муҳтавои таълимӣ истифода мекунад. Ин маълумоти таърихии геологӣ натиҷаҳои нави геологии таҳқиқот нестанд; онҳо қисмҳои муҳтавои таълимии GVVE мебошанд.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот ва иштирокчиён

Холи фоизӣ чӣ гуна ҳисоб шуд?

Дар манбаъ натиҷаҳои арзёбии навъи Likert аввал ба фоиз табдил дода мешаванд. Формула аз нигоҳи математикӣ чунин хонда мешавад:

\[ P= \frac{\text{Anketten elde edilen puan}} {\text{Maksimum mümkün puan}} \times100\% \]

Дар ин ҷо \(P\) фоизи арзёбӣ мебошад. Масалан, агар дар як банд холи максималӣ 4 ва холи миёна 3,5 бошад:

\[ P=\frac{3.5}{4}\times100=87.5\% \]

Ин амал модели дастоварди омӯзишӣ нест; он холи пурсишро ба шакли фоиз табдил медиҳад. Аз ин рӯ, фоиз вобаста ба он ки кадом банди пурсиш арзёбӣ шудааст, метавонад “мувофиқат”, “дарки истифода”, “дарки фоида” ё натиҷаи монанди худбаҳодиҳиро ифода кунад.

Барои тафаккури фазоӣ кадом ченакҳои арзёбӣ истифода шуданд?

Дар манбаъ барои арзёбии он ки GVVE тафаккури фазоии хонандаро дастгирӣ мекунад ё не, панҷ ченак муайян шудааст:

Натиҷаҳои асосии арзёбии экспертҳо ва корбарон

Арзёбии мутахассиси медиа

Мутахассиси медиа аз рӯи 12 банд ҷамъ 40/48 хол додааст ва манбаъ онро %83 гузориш кардааст. Дар байни соҳаҳое, ки %100-и баландтарин гирифтанд, ҷолибияти интерфейс, мувофиқати рангҳо, равшан нишон додани раванди вулканизм ва кумак ба пешниҳоди омӯзиши виртуалии саҳро мебошанд.

Ба бандҳои дар сатҳи %75 арзёбишуда шакли пешниҳоди муҳтаво, дастрасӣ тавассути интернет, дурустӣ/коркарди ҷузъҳои асосии медиа, ҳамгироии муҳитҳои дастгиркунанда чун YouTube-Google Street View-Google Earth-TikTok, хондашавии матн, тарҳи саҳифа ва дастгирии тафаккури фазоии пешрафта дохил мешаванд. Муаллиф дар бахши муҳокима баҳс мекунад, ки ин холҳои нисбатан паст махсусан ба созиши техникӣ байни вобастагӣ аз интернет ва пешниҳоди муҳтавои 3D-и дақиқ тавассути веб ишора мекунанд.

Арзёбии мутахассиси мавод

Арзёбии мавод аз 11 банд иборат буда, натиҷаи умумӣ 39/44, яъне %88,6 буд. Манбаъ дар бандҳои гуногун, аз ҷумла мувофиқат ба барномаи таълимӣ, сохтори системавии муҳтаво, фаҳмо будани забон, ба вуҷуд наовардани норавшании маъноӣ дар ҷумлаҳо, мувофиқати забон ба сатҳи тафаккури хонандагон ва дастгирии тафаккури фазоӣ, %100 гузориш мекунад.

Қисме аз бандҳои фаҳмиши маводи онлайн аз ҷониби хонанда, мувофиқати муҳтавои тектонизми табиӣ ба сатҳ, фаҳмо будани баъзе шарҳҳо, осон кардани омӯзиши виртуалии саҳро ва кумак ба омӯзиши мустақил %75 арзёбӣ шудаанд. Манбаъ мегӯяд, ки пас аз бозхурди экспертӣ махсусан таърифи вулканизм ислоҳ шудааст.

Натиҷаи татбиқи омӯзгор

Дар арзёбии омӯзгор манбаъ ҷамъ 62/68 хол ва %91,1 мувофиқат гузориш мекунад. Бандҳои зиёде, аз ҷумла мувофиқати муҳтаво, робитаи визуалӣ-мавод, равшании шарҳҳо, дастрасӣ, истифодаи вазифаҳои интерфейс, робита бо ҳадафҳои омӯзишӣ, шавқи хонанда, дастгирии тафаккури фазоӣ ва омӯзиши онлайн, дар ҷадвали манбаъ дар сатҳи %100 нишон дода шудаанд.

Хатои ҷадвали дохили манбаъ: Дар банди 4-и Ҷадвали 9, ҳарчанд холи максималӣ 4 ва холи гирифташуда 4 чоп шудааст, дар сутуни фоиз %75 навишта шудааст. Азбаски дар ҷамъбасти ҳамин ҷадвал 62/68 хол истифода шудааст, холи 4 дар ҳисоби умумӣ нигоҳ дошта шудааст. Verianla ин ҳуҷайраро ба таври хомӯш ба %100 иваз намекунад, балки онро ҳамчун носозгории ҳисоб/чопи дохили манбаъ қайд мекунад.

Натиҷаҳои арзёбии 31 хонанда

Дар ҷавобҳои хонандагон баландтарин банд бо %92,5 афзоиши шавқ ба маводи вулканизм аст. Натиҷаи пасттарин %77,5 буда, ба осонии идора кардани муҳити омӯзишӣ дахл дорад. Ин фарқ нишон медиҳад, ки ҳарчанд хонандагон муҳтаворо умуман мусбат арзёбӣ кардаанд, дар осонии истифодаи техникӣ ҷой барои беҳбуд вуҷуд дорад.

Ёддошти холгузории дохили манбаъ: Азбаски дар банди 6 миёна 3,3/4 аст, ҳисоби мустақими фоиз %82,5 мешавад; ҷадвали манбаъ онро %82 навиштааст. Илова бар ин, банди 5 ба самти манфӣ ифода шудааст: холи баланд метавонад маънои сардаргумкунанда будани калимаҳо/истилоҳҳоро дошта бошад. Манбаъ шарҳ намедиҳад, ки ин банд баръакс кодгузорӣ шудааст ё не. Аз ин рӯ, барои бозтавлиди холи умумӣ аз нуқтаи назари ченкунӣ тартиби кодгузории шкала бояд муфассалтар гузориш шавад.

Оё Натиҷаи %87,5 Дар Ин Таҳқиқот Санҷиши Воқеии Дастоварди Тафаккури Фазоӣ Аст?

Не. Гарчанде ки дар хулосаи манбаъ арзиши %87,5 ҳамчун муваффақияти “таҳлили автономии фазоии 3D” ифода шудааст, дар ҷадвали муфассали натиҷаҳо ин арзиш аз миёнаи 3,5/4-и банди худбаҳодиҳии навъи Likert гирифта мешавад, ки мегӯяд GVVE ба хонандагон дар таҳлили маводи вулканизм кумак мекунад; он вазифаи мустақили 3D-и холгузоришуда, санҷиши стандартизатсияшудаи тафаккури фазоӣ ё натиҷаи пешозмоиш-пасозмоиш нест.

Ин фарқ муҳим аст. Хонанда метавонад ба ҷумлаи “ин муҳит ба ман дар таҳлил кумак кард” холи баланд диҳад ва ин аз нигоҳи таълимӣ натиҷаи арзишманд аст. Аммо ҳамон маълумот худ ба худ нишон намедиҳад, ки қобилияти ченшудаи фазоии хонанда ба миқдори муайян зиёд шудааст.

Натиҷаҳои мушоҳида чӣ мегӯянд?

Муаллиф мегӯяд, ки ҳангоми татбиқ хонандагон ба истифодаи истилоҳоти географии бештар хоси соҳа шурӯъ карданд ва равандҳое чун минтақаҳои субдуксия, ҷараёнҳои пирокластикӣ ва экструзияи магмаро муфассалтар муҳокима карданд. Ин мушоҳидаҳо ҳамчун тағйири сифатӣ дар иштироки хонандагон дар дарс ва гуфтори консептуалии онҳо пешниҳод мешаванд.

Аммо барои ин мушоҳидаҳо схемаи кодгузорӣ, эътимоднокии мушоҳидачӣ ё муқоисаи миқдорӣ бо синфи назоратӣ гузориш нашудааст. Худи муаллиф ҳам мегӯяд, ки таъсири навоварӣ метавонад дар ангеза нақш дошта бошад ва азбаски шарти назоратӣ вуҷуд надорад, ин натиҷа бояд бо эҳтиёт тафсир шавад.

Чаҳорчӯбаи 3D Immersive Scaffolding чӣ маъно дорад?

Дар бахши муҳокима ва хулоса муаллиф чаҳорчӯбаи таълимиеро бо номи 3D Immersive Scaffolding пешниҳод мекунад. Дар ин чаҳорчӯба мақсад ин аст, ки хонанда мустақиман ба мураккабтарин вазифаи 3D гузошта нашавад; балки аввал аз вазифаҳои асоситар, аз қабили шинохт ва тасвири фазоӣ оғоз карда, баъдан ба вазифаҳои мулоҳиза ва табдилдиҳии ҳаҷмӣ гузарад.

Муаллиф ин равишро бо Назарияи Бори Маърифатӣ ва принсипҳои иҷтимоӣ-фарҳангии “scaffolding”, яъне дастгирии таълимӣ, мепайвандад. Scaffolding дастгирии муваққатии таълимие мебошад, ки ба хонанда барои иҷрои вазифаи маърифатие, ки танҳо анҷом доданаш душвор аст, тавассути кумакҳои марҳилавӣ ёрӣ мерасонад.

Бори маърифатии зиёдатӣ (extraneous cognitive load) бошад, бори зеҳниеро ифода мекунад, ки на аз мавзӯи илмии омӯхташаванда, балки аз омилҳое чун пешниҳоди суст тарҳрезишуда, тафсилоти нолозим ё интерфейси мураккаб ба вуҷуд меояд. Манбаъ пешниҳод мекунад, ки оптимизатсияи GLB ва кам кардани шӯру ғавғои визуалӣ метавонад ба равона кардани хотираи кории маҳдуди хонанда ба амалҳои мураккабтари фазоӣ кумак кунад.

Ин чаҳорчӯбаи “3D Immersive Scaffolding” тафсири назариявие мебошад, ки таҳқиқот пешниҳод кардааст. Он набояд ҳамчун назарияи устувори таълимие арзёбӣ шавад, ки бо гурӯҳи алоҳидаи назоратӣ ё дар мактабҳои гуногун тасдиқ шудааст.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот бевосита дастгирӣ мекунад

• Муҳити вебасоси омӯзиши географияи 3D бо номи GVVE тавассути раванди R&D-и асосёфта ба ADDIE таҳия шудааст.
• GVVE дорои тарҳи сохторёфтаи омӯзишӣ мебошад, ки параметрҳои тафаккури фазоии Jo-Bednarz-ро бо муҳтавои вулканизм мувофиқ мекунад.
• Мутахассиси медиа маҳсулотро дар сатҳи %83 ва мутахассиси мавод дар сатҳи %88,6 мувофиқат арзёбӣ кардааст.
• Арзёбии омӯзгор ҷамъ %91,1 ва арзёбии 31 хонанда %86,6 мебошад.
• Баландтарин холи банд байни хонандагон барои шавқ ба мавзӯи вулканизм %92,5 аст.
• Банди “ба ман дар таҳлили маводи вулканизм кумак мекунад” барои хонандагон %87,5 аст.
• Мушоҳидаҳои манбаъ мегӯянд, ки хонандагон ҳангоми татбиқ истилоҳоти мушаххастари географиро истифода бурданд ва дар муҳити виртуалӣ фаъолона иштирок карданд.
• Равиши вебасос ҳадаф дорад дастрасӣ ба муҳтавои 3D/360 дараҷаро бе талаб кардани айнаки махсуси VR таъмин кунад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот бевосита дастгирӣ намекунад

• Нишон дода нашудааст, ки GVVE холҳои санҷиши тафаккури фазоии хонандагонро ба фоизи муайян зиёд кардааст.
• Холи %86,6-и хонандагон сатҳи дастоварди академӣ нест.
• Арзиши %87,5 фоизи муваффақияти имтиҳони мустақили таҳлили фазоии 3D нест.
• Бо таҷрибаи гурӯҳи назоратӣ нишон дода нашудааст, ки GVVE аз таълими анъанавии дученака аз ҷиҳати оморӣ бартарӣ дорад.
• Арзиши p, фосилаи эътимод ё андозаи таъсир барои арзёбии таъсири сабабӣ гузориш нашудааст.
• Нигоҳдории дарозмуддати дониш чен нашудааст.
• Санҷида нашудааст, ки қобилияти гардиши зеҳнӣ бо мурури вақт устуворона рушд кардааст.
• Нишон дода нашудааст, ки натиҷаҳо барои хонандагон дар кишварҳои гуногун ё заминаҳои гуногуни иҷтимоӣ-иқтисодӣ яксон хоҳанд буд.
• Исбот нашудааст, ки муҳтавои 3D дар ҳамаи минтақаҳои дорои инфрасохтори маҳдуди интернет бе мушкил кор мекунад.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Муаллиф се маҳдудияти асосиро ошкоро таъкид мекунад. Якум, татбиқ танҳо дар намунаи пилотии 31 хонанда гузаронида шудааст. Ин ҳолат умумисозиро ба мактабҳо, хонандагон ва контекстҳои географии гуногун маҳдуд мекунад.

Маҳдудияти дуюм инфрасохтори интернет аст. Гарчанде GVVE таҷҳизоти махсуси VR талаб намекунад, муҳтавои вебасоси 3D ба пайвасти шабака вобаста аст. Дар минтақаҳои деҳотӣ ё инфрасохторашон маҳдуд интиқоли моделҳои хеле муфассал душвор шуда метавонад. Дар мақола формати GLB ҳамчун равиши оптимизатсияи техникӣ барои кам кардани ин мушкил истифода мешавад; аммо нишон дода нашудааст, ки он мушкили пайвастшавиро пурра бартараф мекунад.

Маҳдудияти сеюм он аст, ки таҳқиқот ба ҷойи иҷрои воқеии омӯзишӣ бештар ба пурсишҳои татбиқшавандагӣ ва ҷавобҳои даркшудаи худсамаранокӣ/истифода такя мекунад. Нигоҳдории дарозмуддати дониш, идомаи қобилияти табдилдиҳии фазоӣ ё ҳолати омӯзиш пас аз гузаштани таъсири навоварии VLE арзёбӣ нашудааст.

Таҳқиқоти ояндае, ки муаллиф пешниҳод мекунад

Манбаъ се самти асосии таҳқиқоти ояндаро пешниҳод мекунад. Якум, таҳқиқоти қавитари таҷрибавӣ ё ниматаҷрибавие, ки таълими бо GVVE-и 3D дастгиришавандаро бо таълими анъанавии 2D бевосита муқоиса намуда, шароити таъсир ва назоратро дар бар мегиранд.

Дуюм, таҳқиқоти тӯлонӣ, ки дар онҳо иҷрои фазоии хонандагон дар чанд давраи академӣ пайгирӣ карда мешавад, то муайян шавад, ки дастовардҳои гардиши зеҳнӣ ва тафаккури амудии фазоӣ устувор ҳастанд ё таъсири муваққатии навоварӣ.

Сеюм, татбиқи GVVE дар муҳитҳои гуногуни географӣ ва демографии мактабӣ, махсусан дар минтақаҳое, ки инфрасохтори интернет маҳдудтар аст. Бо ин роҳ ҳам умумисозӣ ва ҳам дастрасии воқеии техникии платформа боэътимодтар арзёбӣ мешаванд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: How Geo-Virtual Volcanism Exploration Scaffolds Spatial Thinking in Secondary Geography Students?

Муаллиф: Muhammad Happy Nugroho.

Тартиби муаллиф: Таҳқиқот якмуаллифӣ аст.

Саҳми баробар: Азбаски таҳқиқот якмуаллифӣ аст, мақоми ҳаммуаллифи аввал/саҳми баробар татбиқ намешавад.

Муаллифи масъул: Muhammad Happy Nugroho; дар саҳифаи аввали PDF аломати corresponding-author мавҷуд аст.

Аффилиатсия: Department of Geography, Universitas Negeri Malang, Malang, Indonesia.

Маҷалла: Future Space: Studies in Geo-Education.

Ношир: CV Bumi Spasial / Bumi Spasial.

Ҷилд / шумора: Vol. 03 No. 03 (2026). Навишта шудани No. 02 дар поёни саҳифаҳои баъдии PDF носозгории чопи дохили манбаъ аст; DOI ва сабти библиографӣ No. 03-ро тасдиқ мекунанд.

Саҳифаҳо: 310-336.

DOI: 10.69877/fssge.v3i3.123

E-ISSN: 3031-9927.

P-ISSN: 3032-6974.

Санаи ирсол: 23 Январ 2026.

Санаи боркунии бозбинӣ: 8 Июн 2026.

Санаи қабули ниҳоӣ: 16 Июн 2026.

Санаи нашри библиографӣ: Сабти Garuda санаи 6 Июл 2026-ро нишон медиҳад.

Навъи манбаъ: Scientific Paper; таҳқиқоти технологияи таълимии Research and Development дар асоси ADDIE ва арзёбии тавсифии татбиқшавандагӣ.

Баррасии ҳамтоён: Маҷалла дар сабти DOAJ ҳамчун маҷаллаи баррасишаванда бо double-anonymous peer review номбар шудааст.

Литсензия: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Дар саҳифаи аввали PDF ба таври равшан нишон дода шудааст.

Контексти таҳқиқот: Таълими литосфера ва вулканизм дар географияи синфи XI; ҳолати вобаста ба макон Mount Kelud ва атрофи он аст.

Намуна: 31 хонанда; 16-17 сола; гурӯҳи илмҳои иҷтимоии синфи XI; SMA Negeri 1 Kediri City.

Усули интихоб: Интихоби мақсаднок. Қаблан анҷом додани бахши дахлдори литосфера сабаби интихоб буд.

Тасдиқи экспертӣ: Мутахассиси медиа Alfyananda Kurnia Putra, S.Pd., M.Pd.; мутахассиси мавод Syamsul Bachri, S.Si., M.Sc., Ph.D.

Намунаи омӯзгор: Манбаъ аз татбиқи омӯзгор ёд мекунад, аммо шумораи дақиқи омӯзгорони арзёбро дар бахши усул ошкоро гузориш намекунад. Аз арзишҳои ҷадвал шумораи респондентҳо тахмин карда нашудааст.

Ҷамъоварии маълумот: Пурсишҳои ниёзҳои хонандагон, мусоҳибаҳои омӯзгорон, шаклҳои тасдиқи мутахассиси медиа ва мавод, пурсиши татбиқи омӯзгор, пурсиши татбиқи 31 хонанда ва мушоҳидаҳои сифатӣ ҳангоми татбиқ.

Таҳлили маълумот: Таҳлили миқдории тавсифии хол ва фоиз; тафсири сифатии шарҳдиҳандаи натиҷаҳо. Манбаъ санҷиши аҳамияти оморӣ, арзиши p, фосилаи эътимод ё андозаи таъсирро гузориш намекунад.

Гурӯҳи назоратӣ: Нест.

Ченкунии объективии пешозмоиш-пасозмоиши тафаккури фазоӣ: Гузориш нашудааст.

Ҳадди асосии тафсир: Таҳқиқот дар бораи мувофиқати маҳсулоти GVVE, қобилияти истифода ва фоидаи даркшуда аз ҷониби хонандагон/омӯзгорон далели мусбат пешниҳод мекунад. Он бо маълумоти иҷроишии гурӯҳи назоратӣ исбот намекунад, ки GVVE дар қобилиятҳои тафаккури фазоӣ дастоварди сабабӣ ва миқдории омӯзишӣ ба вуҷуд меорад.

Ёддошти натиҷаи %87,5: Арзиши %87,5, ки дар хулосаи манбаъ ҳамчун “сатҳи муваффақияти таҳлили автономии фазоии 3D” тафсир шудааст, дар ҷадвали муфассали хонандагон бо банди худбаҳодиҳии 3,5/4 алоқаманд аст. Аз ин рӯ, Verianla ин арзишро натиҷаи имтиҳони иҷроишӣ намешуморад.

Носозгориҳои ҷадвали дохили манбаъ: Дар банди 4-и Ҷадвали 9 барои холи 4/4 %75 навишта шудааст. Дар банди 6-и Ҷадвали 10 барои холи 3,3/4 %82 дода шудааст, дар ҳоле ки ҳисоби мустақим %82,5 мебошад. Шарҳ дода нашудааст, ки банди манфии “истилоҳҳои сардаргумкунанда” дар Ҷадвали 10 баръакс кодгузорӣ шудааст ё не.

Маблағгузорӣ: Дар PDF-и боршуда изҳороти алоҳидаи маблағгузорӣ вуҷуд надорад.

Бархӯрди манфиатҳо: Дар PDF-и боршуда изҳороти алоҳидаи бархӯрди манфиатҳо дида намешавад.

Дастрасии маълумот: Дар PDF-и боршуда изҳороти алоҳидаи дастрасии маълумот вуҷуд надорад.

CRediT / саҳми муаллиф: Дар мақолаи якмуаллифӣ бахши алоҳидаи саҳмҳои CRediT гузориш нашудааст.